I:n ne:chtapowih se: ta:tahtsi:n ki:xpehpentoyah, mota:ta:ntoyah miakeh xiwtekiwa:ni:meh, a:koni eski xiwtekiwah wa:n nentinemih wa:n te:ilwiah te:makaskeh i:n, te:chpale:wi:ka:n, te:chamakati ne: oksé:, te:chpale:wi:ka:n, *entonces** se: ta:tahtsi:n toi:xte:noh kitahtanihkeh "¿wa:n tehwa:tsi:n a:koni tikneki mah eski te:ch..., totayeka:nka:w itech nejí:n toxola:l"? "*Pues** a:mo nikmati neh, neh niki:xehekowa ke ya:keh eski kualtias totayeka:nka:w". "A:mo, a:kin eski a:mo, moneki, moneki se: totayeka:nka:w tein mela:w kualtsi:n te:chi:xyeka:nas wa:n kualtsi:n te:ch..., [te:ch]pano:lti:s itech i:n, i:n toxola:l". Wa:n i:n ta:tahtsi:n pos kimatia miak *cosas**, kipiaya miak *experiencia**, kipiaya miak tamachi:lis, kilia "xkita" kilia, "ekintsi:n ne:n tokni:wan tein kinekih xiwtekiwi..., xiwtekitiskeh, yehwa:n te:chsentiliah wa:n mah tehwa:n timokuala:nti:ka:n wa:n yehwa:n kita:nih ne:n xiwtekiti:lis ompa ne:ni para yehwa:n mokowili:skeh ininrancho, mokowili:skeh incha:n, kualtsi:n yetoskeh wa:n tehwa:n ke:meh i:pa sah, topan takua:skeh. Neh nimitsna:nkili:ti ika seki tahto:lmeh" kilia "nikakilih se: tio:pixka:t". "Tio:pixka:t". "Ke:mah, yehwa nikakilih, ne: tio:pan te:chtapowih". "Kihtowa ke para eski se:, para eski se: tai:xyeka:nkeh a:mo moneki mah se: teltamatto, mah ... a:mo moneki mah se: tel... tel..., telkua:tixyohtamatkeh de kuali. Ya:kin eski kuali kualtias tai:xyeka:nkeh itech ne: toxola:l wa:n kihtowa tio:pixka:t ke itech tehwa:n to..., to..., totso..., ke:meh tichihchi:wtokeh tehwa:n, totsontekon, tokua:tixyo, toi:xtololo, topox, tometswa:n wa:n toma:wa:n ne: yehwa, yehwa yo:n ika tichihchi:wtokeh tehwa:n. Wa:n se: to:nal kihtowa no: mota:lihkeh, kinekih kita:li:skeh mah, mah a:ksá: kini:xyeka:na". Wa:n kihtowa ne:n kua:tixyo:t". "No: pos nehwa n'neki niki:xyeka:nas nochi n', n' moneketsalis. Wa:n kihtowa metsmeh "A:mo" kihtowa, "nehwa eski nikneki nitai:xyeka:nas itech nejí:n *porque** nehwa nikma:mahtok nochi ne:n ke:meh tichihchi:wtok, nehwa n'ma:mahtok ne:n, nehwa ... para ka:sá: tia:skeh nehwa nehnemi, nehwa nisiowi". I:xtolomeh no:, yeh de n' oksé:, oksentaman, "neh no:" kihtowa "nikneki eski nitai:xyeka:nkeh de nika:n *porque** nehwa nitachi. Nehwa n', nehwa nikita teisá: ox kualtsi:n oso a:mo kualtsi:n, ox wehka oso *cerca**, ox tayowaya:n oso tane:stok. Wa:n nochi:n kinekih tai:xyeka:naskeh wa:n kihtowa ki..., yetokeh itech yo:n ka:mpa monechikohkeh ompa yetokeh, monohno:tsah wa:n monohno:tsah wa:n wehka..., ye:kweka:wkeh monohno:tstokeh, a:mo wel ... nochi kinekih tai:xyeka:naskeh. I:xtololo:t kineki no: xiwtekiwahtis, kua:tixyo:t no: *porque por** yehwa tanemilia, n', n' metsmeh no: ke *porque** yehwa nehnemi, kima:ma nochi ke:meh se: chihchi:wtok. Pero poliwia ne:n, ne:n ikuitaxkol, kuitaxkol tein takual kihtowa, yeh no: ompa yetok itech *reunión**, "yeh kit a:mo kichi:wah kue:ntah *porque** ke:meh, ke:meh taihtik yetok yeh wehweliwtok a wa:n tsohya:k wa:n momachilih *es[te**], momachilih a:mo kualtsi:n, a:mo pa:kka:yetoya *porque** a:mo kikue:ntahchi:wah ompa ne: wa:n yeh wa:ltsahtsi, "neh no: eski nikneki, neh no: nikneki eski ni..., ni..., xiwiwtekiwahtis". Nochi kwe:wetskiliah. "Ke:níw: xi..., ke:ní:w x..., ke:ní:w eski teh tixiwtekiwah, ta: teh, teh tiwehweliwtok a, teh titsohya:k wa:n teh ti..., tipitsotik". Wa:n kit..., kikalanki:xtihkeh ya [de] yo:n nechiko:lis pero a:mo kalanki:sak, ta: ompa yetok. Wehka:wak mokuitinemih, mokuala:ntiah, nochi kinekih se: tekit, xiwtekitiskeh, wa:n tasematkeh ya, kihtowa ne:n, kihtowa ne:n, ne:n ta: i:n tahtowa ne:n kalawi:l, kihtowa, "pos koma:mo nakinekih mah ni..., mah name:chi:xyeka:na, yo:n o:rah oli:nik wa:n moihyo:tih, kakistik itech yo:n *reunión** wa:n pe:wak tsohya:ya Wa:n *cuando, cuando** yo:n mochi:w ih..., taihtik de ne:n, taihtik tsakuik, a:mo, pe:wak a:mo wel yowi, e..., yo:n *persona** a:mo wel yowi *baño** wa:n we:yak poxti wa:n kikokowa wa:n pano:k a *tiempo** wa:n metspihpitsaktiak, nochi ka:n ... Kokolakik a, yowi *baño** pero a:mo, a:mo, a:mo *contento**. Wa:n itsontekoh kikokowa, a:mo wel..., I:ntololo:t, i:xtololomeh pahpankalakkeh nochi:n, kokolispe:wak wa:n yehwa yo:n kihtowah neh n'ta:lihtok de *ejemplo** kihtowa. Entó:s nochi kihtokeh, n' nochi kihtohkeh i:xtololomeh, momakakeh kue:ntah wa:n kua:tixyo:t wa:n metsti wa:n okseki tein nochi kinekiah tai:xyeka:naskeh momakakeh kue:ntah de ke *más** yo:lchika:wak kihtowa ne:ni. *Mejor** mah yehwa te:chi:xyeka:na *porque** pané: yehwa kimati. Wa:n ika yo:n kihtowa tehwa:n tikihto:snekih para, para se: tai:xyeka:nas a:mo moneki mah se: telkua:tixyoh. A:kin eski kuali kichi:walti:s, ma:ski sa pitsotik wa:n ma:ski sa tsohya:k, yehwa sah yo:n. San ke:n timono:tsa tehwa. José Salgado, de San Miguel Tzinacapan.