Ne:chyo:le:wkeh se: to:nal mah ntekititi itech se: *panteón**, ompa ne: we:ixola:lpan wa:n ki..., ne:chnawatihkah ke kuali taxta:waskiah wa:n neh a:mo nikpiaya tekit, nimolia nia:ti ne:chwi:kakeh, niahsik ompa ne:, ne:chilwihkeh ke nik..., ti..., tikme:waskiah xo:chit wa:n tikpoda:ro:skiah xo:chit, tik..., [ti]tachipa:waskeh ompa ne:ni, ihwa:k niahsik neli tikitiah chikuase:meh sah n' tokni:wa:n wa:n takualtsi:nka:n paniá:n wa:n neli onkak xo:chit. Wa:n ihwa:k pewak a, pe:wak a, pe:wak a nitekiti nitekiti a:mo ok tikuida:rowa:yah xo:chit ta: tik..., tikchi:wayah *bolsas o** tikchipa:wayah *este** ka:mpa kinkalakiah *difuntos** wa:n tiki:xtia:yah *esqueletos**, ka:sá: ika kipiaya ok mahyá:, mahyá: ke:meh yo:n *gelatina o** a:tixtok *apenas**. Wetsiki, *bolsas de plástico** tikalakia:yah wa:n tike:wayah. Yo:n pasa:roh lunes, martes ne:chilwihkeh mah nimoka:wa ompa *mismo**, neh nose:lti nimoka:waya, se: *cuartito tsi:tsikitsi:n wa:n kipiaya *má[s] cuartitos** taihtikpa wa:n yetoya se: *cocina** ika se: *estufa** wa:n miak trastes** wa:n kalte:noh yetoya miak, miak *cajas de difunto** wehweliwtok a, de tepos, miak *cruces**, ne: *jaulas**, miak taman onkaya. Pero neh ka:n n'matia de i:n wa:n soh nikitaya sah wa:n neh nikochia itech se: *cama**, se: *colchón** we:wet a wa:n *techo** de n' kali poxkawtok *porque** yo:n *peda...,** wehweikowmeh wa:n tatampa yetoya n' kali. Yo:n martes tio:tak tein ompa tekitia yehwa:n ya:yah mo:stah incha:n ihwa:k ehkokeh ne:chtapowiah "¿Tehwa:tsi:n de ka:ni?" Nikilwih de ka:ni wa:n ton *tiempo**, "ka:ni moka:wa". "Nimoka:wa nika:n". "I..., tikochi itech ne: kali ne:pa yetok". "Ke:mah, ompa nikochi". "Ompa yetok se: tepech". "Ke:mah, ompa nikochi". "Yetokeh o:me n' tsompalmeh". "Ke:mah, yetokeh o:me n' tsompalmeh". "Moneki ximotahtowi", ne:chilwia "wa:n moneki ximoihmati no: *por[que**] ompa ne: kochia se: ta:kat, ekintsi:n a:mo nemi ok, mikik kipias ke:meh se: me:tsti wa:n itech yo:n tepech yeh ompa kochia wa:n yo:n oksé: tsompal ompa no: kikochtia:ya se: *muñeco**, kitamakaya, iwa:n takua:ya, kinohno:tsaya wa:n miakeh tokni:wa:n wa:la:yah kiitakeh para mah inka ma:wilti okseki tokni:wa:n". Neh a:mo n'neltokah, yo:n tio:tak komoke nikelna:miktiki:s wa:n pe:wak nitahtachia *igual**, ne:chilihkeh, atox neli tak. *Cuando** ne:chilwihkeh itech yo:n *cocina** yetok miak *trastes**, nochi yo:n *trastes** yeh kikuia, *cucharas, platos, jarras, tazas, nochi, katka yeh ia:xka. Wa:n pos yeh a:mo nemi ok, kipia ke:meh se: me:tsti mikik wa:n ompa *mismo** kito:kkeh, itech *mismo panteón** wa:n neh nikuia yo:n, yo:n *trastes**, yo:n para nitakua:s. "Moneki xikpia *cuidado, porque** yo:n katka na:wal". *Híjole**, neh ka:n n'neltokak pero yo:n tio:tak nose:lti nimoka:waya wa:n nikelna:mikia wa:n ka:n teh pasa:rowa:ya, pero *siempre** niwa:lihsaya kualka:n wa:n nikelna:mikia "we:noh pos ke:yeh neli ke:meh i:n tak". Wa:n neli yetoya se: *cama** pitsotik. Yo:n *miércoles** sepa ne:chilwih "wa:n para t'neltokas kalte:noh yetokeh seki kahjo:meh wa:n ompa aktokeh seki *ceras** ista:k, chi:chi:ltik wa:n ti:ltikse:ras, ta:ta..., tatak ninipaka *ipuntas** wa:n ipanko ihkuiliwtok *nombres**, toka:imeh de tokni:wa:n ompa ihkuiliwtokeh wa:n ompa ihkuiliwtok toni kinehnekiliah mah ki..., kitekipacho n' tokni:w wa:n niman sah yo:n tio:tak pe:wak nikita ne: kalampa neki yetokeh *ceras** wa:n neli tatak ninipaka wa:n neli kipia *nombres** wa:n neli kipia ... Ihkuiliwtok ompa ne: toni mah kitekipacho a:ksá: tokni:w, siwa:t oso ta:kat wa:n niknemilih nikahokuis tepech, tatampa n'tatsetselo:ti, yetoya se: *sapo, es[te]**, tapatacho:l, wa:kik. Yetoya seki ... Ait toni seki *garras de**, xa: mahyá: de kui:xin, wehwei istimeh wa:kik ompa yetoya, yetoya seki ... ke:ní:w kiliah, yo:n nentinemih nika:n. A:mo yo:n seki:n. To:pehmeh Nehje:n tapatacho:l, wa:kik tatampa de n' tepech ka:mpa nikochi, ento:s yo:n yowal a:mo wel nikochik ok, wa:n a:mo nicena:rowa:ya. *Entonces** niketsak seki kahfe:n itech ne: n' *estufa** wa:n niah nikuito *pan** wa:n ompa nikakik pa..., ne:chmakakeh *pan** ika se: *bolsa de** a:mat wa:n ke:meh i:n, nio:n tsiktsi:n *ruido** yowak, niketsak ne: wa:n *cocina tsaktoya ika se: *puerta de** tepos wa:n nikakik kima:keh *puerta** nikilia. Xa: ne..., xa: nehwa sah nimomowtih pero nikakik wa:n nikakik n' a:mat ke:man yo:n kakisti, ihkui:n se: ki:tskia wa:n ihwa:k wa:n wa:kik. A:mo nikalanki:sak, mo:stika kualka:n sah nikmattok n' *pan** nika:wka itech *estufa** wa:n a:mo ompa yetok ok, ta: yetoya tani. Temo:k yo:n *bolsa**, ka:n n'mati ke:ní:w wa:n *puerta** tsaktoya *pues** yo:n tio:tak, yo:n to:nal ka:n teh ne:chilwihkeh pero yo:n tio:tak a:mo wel nikochik ok. Nikaktok ne:, nikaktok, ke:meh *las cuatro, cinco de la mañana**, niki..., tepitsi:n nikochisneki ihkui pero nihsa wa:n nikistok se: ke:meh i:n a:ksá: ii:xko de se: ta:kat, se: we:wentsi:n neli *barbón** pero ye:kcerquititi:tah nikitstok. A:mo n'neltokaya, nikmowilih, nikmowilih, niwa:le:w pero ka:n teh ne:chpasa:roh, nio:n tei. Wa:n sa:te:pan neli ta..., ne:chilihkeh ke ompa, neli ya..., miakeh ya yahki wa:n miakeh mokepatoh, o:meh kokolispe:wkeh, se: mikik wa:n se: nentok, mopahtih. Wa:n neh ka:n teh ne:chpasa:roh nio:n tei, ka:n n'neltokaya, pero nikitak wa:n nikmowilih, yeh yo:n sempa:nti, soh se: *semana** ompa nietoya wa:n niwa:le:w, ka:n teh *más** pasa:roh. Ke:niw[-ki] moto:ka:i, ka:nachi xiwit, niman de ka..., ka:ni mo..., moxola:l?. Noto:ka:i José Salgado de la Luz, wa:n nikpia *cuarenta y cinco años**, [ni]nemik San Miguel Tzinacapan.