We:noh, *cuando** se: kinemilia se: kichi:wa se: ikaltayekawiltsi:n, achto se: tai:xmanisowa tepitsi:n para ke a:mo take:s eski tepitsi:n, tepitsi:n mah i:xtamanis wa:n ke:mah se: ki..., se: kite:mo:ti a se: ikalkow. *Lo primero** tiktekitih kowit nochi, achto tikuiti:w se: na:wi *o** chikuase:n kalikximeh. Ne: tehwa:n tikuih semi yo:n kuowit kiliah kakatekowit, semi telchika:wak, telkuali kowit tikiliah, a:mo semi niman pala:ni ne:n itsi:ntan de n' kowit, de n' ta:l. Entó:s tiksentiliah yo:n chikuase:n kalikximeh wa:n ke:man tiksakah ya ne:n tapayo:meh, achto tikuitih n' o:me, tikiliah *soleras** tein isehse:lti tama:mah, ta:nka:yo:meh, ompa ke:mah tikuitih ya tapayo:meh de ka..., de ka:nachi de weyak mocha:ntsi:n, komo se: *de seis** pos tikuiti se: *seis** kale:..., te..., tapayo:meh wa:n tikuiti mahtaktio:mo:me kale:walmeh wa:n tikuiti ne: tein ahko tein tak..., takua:tsakuilo:ni, tein kitsakuilia ne:n ikua:pan ne:n kale:walmeh wa:n tikuiti tein tate:mpanra:boh no:, nochi tikpowa ya, tikita ke tikahxitih ya nochi yo:n kalkowit. Tikuiti yehwa tein *más** kuahkuali kowit, tein tapayo:meh, tikiliah tehwa:n ma:nextikkowit wa:n yehwa yo:n to..., tao:lkowit wa:n de n' tao:lkowit tikuitih no: ne:n, yo:n pos tein ne: ke:man tehwa:n tiki:xmatih, a:mo tikmatih ne:n koyo:tahto:l ke:ní:w mono:tsa ne:n to:to:kowit, yehwa yo:n semi kuali yo:n kowit *porque cuando** wa:ki telpipi:nia, telwehka:wa para se: icha:ntsi:n, ta:ka:n ta:xi:kowa se: ku..., e:yi xiwit, chiko:me xiwit taxi:kowa, sayoh ke neli n' a:man de n' *cartón** mah a:mo kima:, mah a:mo kimá: *sombra**, entó:s taxi:kowa yo:n kowit yehwa yo:ni wa:n tikuitih ya tate:mpanra:boh nochi tiksentiliah ya yo:n, tikita ya ke ahsi, timoyo:le:wiliah ka:n o:me *o** e:yi *compañero** tein te:chpale:wi:s wa:n ke:mah tiktamachi:wah ya. Tikta:liliah ne:n n' o:me tata..., ta:nka:yo:meh, tikinkua:na:miktiah kualtsi:n, mah *ekaparejos**, mah a:mo chi:chikotikeh, mah kualtsi:n mona:miktoka:n wa:n ke:mah tikta..., tiktapowah ya se: tein ka:nachi taihtik kipia n' kali. Komo kipia na:wi, na:wi *metro** tamachi:w de n' taihtik, entó:s yowki tikteki yo:n taihti:yo:t wa:n de yo:n taihti:yo:t kipia ke tikpano:lti:s se: tahko *metro** *o se:..., según** se *tahkometro** para ke ni:nipaka ki:stok ta:tahkometro, kipia ke tiktekis de n' ma:kui:l *metro** de yo:n kowit para ke ta:tahko ki:stok de n' kalampa de yo:n ta:nka:yo:t ka:mpa kua:yetos ne:n tapayo:t. De ompa yo:n tiktamachi:wa ya wa:n ke:mah tikta:lilia *señas** de ka:nika ki..., kikuis ne:n ta:nka:yo:t, n' oksé:, se: tein takua:pa wa:n se: tein tatsi:ntan wa:n ke:mah tikta:lilia se: *hilito**, ke:meh se: o:men pos se: ki..., ki..., kikui sentapal wa:n x'ta:lili se: *hilito**, mah kita:lili *esquina** wa:n *esquina** wa:n n' oksé: no: *esquina** wa:n *esquina porque** tehwa:n a:mo tikuih yo:n kiliah ne: *escuadra, sino que mismo** yehwa n' *hilo** sah mitswi:ka mah no: iwki n' tamachi:wto ne:pa wa:n mah no: iwki tamachi:wto ne:pa pos tikmattok kuali ke yetok kuali a. Entó:s yo:lik sayoh tikta:lia ne:pa wa:n ne:pa no: t'ta:lia ihko:ni a, entó:s sayoh tiketsa ne:n se: kowtsi:n wa:n ne:pa no: tiketsa *qué tanto de** ki:stos wa:n ne:pa *qué tanto de** ki:stos para ke ompa, ompa tikseña:larowa ya ka:nika tiketsas ne:n kalikxit. Wa:n de ompa ya yo:n tiketsa ya n' kalikxit tikihkuania, yo:n kuali tikihkuani:s, kuali tik..., a:mo nikihtowa ke xa: kualtias, ta: ke:meh yetok a, nochi tamachi:wtok a entó:s tikpanketsa ya yo:n kowtsi:n wa:n seko no: tiketsa n' kowtsi:n wa:n ke:mah pe:wa ya se: kitachkuilia ya. De se: kitachkuilia ya pos nochi tikchi:wa ya ne:n na:wi, na:wi tekochmeh wa:n de yo:n na:wi tekochmeh tikte:mowa na:wi kowtsitsi:n tein we:weyak wa:n ke:mah sepa tikui yo:n moi:loh wa:n ke:mah sepa tiktamachi:wa, sayoh *qué tanto** de wehkapan eski, ke..., ke..., ke de wehkapantik, de o:me *metro o de** o:me wa:n tahko. Ompa ke:mah tikta:lia ya yo:n *hilo** sepa tikyewalo:ltia ya yo:n kowtsitsi:n tiketsa wa:n ke:mah ika yo:n tiktamachi:wa ya. Tikita komo ... A:mo moneki yo:n a:man kikuih, yo:n tamachi:w, *nivel**, ta: ika *mismo i:xtololo sah, komo tikitstok *que parejo** ya ne:pa wa:n ne:ya no: *parejo** pos ompa yetok a. Se: ki..., ke mahya nikihto:s neh *parejo** yetok a, ihkó:n nikitak a, pos iwki a, se: kikui a ne:n oksé: kalikxit wa:n se: kitamachi:wa ya, *cada** kowit kipia *imedida, cada** kalikxit n' oksé: kowit wa:n oksé: no: kitoka:rowa *porque** ka:mpa n' tani *más** we:weyak kiwi:ka wa:n ka:mpa n' ahko *más** tepitsi:n *menos** kiwi:ka. entó:s ompa yo:n se: kitamitamachi:wa ya wa:n ke:mah se: kininta:lihlihtiw a n' kalikximeh para se: kikan..., kantehteki, para ompa ya:s a ne:n taki..., ta:..., takuis a ne:n ta:nka:yo:t. nochi se: kikua:..., kinkehketsa ya ne: wa:n ke:mah tikta:lia ya n' ahko ne:n, ne:n ta:nta:yo:t tikiliah tehwa:n wa:n oksé: no: n' ta:nka:yo:t, tepitsi:n tikilpia ika se: tamali:ntsi:n wa:n ne:pa no:, tikdetene..., para mah a:mo se: mokua:..., [mo]kua:mo:ta ika wa:n ke:mah tik..., tikui sepa yo:n moi:loh, ke:meh ka:mpa tipe:wte:w tiktamachi:w n' ta:lpan sepa iwki tiktamachi:was n' ahko. pero ke mah *igual** ki:sa, ke:meh ki..., e:wte:w ne:n ta:lpan kowit tikua:ta:lihkah ihkó:n, sepa *igual** ki:sas. *Igual** ki:sas, sayoh tikoli:ni:s n' ta:nka:yo:t wa:n kalikxit sayoh mah ihka *derechito** nochi na:wi wa:n ke:mah sayoh tikxola:was ne:pa no:, wa:n no:. *Claro** ke moka:was sepa yo:n *hilo** ka:mpa tiki:tskia wa:n ne:pa wa:n ne:pa, kipia ke moka:was sepa *parejo** wa:n komo yo:n ompa, ompa yetok a pos ompa ya se: kitili:ntia ne:n kowit, kalikxit para kuali moka:wa ya. De moka:wa kuali a pos a:mo teisá:, ihwa:k a ke:mah se: kipanki:xtia ya n' kowit, ka:mpa se: kimattok tein se: k..., *porque cada** tapayo:t tikpanki:xtiah achto ya wa:n ke:mah tiks..., tik..., tikohkoyo:nia ya. Tikoyo:niah ya ne:pa ne:n *esquinero** wa:n ne:pa *esquinero** wa:n t'pankalakia ya ika se: tepos kiliah *barreno** wa:n tein tik..., tikuiah *clavos**, a:mo tikuiah *clavos**, ekintsi:n nochi yehwa n' a:man tekiti, tikuiah yo:n kowit. Se: kowit se: kixihxi:ma mahyá yehwa tikalakialiah ya n' kowit, *clavos** tikilia:yah tehwa:n, kowclavos** wa:n yehwa yo:n ika nochi tiksohsoh. 'Tamisohsoh ya no: nochi, yo:n *cada quien** kikui sehse: mokui:lia ihkó:n wa:n kikoyo:nia ika yo:n *barreno** wa:n ke:mah nochi kipia *medida** yo:n kowtsi:n ke:ní:s se: kixi..., se: kalakilihtiw wa:n ika yo:n tiksohsok nochi. Nochi, nochi tiktamisohso ya wa:n ke:mah tikta:liliah ne:n tate:ntapara:boh wa:n ke:mah tiksohso no: wa:n ke:mah tikta:lilia ya ne:n kale:walmeh. Tikta:lilia kale:walmeh, kale:walmeh a:mo se: kisohsoya, *sino que** sayoh se: kinkahkantia:ya, sayoh se: 'kantia wa:n ke:mah ka:mpa taksa ne: ompa modetene:rowa ya wa:n ahko no: soh se: kikua:ilpia ika *lazo** n' ahko *cuando** pe:wa ya se: kita:lilia *cintas**, tikta:lilia ya *cintas** nochi nika:n wa:n ke:mah tima:tami, ttacinta:rowa ya, tiktoma ya yo:n *lazo** wa:n moka:wa kuali, a:mo moneki nio:n se: tepos *clavos** nio:n tei, *puro** kowit sah tikuiah. Ke:mah, ekintsi:n pos nochi miak mopatak a pero yo:n ihwa:k neli nochi kowclavos tikuiah, a:mo tikuiah tepos. Tima:tamih ya n' tokaltsi:n wa:n t'ta:liliah ya ne:n *cartón o tejita**, tein ya ne:sik wa:n yehwa sah yo:ni, ke:mah.