Pe:wa titekititih itech se: kowtah, a:mo teh onkak, onkak sayoh kuomeh, kuameh tikimpo:wka:itatih, a:mo tikintamo:tatih. Nochi:meh kuameh tein ta:kih, nochi:meh kuameh tein ma:ski a:mo ta:ki. Onkak kuameh ke ta:kih para, para n' ta:kat wa:n onkak kuameh ke ta:kih para okuilin, ta:kat a:mo ki..., kikua. Mia:k ko..., nochi kuameh tein, nochi n' kuameh tein onkakeh wa:n xiwmeh tein onkakeh nochi xo:chiowah wa:n kipia ita:kilo. N' tiktamo:tati sayoh tein te:chchakuili:s tein tikchi:wkeh, tein tikchi:watih, titachipa:watih kualtsi:n, mah a:mo teh te:chtsakuili wa:n ke:mah tik..., tio:ohketsatih ka:mpa tik..., tikta:li:tih m' pa:nti. M' pa:nti tikta:li:tih i:xtapal, i:i:xtapal mah tak..., mah ta:take:so ke:meh ya:s take:s, iwki t'ta:li:tih. E..., sempa:..., sentapal sah ya:s m' pa:nti, a:mo ohka:n, ka:sá: ika tikitah, tikchihchi:wah m' pa:ntimeh panki:sa, i:xtapalowa, temowa, tai:ka:mpa yowi, take:sowa. I:n a:mo, i:n, i:n tiki..., tikchihchi:watih mah ta:take:so itech take:s. Tein ika t'chi:watih tik..., tikta:li:tih i:n n' tatahkotake:s tipe:watih, tik..., tiktamachi:wtia:tih ke:meh te:chnawati:s teh..., ke:meh tein, ke:meh kihto:s ne:n tatamachi:wkeh, ka:mpa wetsis ompa yes[ki], ompa yeski ka:mpa t'ta:li:skeh n' tako:t, yehwa ne:n to..., to..., ne:ska:yo. Yo:n ne:ska:yo:meh tikinta:li:tih we:wehka, we:wehka, we:wehka, a:man tiki:s..., yo:n yekinika t'ta:li:tih yehwa n' te:chwi:kas, yehwa te:ch..., yehwa te:chohma:kti:s ka:nikawi:n tia:tih. A:man, yet..., yetok a yo:n tein ye..., yekinika m' pa:nti para timoh..., para timoh..., timoohma:kti:skeh, titekititih parahko. Tikuitih ya se: kowtako:t de e..., m', de o:me *vara** wa:n tahko, de o:me *vara** wa:n tahko, yehwa eski ne:n pa:nti de n' tokahfe:n 'to:katih. Tikto:katih oho:me *metro**, oho:me *metro** motstos, achto pe..., tikitatih, achto t'ta:li:tih ne:n *panti** wa:n sa:te:pan 'ta:li:skeh tein ye:k..., ye:ktik eski a, ka:mpa t'chi:waskeh n' tekoch. Wa:n komohkó:n tikitah mochihkolowa ya, taneki:sa ya, yo:n a:mo kipia ke chi:wis. Kipia ke, kipia eski i:xmanistik ne:n pa:nti *porque** yehwa tachihkolowa ne:n take:s wa:n ke:mah iwki tipanki:satih, iwki tipanki:satih *hasta** tamiti:w. A:man, sentapal paratani a, ka:mpa achto tipe:skeh, ke:meh i:n, i:n, i:ni ne:stok, tiktamachi:wtia:tih iwki, no: iw..., no: iwki. Mahyá: iw..., ka:mpa ka..., kua:..., kua:koweh mohtia, manistik ya:s, manistik ya:s wa:n ihkó:n, ihkó:n ya:s tachi:chihkolo:ti:w pero komohkó:n se: kowit pata:wak nikui:ka, o:me *metro**, a:mo kanah nimotiti:chaki:ti:w, kualtsi:n ya:s nochi, nochi pano:s. Kihto:sneki ke kuali yetok *surco**, komohkó:n ka:sá: ika a:mo ... motsakuato, yo:n a:mo wel motsakuas, wa:n iwki, taneki:stia:ti, sentaneki:stia:tih, tima:tamih ya yo:n, tima:tamih ya ne:n m' pa:ntimeh, yetok a kowtsitsi:n kahka:ni a:man ke:mah, tikpe:walti:tih tekochmeh, tehtekochmeh mah t'chihchi:watih n' oho:me *cuarta** ihkó:n. Iwki i:n, se: se: mo:lik tikihtowah n' tehwa:n, se: mo:lik wehkatan, se: mo:lik n' koya:wak wa:n se: mo:lik pata:wak. Kiliah koyo..., koyo:meh *cuarenta centímetros, cuarenta por cuarenta**, tehwa:n tikiliah sehse: mo:lik, [...] yehwa i:n. Wa:n tima:tamih, a:man ke:mah t'pexo:nti:tih, t'pexo:nti:tih ika tapala:n, tapala:n tein ompa onkas, a:mo wel tikui:kah, n' tikuite:wah kalihtik *porque** ye:kowihka:n kalihtik wa:n ye:kwehka wa:n ye:kmiak ne:n ipati:w komohkó:n tiktaxta:wiah a:ksá: mah, mah te:chsakili. A:mo weli, a:mo teh tomi:n. Kachi kuali tein ompa onkas nochi n' tahsolpalak, kuapalak, tein tikahsiskeh ompa nochi n' ti:ltikta:k, tikpexo:nti:tih yo:n ta:ltekochmeh. Se: wa:n oksé: Tikahxitihkeh de, de se:, de se: *cuarto** pah tikahxitihkeh chikuase:nciento koyokmeh. Entó:s chikuase:nciento koyokmeh tikpexo:nti:tih, monekis chikuase:nciento n' taselo:tsitsi:n, kahfe:n..., kahfe:nkone:meh. Ke:meh tehwa:n i:pa tikonkaltihkeh, i:pa tehwa:n t'to:kkah ne:n ... pos tikuih sah *porque** ke:mah a:mo tei i:pa yeh se: kite:mowa, se: [ki]kowa pero a:mo kuali yo:n se: kowati *porque, porque** a:mo, a:mo, a:mo tikmati ka:ni n' e:wak, ke:niwki ina:n *plan[ta]**, ne:n ta..., n' tato:ktsi:n, ke:niwki katka te..., tein ye:kneli, tein ye:kneli, tein ye:ktik, ke:niwki katka ina:n *porque** komohkó:n a:mo yehwa yehwa mitsaka *porque** nochipa te:kaya:wah. Mitsiliah "a:mo, ta: yehwa i:n x'wi:ka, ta: yehwa i:n kuali, ihkó:n mono:tsa wa:n ke:man tikto:ka ya, ka:n neli, ka:n yehwa, nochi:meh kina..., tanamakanih, tatsa:la:n sah tanamakanih mi..., ye:ktik mitsnamaki:lti:skeh. Kachi kuali teh x..., teh x'kixwalti wa:n teh x'to:ka *porque** tikmattok kati:yeh tik..., ke:niwki tikto:kak, ka:ni tikuito, ke:niwki tikneki mah, mah motamiti:w wa:n iwki eski. *Entonces por eso** kachi kuali timoye:k..., timo..., mah se: motekiti:lti, mah a:mo ne:nkah. Ke:meh tehwa:n tikonkaltiah yo:n, yo:n tato:ktsi:n, tikto:katih ya, pachi..., *una de, de, de** ke ma:tamih tiktamipachowah, ke:mah sepa tiwa:le:watih, tikto:ktiwi:tseh ya, to..., a:mo owih ok, ihsiwka ya. Owih se: kichi:wa n' tekochmeh wa:n owih se: kipachowa. Yetok a ne:n tato:kmeh ya a:man ke:mah sepa tiwa:le:watih, tiktiw..., tikchi:wtiwi:tseh, tikchi:watih ni..., se: tekoch, ke:meh take:s tikma:manistili:tih n' i:ka:n. Kiliah ne:n, kiliah ne:n koyo:meh, kiliah *cafeteo**, tehwa:n tikiliah tiki:ka:n..., tiki:ka:nmaniso:tih. Mah i:ka:nmanistik tato:k para ompa motsakuili:s ne:n ahtok. Ahtok kiliah, tein koyo:meh kiliah m' *limo. Limo** tein i:xpa:kka, ye:kchipa:wak nochi, nochi ne:n tapala:n, yehwa yo:ni. Yehwa kikua, yehwa kikua n' tato:k. A:man ne:n ke:man, ke:man yo:n iwki tikchi:wkeh, [nimitsilia] tima:tankeh ya ihwa:k ke:mah. Pero yo:n tekit te:chwi:kili:s semi miak, a:mo nikelna:miki ka:nachi pero kwi:kas mah tikihto:ka:n ... Ka:mpa ta:lkualka:n i:pa yeh se: kichi:wa o:me powal, o:me powak wa:n mahtak, e:yi powal koyokmeh *cada** ta:kat wa:n sepa ke:man se: kipachowa sepa iwki. Nochi yo:n kipia kitas mah a:mo tetah, mah a:mo kownalwatah, komohkó:n kownalwatah ye:k owih, komohkó:n teihtik ye:k owih moneki *más** ma:na:mikkeh, kwi:ka ne:n tepos tein kitapa:na n' tet. Wa:n ompa eski *porque** ompa kitoka:roh, ompa ne:n, ompa, komohkó:n wehweliwi ne:n mopa:nti. Onkak, onkak pa:ntimeh ke a:mo weli *porque** i:n tein nikihtohtokeh a:mo wehweliwi *porque** moto:tohtokatok, sentapal sah. Yo:n iwki a, a:mo wehweliwi, komohkó:n nika:n a:mo welik, nimotoki:ti tai:xpan oso [nimotokia] tai:ka:n pero itech *mismo** pa:nti wa:n yo:n okseki tein e:xka:n, na:wka:n tachia, onkak pa:ntimeh ke na:wka:n tachia, nipa wa:n nipa, ne:pa wa:n ne:pa, na:wi a. Nipawi:n. A:, chikue:ika:n tachia, yo:n, yo:n, yo:n, yo:n n' tamachi:w mono:tsa *trebolillo** yo:n yeh. Chikue:ika:n tachia, timoketsas tatahko, nika:n tikita, ne:wi:n tikita, ne:wi:n tikita wa:n ne:wi:n tikita wa:n tai:ka:n komo sepa timopankepa, no: iwki. Entó:s kihto:neski ey..., chikue:ika:n tachia wa:n i:n seki sioh sentapal, sioh seko, sentapal sah ke:meh *cuan[do]**, ke:meh ke:man kua:koweh mohtia. Kua:koweh kite:mowa tamanis, kualtsi:n. Ke:meh yo:n i:n nika:n i:n kahfe:ntah ne:stok, iwki yo:n, yo[n], yo:n kual..., wa:n telsenkaya kuali, yo:n kualtsi:n chi:wtok m' tikistokeh ya onka..., tionkakeh titawi:tekih tiye:kma:imah wa:n onkakeh tawi:tekih opochmeh. Kuali [ompa] timona:na:mikih wa:n tekit panki:sa, panki:sa, mohtoka, motoka. Kihtowa se:, se: siwa:tsi:n ampo:wi:n kihtowa ihkó:n kihtowa "nan..., nan..., we:wehka nantekitih, a:mo namohnohno:tstokeh, a:mo nankipolowah ne:n, a:mo na..., nan..., a:mo nara:tohpolowah, ta: nantekitih namose:lti. Yo:n telkualtsi:n. Ke:mah, ke:man se: tateki no: iwki. Ke:mah mokui sah ne:n tato:kmeh, kahfe:n i:pa kipias na:wi xiwkayo:t a, ma:kui:lxiwkayo:t a yo:n, yo:n kahfe:meh tein tikinto:kkeh, no: iwki, Tikte..., para a:mo tikma:xohxokoli:skes, tipa:pano:skeh ta:tatahko, tipano:tih nika:n, tikyewalo:ti kahfe:n titatekis, a:mo. Tein nika:wi:n tatekis kitekis para tanikua:kopa wa:n tein ahkua:kopa kitektia:s, n' i:xko, yeh yowi, yeh kiteki nika:n *o** kiteki ne:pa. Wa:n tein oksé: no: [kiteki] *igual**, tiki:satih topa:nti, a:mo a:kah motewia, *cada quien** kisentilih ikahfe:ntsi:n wa:n tikalakitih sepa. Wa:n yo:n, yehwa yo:n kihto:sneki kuali tatekinih, m..., m..., pero, pero komhkó:n ti[panowa] nika:n, ka..., ke:man tipano:s nika:n tikmahtsakalpostekis, tikmahtsakaltsaya:nas se: wa:n yo:n ompa mah 'mahtsakaltsaya:naka:n se: kipias se: o:me, e:yi, na:wi, ma:kui:l, chikuase:n, chikuase:n xo:chit nika:n *o** chikuase:n kapolimeh, se:, ye:kse:se: olo:ch, miak tiktsahtsaya:nah. I..., ke:man nip..., mah nipano sempowal, sempowal wa:n mahtak ti..., *viaje** nipano:s sempowal wa:n mahtak *ramas** niktsaya:nas. Koma:mo ke:man nipano:k a:mo teh nikma:postekis, a:mo teh n'polowa, yehwa yo:n miak tokni:wa:n kihtowah ke se: mo..., se: mo..., se: moto:ntohneki, se: moxo:xohneki, se:, a:mo se: kinka:wa mah, mah kichi:waka:n ke:meh yo:n. De yo:n nikihto:sneki se: ki..., se: kinehmachpia n' totato:k. Ye:k owih se: kie:waltia, miakeh a:mo kwelitah yo:n wa:n kachi kuali neh nikinilia:ni mah komohkó:n tehwa:n tiknehmachpiah n' totato:k te:chwehka:was, wehka:was te:chtekipano:s wa:n i..., miak tokni:wa:n a:mo kuelkakih. A:man, ke:man tikpis..., [tik]piaskeh, ke:mah [tikpiaskeh] tik..., tikpixtokeh ya yo:n tato:kmeh, yetoka, yo:n ka..., kahbe:ntah ya, ihwa:k a ke:mah wa:l..., wa:le:ixiwtika, pe:wa ta:ki a. Tikuitih, e..., komohkó:n welik tiknamakah ya *o** tikchipa:wah. A:man para se: kichipa:was pos no: iwki, mah no: se: kipia ka:ni se: kichipa:was, mah se: kichi..., mah se: kimati se: kichipa:was, ke:meh moneki, mah se: kixokolti ke:meh moneki, koma:mo ke:man yo:n, ke:man yo:n titai:tih ya. Tehwa:n titai tima:se:walmeh ke:meh yeski a, koyo:meh kihnekuih, kihnekuih wa:n niman, niman kimatih "a:, i:n, i:n kahbe:n a:mo taye:kxokolti:l, a:, i:n kahbe:ntsi:n taseliktek *porque** nika:n tikistokeh ke tihti:ltik nochi n' kahbe:ntet. Nochi yo:n, entó:s, moneki mah, mah se: chipa:wak, no: telsenka ya we:i kuehmol onkak no:ya:n, no:ya:n ka:mpa yeski tatekinih. A:mo n'mati ne:wi:n ka:sá: ika pero nikpias, nikpia ne:n ke, ye:kneli ke yo:n tein kitekih, tein yo:n aya:mo semi chi:chi:ltik yo:n *ape[nas]**, ye:k ekinika pe:wa oksi, kostitiw, yo:n ka:n kuali. Miak tokni:wa:n kitekih, tatekih eliwis, xoxoktik kitekih, yo:n, yo:n, yo:n a:mo kualtia mah kitekika:n xohxowik. Yo:n, yo:n pitsotekit ka:n ke:mah kanah, kanah, kanah aki:ltilo. Ta: aki:ltilo yo:n tein chi:chi:ltik *porque** ne:n ma:na:mik tein chihchi:wtok, tein kixama:nia ne:n kahbe:ntsi:n, chihchi:wtok ke:meh kixama:ni:s tepitsi:n sah, kipa:ts..., kixokoli:s ihko:ni wa:n kitamo:ta ne:wi:n ie:wayo wa:n ne:wi:n kitamo:ta ne:n iteyo. Kixelowa, yehwa sah kichi:wa yo:n ma:na:mik, chihchi:wtok ma:na:mik mah, mah, mah kixelo sah yo:n ne:n kapolin, yehwa sah. Ka:n yehwa:n kitakih kixe..., kixelo:ti ne:n tein, tein yo:n xohxowik, ta: yo:n xohxowik. Ta: yo:n xohxowik pa:ti, iwa:n yowi n' e:wat, yowi iwa:n iteyo ma:ski yo:n tein yekin kostia, nochi kixaxamatsa. Miak tokni:wa:n kuala:nih, ke a:..., notepos ka:n kuali ta..., taxaxamatsa. Pos taxaxamatsa ta: pos xoxowikyo kahbe:n, yo:n komohkó:n a:mo se: ki..., komohkó:n a:mo se: kimatih, n' komo a:mo wel se: tateki yehwa yo:n chi:wtok ekintsi:n nochi:meh mi:xpeta:nihtiowih yo:lik a *porque** tikistiowih ya itech tonemi:lis pero wehka *tiempo** pano:k a, yo:n tik..., kipia ke t'matiskia nochi i:n ke:man t'piayah kaxto:lxiiwit, ke:man t'piayah sempowalxiwit. Para ke:man t'piati:wih ne:wi:n tahkocientoh ya i:pa kuali titekitih ya. Pero ke:man nimomakako kue:ntah ke nikpia tahkociento ya pos ke:man kuali t'tekistia mah 'piati *ochenta ańos** na:wi powal xiwit a. Entó:s, nochi yo:n ... pero a:mo ke:man tio:tak para se: kiye:kchi:was teisá:, nochipa weli, nochipa weli, Nochi yo:n kahbe:ntsitsi:n telkualtsi:n mah se: kitekipano para no: te:chtekipano:s. Telsenkaya kuali komohkó:n mah wa:n no: mah se: kita:lili kuameh tein no: te:chpale:wis, onkak kuameh ke sayoh takuahtok a:mo teh tapale:wia. Ampó:n yetok xokokowit, ampó:n yetok ne: eskowit, to:to:kuowit, awakakowit, nochi kuali Kom..., mahyá: yo:n ... onkak tokni:wa:n nika:wi:n kito:kah ya no:, kompa:rehmeh kua:kuih yo:n okokowit. Ta: yo:n okokowit, yo:n telsenkaya ne:n tawa:tsa ka:mpa, ka:mpa ihkak, ka:mpa yetok okokowit a:mo teh mochi:wa nio:n tei. Nochi:meh n' i:kni:wa:n okokowit, ma:ski no: taman, ma:ski a:mo okoxa:l pero komohkó:n okot, okokowtik ka:n, ka:n kualtia kabe:ntampa. Nio:n xokot, nio:n xo:chit, nio:n tei, i:pa yehwa sah mah onka. Ta: tikistoya ika xokokowit no:, tawa:tsa ka:mpa ihkak pos yo:n okot ne:nke:n ok, Tein ke:mah kuali, nochi:meh kuameh, nochi:meh kuameh tein, tein ta:ki exo:t, tikmati toni, yekinika etok chalawih, de n' chalawihmeh i:xkichmeh i:kni:wa:n, etok xonekuil, yetok ye:kchalawih, chala..., ista:kchalawih, ma:pisi:lchalawih chi:chi:lchalawih. Mm, xonekuil tein ma:pisi:ltik wa:n nochi yo:n. Wa:n xonekuil tein ta:ki, tein ta:ki wehwei *pues**, pos yo:n *este**, telkuali *porque** no: tikuah *o** monamaka wa:n te:ch..., te:ch..., tech..., te:chka:wilia miak tapala:n, pero telmiak tapala:n kika:wa itech ta:l..., ta:li:xko. Komohkó:n tinochi:meh tiksentili:skiah seko sah n' tahsol, mah a:mo tika:wili:ka:n, a:ohpana:t mah kwi:ka telsenkaya ne:n, telsenka ya tikpiaskia nochipa n' tapala:n. Tehwa:n a:mo tikmatih tikye:kta:li:skeh totapala:n, Te..., komohkó:n tikpale:wihkeh n' totato:k kualtsi:n mochi:wa, a:man nochi:meh yo:n tein nikihtowa:ya ke, ke chalawihmeh ta:ki exo:t a:mo sayoh chalawihmeh, no: ta:ki exo:t kiliah kowet, no: ta:ki exo:t n' ko..., tikiliah *colorín**. Yo:n oksé: mono:tsa kuawit..., kuakuiteh, n' okseki:n ok, nochi:meh tein ta:kih e:exo:t. Kihtowah kompa:remeh ke yehwa:n nochipa, nochi kiitah, nochi ki..., nochi kimatih wa:n neh nikinitak neli ke:man se: tachkua, ke:mah n'chi:wa se: kahbe:n, kahbe:ntekoch tikto:katih *o** teisá: chiwalis *o** te..., komo tachkualis, inakastan, ina:wak senkowit de yo:n tein ta:ki exo:t, itech inalwayo tikahxilia, tikahxiliah seki mahyá: tso:tsokatsitsi:n. [I]tsotsokayo. Ne:n yowi t..., ohtokatok ne:n ke:meh i:n tepos, ke:meh i:n komekat, nika:n i:n mota:lia se: ololtsi:n. Mahyá: tsotsokat wa:n ke:mah sepa ne:pa yowi, sepa se: yowi ne:paka tahtamantik, pihpitsotik. N' wa:n onkak, onkak mahyá:, mahyá: no: nahnalwayoh, yo:n ompa kihtowah kikahka:wa, kihtowa ne:n tai:xmattkeh ke, ke ne:n to..., ke yo:n..., yo:n, yo:n chalawih, *este**, yehwa yo:n kowit tein kita:ki:ltia exo:t kikahka:wa yo:n ichika:walisyo n' topla..., to..., to..., tokahbe:nkone:w, kikahka:wilia iyo:lchika:wka. Itapala:n no:, kiliah koyo:meh *nitrógeno**, yehwa kikahka:wa yo:n, yo:n tein ta:ki exo:t entó:s tikihto:sneki ohka:n te:chpale:wihtok, te:chpale:wia itahsolo wa:n te:chpale:wihtok inalwayo. Yehwa:n sah kuameh tein yo:n iwki kichi:wah, n' okseki:n kanah, okmakowit yo:n a:m[o], yo:n para estsompi:lpah ne:n okmakowit, mm. Yo:n para, para tema..., motepa..., motema:skala:ltia:nih, yehwa:n yo:nkes kinservi:rowa, no: kualtia, [w]a:n *por eso** neh nikihtowa neh ke nochi kuomeh nochi, nochi kualtiah ika tein eski. A:man ne:n komohkó:n *este**, tik..., tikye:k..., tik..., tiknekih tikpiaskeh, tiknekih tikpiaskeh se: kah..., se: to..., to..., tokahbe:ntsi:n n' mah ye:kkualtsi:n yeto, nochi mah okichpiltik ne: mah, mah siwa:piltik, mah se: kitekipano mah se: kitekipano ke:meh moneki, mah se: kahchi:wili n' tahsol, *este** ne:n iyekawil mah se: ki..., mah se: kiahchi:wili n', mah kipia iekawil ke:meh moneki, nio:n telsemi ekawiliah wa:n nio:n telsemi to:naltata. *Porque** kihto..., tikinkakilia:nih koyo:meh ke ne:, ne:n tokahbe:ntsi:n tein t'namakah, teinekawiloh no: taman we:lik. Tein to:naltatkyo no: taman we:lik wa:n yo:n komohkó:n tiknamakah tokahbe:n..., tokahbe:ntsi:n mah, mah yekawiloh pos telkua..., telkuali a *po..., porque** ihkó:n kihtowah tepitsi:n kixta:wah no: wa:n ika timopale:wiah ya. Nimono:tsa Antonio Salgado, de San Miguel Tzinacapan, ompa nikayo:t.