De se:, de seki tapialmeh moihtowa ke tehwa:n mahyá: no: 'tapialmeh pero, pero tikihtowah titamattokeh wa:n okseki n' tapialmeh no: *igual, entonces i:n, i:n *cuento** nej..., tahtowa de se:, de se:, de se: tokni:tsi:n, neli *pobre**, a:mo teh kipia i:pa tamela:wa sah nemi, tamela:wa sah nentinemi wa:n tein kahsia kikua, xokot, pahpata, ka:mpa motahtania teisá: kiwa:ntih wa:n ihkó:n nentinemi, a:mo kipia tekit. Wa:n moihtowa ke a:mo tamatia pero tamattok *porque** tein kichi:w neli *este** te:ne:xtilia miak, sa miak *cosas** tein se: yeh se: kita se: tamattok wa:n ka:n se: kichi:wa. *Cerca** de yo:n no: ompakawi:n nemia se: *rico**, e..., kipiaya wehwei ta:lmeh, kimpiaya tapialmeh, kimpiaya ... [kipiaya] kowta:kilo:t miak nochi kipiaya tein moneki, tein se: kikua. Wa:n kipiaya se: siwa:pil kua:kualtsi:n wa:n nochi ita:ke:walwa:n, pos nochi ki:xpa:kitayah ne:n isiwa:pil wa:n nochi kinekiah Wa:n kinemilih, kinemilih kuali ke:ní:w kich..., ke:ní:w kichi:was, a:koni ki..., a:koni kuali mota:li:s iwa:n yo:n siwa:pil, wehka *tiempo** yo:n pan..., no..., nochi n' tekitinih mota:ta:nkeh, kinta:lihkeh miak, miak tekimeh mah kichi:waskiah, seki ka:n kichi:wkeh, nochi:n ka:n a:kin kichi:wak wa:n yo:n tokni:tsi:n tel..., *telpobre** ka:n ... A:mo kipia ka:n yetos, nochipa sah nentinemi wa:n kochi kowtampa, tekaltampa kochi. Nentinemi, yo:n se: to:nal yahki wa:n kitayo:kolihkeh seki taxkal, kiwi:ka taxkal, *entonces** ka:mpa maya:na mota:lia wa:n takua, mot..., yo:n a:it ka:n ahsik, mota:lih kit ohte:noh, pe:wak takua kiki:xtih ... ise:ltihtsi:n wa:n kite:ma:petskoh, ki..., we:noh we:tsik seki taxkal ka..., tsikitsitsi:n iwa:n tapalo:l wa:n wetsik ta:lpan. Wa:n ta:takuahtok ise:lti wa:n a:mo mota:lia kualtsi:n, mah kualtsi:n sanke:n tokotsieto ke:meh moneki, ta: moto:chta:lih, panistok ne: ta:li:xko, kitstok taxkaltsi:n wetsito, pe:wak ... ne:sik se: a:skat, yo:n a:skat pe:wak kikua n' taxkal wa:n kitstok ahsikeh o:me a:skameh, ompa ahsikeh e:yi a:skameh. Wa:n ihwa:k, ihwa:k ixwik a:mo kitamih n' taxkal i:n ta:kat. Kinemilih ki..., kiniwa:ntis a:skameh pos nochi inte:nka:wal ompa kinka:wilih n' a:skameh wa:n ta: a:skatsitsi:n takuahkeh neli wa:n kininohno:tsa, ta: *hasta**, ta:, ta: kihtowah ke yo:n ta:kat ka:n tamati, ta: pos kininohno:tsa n' okuilimeh. Namehwa:n xtakua:ka:n, namehwa:n xtakua:ka:n, neh ka:n nikua:s ok i:n taxkal, namehwa:n namaya:nah, xikua:ka:n wa:n yahki, kika:wte:w o:me taxkal. Wa:n ne: itech n' ohti kowtah, a:mo teh onkak kali *cerca**, a:mo, a:mo tei, kipia ke pano:s wehka yo:n aha:tawyoh, tepe:yoh, *este**, pero yowi n' ohti *pues**, tapo:tiw. Ki..., kiahsito se: te:kua:ni ohti, ihilpitok, a:mo kimati a:konimeh kita:lilihkeh e..., ich..., kuamekat, ki..., kiwi:pa:nkeh kuomekat ke:meh kuali motsiko:skia ne:n te:kua:ni wa:n yo:n kimikti:tih wa:n ki..., kikwi:kaskiah yo:n okuilin tak. Wa:n okuilin kahsiti ilpi..., *este**, ihilpitok ika yo:n kuamekat, neli ihilpitok wa:n a:mo wel ki:sa, a:mo wel mopale:wia wa:n i:n takat kiitak wa:n semi kikne:lih. Kilwia "*este**, tilpitok pero ekintsi:n neh nimitstohtomati, neh n'pia noma:wa:n, kuali ika nitatohtoma, kima:ki:xtih yo:n te:kua:ni, tsi:tsikitsi:n. Kima:ki:xtih, ki..., kitohtomak, ki:xtilih nochi kuomekat wa:n kinohno:ts, motasohka:matik n' okuilin, ta: kit no: tahtowa n' okuilin, kientende:rowa ne:, wa:n kilwih ke yeh motelta..., moteltasohka:matik n' okuilin. Kilwia, "kawa..., wa:n ka:ni n' tiow". "Neh niow, neh a:mo nikpia nocha:n, a:mo kanah, neh niow, leh ni..., niow, a:mo seko sah nocha:n. Kihtowa no: n' te:kua:ni, "ke:man tiknekis teisá: kualta:kayo:t *pues** tine:chawati:s". Kine:xtilih ke:ní:w kinawati:skia pero i:n yeh a:mo ke:man kitati kuehmol, yeh kimattoya tamela:wa nemi sah. Yowi, seko ahkik, se: a:taw, komoke yo:n to:na, yo:n a:taw e..., pe:wak wa:ki n' a:t, wehka *tiempo** to:natok a wa:n a:mo, n' a:ts[i:n] tsitsikitsi:ntiak wa:n ika se: i..., *cachi[to], seki *partecito** sayoh te:tek..., ta:tamanka:te:ktok n' a:t, wa:n *más** paratanitsi:n yetok se: a:tekoch ye:kwe:i, ompa pexo:ntok n' a:t, a:mo *este**, a:mo wa:kik *porque** we:i n' a:tekoch wa:n miak n' a:t te:ktok pero tein ohtokatoya a:mo tei ok, kaxa:nik a. Wa:n ka:mpa ika mohti..., moohtia i:n ta:kat yetoyah e:yi, e:yi ox na:wi a:michimeh tsikitsitsi:n, ahkotsikui:ntokeh, moahkotamo:tah, mikitih ya *porque** a:t wa:kik wa:n se: tsikitsi:n ya sah ne: ka:mpa yehwa:n yetokeh. I:n ta:kat kinemilih kiki:tski:s, kinki:tski:s yo:n na:wi a:michimeh wa:n kimpanka:wati:w yo:n paratanitsi:n sah, yetoya oksé: a:tekoch we:i, ompa kipiaya miak a:t, we:i a:tekoch mosentilihka pero a:mo yowi ok, te:ntok sah pero miak wa:n wehkatan. Pero yo:n a:tawit yetoya *cerca** ya de n' icha:n yo:n *rico**, itech ita:lpan ya *r...,** yo:n *rico** tel..., kitelpia ne:n miak ta:lmeh wa:n nochi kipia, ta:ke:walmeh wa:n yahki, ke:meh we:ika ita:lpan, ne: ta:kat pe:wak yowi, ta: yeh kitohtoka n' ohti, yo:n ohti ahsia icha:n yo:n *rico**, ompa ne: ahsitiw *cerca** wa:n i:n *rico** welihwa:k no: *pues** ne: siwa:pil kineki, kineki mah mona:mikti isiwa:pil wa:n nochi ita:ke:walwa:n kita..., kinta:lilih *este**, miak kuehmolmeh wa:n pano:lismeh, a:koni kuali mota:nili:skia yo:n siwa:pil. De ki..., ke:meh kipia tapialmeh, kimpia tapialmeh pero tel..., ke:meh telmiakeh, nemih kowtah wa:n mochi:wah *este**, e..., a:mo wel kinima:ke:kepah *sino que** tapialtik, neli tapialtik, a:mo n' a:kin kima:toka, cho:cholowah wa:n no: kipiayah se:, se: kowkahjó:n ompa kipiayah ne:n a:it toni, pané: tomi:n *o** teisá: tei:n kipia miak ... telkualtsi:n, tein ta:ltikpak no: ki:sa pero mihmiliktik, nochi a:kin eski ki:xwelita wa:n kineki, ompa e:wtok. Pero e:wtok ika tepos wa:n *llaves** se:sah kipia wa:n i..., ne:n tein, ya:kin mona:mikti:skia n' swa:pil kipia ki..., kita:niskia, kin..., kihtowa n' *rico**, "ekintsi:n nikta:lili:ti, nikma:nelo:ti *este**, ajo..., ajoli wa:n oksentaman kowtik, kowtet tsikitsitsi:n". Ka:n nikmati pané: *arroz o semilla** de yo:n wa:wkiltet, komoke e:yi taman kima:neloh wa:n kichi:wak se: *montón**, "i:n, ya:kin kihitas i:n *semillas** tsikitsitsi:n welis mo..., mona:mikti:s iwa:n nosiwa:pil. Wa:n ya:kin kuali kima:xo:xas ne: tapial tein ne: ixta:wat nentok *porque** ka:n moka:wa, a:mo wel a:kin kita:ni yo:n tapial welis no:. Wa:n ya:kin kiki:xti:s i:n *llaves hasta** taihtik de ne: a:tekoch, ka:mpa ne: yetokeh ne:n *últmo** n' a:t moka:wa". Wa:n nochi, nochi:n ita:ke:walwa:n ne:n *rico** wehwei ta:kameh, tekitih, tamattokeh, s..., se: kimpi:na:wili:skia tak wa:n ompa *cerca** ahsitiw ne:n, ne:n ohnenkeh sah. Mahyá: *pobre**, ompa *cerca** ahsitiw wa:n ke:meh nochi, nochi n' ta:ke:walmeh pano:kah ya wa:n kitakeh ke owih ne:n tekit tein mochi:wtani para se: kita:nis n' siwa:pil, kinemili:skeh ika ma:wilti:tih yo:n ohnenkeh. Yehwa:n kinemilihkeh ika ma:wilti:tih, "*a ver** teh ta:kat, ¡Xiwi:ki!" kiliah. Ta: kitakeh sa pitsotik, wihwisoltik, *este** metsxihxi:petstik, *completamente** a:mo kipia *capacidad** nio:n tei. Kilihkeh ... Molihkeh ika ma:wilti:tih "*a ver** teh ta:kat, kiliah "xa: tikneki ne:pa yetok se: siwa:pil, kinekih ipopá:n mah mona:mikti wa:n kite:mowah se: ta:kat wa:n teh xa: tikualtias pos i:n ta:kat kuelkakik yahkeh kitatoh *rey, rico**. "Nika:n yetok se: ta:kat wa:n kihtowa ke kineki mosiwa:pil wa:n kineki, kineki x'ta:lili:ka:n ne:n yo:n e:yi taman chi:walismeh wa:n komo kita:ni pos mona:mikti:s iwa:n siwa:pil. Kiwi:kakeh ne: ka:mpa kie:wtokeh ne:n xina:ch wa:n i:pa kima:nelowilihkah ya pané: e:yi, e:yi *costal** de a:jolin wa:n ey..., se: *costal** de wa:wkiltet wa:n se: *costal** de pané: *arroz**. se: *montón** sah kichi:wkeh wa:n kilwihkeh mah kihita para mo:sta kualka:n kipia ke ne:pa yetos se: *montón** de, de a:jolin wa:n ap..., nochi mah xe:xeliwto ya. Wa:n pos kikaltsakkeh ne: ta:kat wa:n neli pe:wak kihita pero tsikitsitsi:n wa:n miak wa:n para mo:sta kualka:n, ise:ltihtsi:n kaltsakkeh, neli mocho:ktia, motayo:kolita. Ke:yeh tana:nkilih wa:n pos a:mo wel kichi:wati ok wa:n yeh a:mo kelna:mikia toni pasa:roh, ki..., ne:skeh n' a:skameh n' ompa, ehkokeh. Ka:n ... no:..., tah..., tahtowah n' okuilimeh kit, ta: yeh kientende:rowa, kimati ke toni kilwiah "wa:n ke:yeh [ti]tayo:koxtok teh". *Es que** se: siwa:pil nikuelita wa:n ne:chta:lilihkeh mah nikihita i:n kowtet wa:n a:mo niweli, teltsikitsitsi:n. "A:mo teh ximolwi", kihtowa n' a:skat, "a:mo teh ximolwi, tehwa:n tikelna:miktokeh ke sempa:nti ne: ohti tite:chtamakak, no: te:chwa:ntik tein teh tikuah, ekintsi:n timitspale:wi:tih". Pe:wkeh tekitih n' a:skameh, seki:n kisakah n' a:jolin, kachi seki:n kisakah n' *arroz** wa:n seki:n kisakah ne:n wa:wkilit iteyo, wa:n yeh soh tachi:xtok, ka:n wel teh kichi:wa, ta: yehwa:n tsikitsitsi:n kiwi:kah *semillas**, kichi:wkeh ..., kixelohkeh itech se: yowal. Wa:n tane:sik kilwihkeh, "*rey**" nikihitakka a:jo:lpachal, ampó:n yetok, nochi kimohka:itah, "pos ke:ní:w tikchi:w, ta: ne: seki:n *más** wehwei wa:n mahyá: *más** tamattokeh wa:n ka:n kichi:wkeh". "Pero nikihitak". Yeh a:mo kihtowa a:koni kipale:wih. "A: we:noh *pues** i:n, i:n tekit tikpano:k a, yekintsi:n nikneki xine:chki:tskili ne: tapial, ne: ixta:wat nentok *porque** nio:n se:meh note..., nota:ke:walwa:n weli kiki:tskia, neli tahmati n' okuilin, neli a:mo, a:mo moka:wa mah se: ki:tski. Cho:cholowa" "wa:n ka:ni yetok". "Yetok ne: ixta:wat". Telwe:i n' ixta:wat. Wa:n kika:watoh i:n ta:kat, neli no: ise:lti, miakeh n' tapialmeh etokeh pero se:sah tein *más** eliwis. Cholowa, tatehteliksa, a:mo moka:wa, se: *caballo** mah ka..., a:mo kinekih mah, a:mo moka:wah mah mopanta:li *o** ye..., yo:n kinekiah mah kita..., mah kixo:xaka:n, mah kita:nika:n. *Entonces** kihtowa ne:n ta:kat, yahki ompa ne:ni, ki..., kinekik tsikui:nis kitokak pero *caballo** cholowa wa:n siowik a wa:n a:mo weli wa:n ke:meh ixta:wat we:ika, i:n ta:kat siowik pos kimone:xtili:ko ne:n te:kua:nkone:t, se: te:kua:ni tsikitsi:n, *mismo** tein achto kipale:wih. Wa:n no: iwki kilia "ke:yeh" kilia "titayo:koxtok". "Pos es que** i:n tapial *porque** se: siwa:pil nikneki iwa:n nimona:mikti:s, nika:n nemi wa:n a:mo ... Ne:chta:lilihkeh mah nikxo:xa i:n okuilin, i:n *caballo** wa:n a:mo niweli, neli okuilin, ye:kcho:cholowa, a:mo moka:wa mah se: ki:tski. Kihtowa te:kua:nkone:t, "a:mo teh ximolwi" "Nikelna:miktok, sempanti tine:chpale:wih ne: ohti nimotsikoh, ne:chihilpihkah, ekintsi:n tehwa nimitspale:wi:ti para tikwi:kas yo:n siwa:pil. Yekintsi:n" kihtowa. Wa:le:w a ne:n okuilinte:kua:nkone:t, [...] tsi:tsikui:ni, kitohtoka n' *caballo**. Ke:meh kuali ahkotsikui:ni, mahyá: misto:n, pero we:i, misto:nwe:wet, ahkotsikui:ni wa:n mopanta:lia itech ne:n *caballo**. Wa:n istiyeh, itech motohto:kak wa:n mopiloh n' ite:noh, ikechkoch, ikechkoch, itech tsonti wa:n ye:ktsi:tsikui:ni n' tapial, n' *caballo**, neli kuali kisiowtih. Telsiowik, neli kiteltsi:tsikui:naltih, ke n' *caballo** mokuik ... Mo..., moxo:xohta:lih, xo:xohkuik wa:n a:mo teh kichi:wa ok wa:n kwa:lkuilih ya ne:n i:n ta:kat tein *pobre** kilia "i:n yetok ne:n *caballo** kilia. "Ximopanta:li wa:n a:mo teh kichi:was ok, xikwi:ka, xikma:ktili:ti n' *rey**. Neli, ahsik ompa ne:, pantokotietiw n' okichpil, nochi kimohka:itah, "we:noh pos ke:ní:w tikchi:wak". Ta: kika:wkeh ise:lti, mah ise:lti moita wa:n kua:lkuik n' tapial, *mansito**, xo:xoh n' okuilin, a:mo teh kichi:wa nio:n tei. Pos mowelitah wa:n siwa:pil ne: mowelistok no: wa:n ne:, ne: ... Pero kihtiwa *rey** pero poliwi ok sentaman. "Nika:n itech i:n caj..., caxo:ntsi:n tike:wtokeh seki teposmeh, seki *anillo**, seki ko:skameh, neli telpahpatiohkeh, telkualtsitsi:n, kualtsi:n kakawakah, pero a:mo, a:mo tikpiah *llave**, ke:ní:w t'tapo:skeh. Se:meh" kihtowa, "a:it ta:konimeh kip..., kima:petskohkeh wa:n pawetsik itech yo:n a:tekoch ne:paka yetok wa:n a:mo n' a:kin wel kiki:xtia, telwehkatan. Komo kuali tiki:xtia *pues** tik..., tik..., timona:mikti:s iwa:n nosiwa:pil". Yahki wa:n kitstok n' a:t wa:n sepa [ki]ka:wkeh ise:lti ne:, kitstok n' a:t ox mah mokalaki oso mah a:mo kalaki, ta: mela:w *hasta** ti:ltik n' a:t, wehkatan, miak. A:mo kineki wa:n kitstok a ke okseki ta:kameh *más** wehwei:n, *más** ki..., *más** yo:lchika:wkeh, mokalakihkeh wa:n a:mo a:kin ahsik tatsi:ntan para kiki:xti:s *llaves**, ki..., ompa tayo:koxtok. Ta: neli cho:ka pero *o** ... oské: taman kita:nik a pero se: ok poliwi wa:n no: owih, moki:xtihtani *llave** taihtik de n' a:t, wehkatan. Wa:n yo:n a:michimeh tein kinima:ki:xtih ta..., ompa takah yetokeh ne:, pos yehwa:n no: kipale:wihkeh. "Ke:yeh titayo:koxtok", ta: ahkotsikui:nih "wa:n ke:yeh titayo:koxtok". "A:mpó:n n' a:..., ka:mpa yo:n a:t namehwa:n namocha:n nayetokeh, tatsi:ntan yetokeh seki *llaves**, wa:n se: siwa:pil nikneki iwa:n nimona:mikti:s wa:n kinekih kitapo:skeh se: *cajón** ompa ne: icha:n wa:n nika:n aktok, a:mo wel a:kin kiki:xtia". "A:, tehwa:n tiki:xti:tih. *Porque** tehwa:n tikelna:miktokeh, sempa:nti teh tite:chma:ki:xtih de i:n ahko, i:n ka:mpa tietoyah, a:t wa:kik wa:n nika:n tehwa:n tiyo:ltokeh, nika:n tehwa:n tonemi:lis. A:mo teh ximolwi, tiki:xti:tih ekintsi:n *llaves**". Yehwa:n kit yo:n a:michimeh kiki:xtihkeh *llaves**, panki:sak kima:ktilihkeh wa:n ke:mah yahki a kalihtik, kiwi:ka *llaves**. "Seño:rtsi:n nika:n yetok *llaves**, ¡x'tapo!." Wa:n nochi kimohka:itah, yo:n ita:ke:walwa:n *ricos** tein kinemilia:yah ika ma:wilti:skeh yo:n topobrehikni:w *cuando** momakeh kue:ntah ke nochi kita:nik a, yehwa katka *más** ... Kipia ya *más capacidad, más** yo:lchika:wak, a:mo kimowilih. Mopatak n' tamachi:lis, kihtowah ke yehwa:n i:n ta:ke:walmeh ekinika kinekkeh ika ma:wilti:skeh yo:n ta:kat wa:n ihwa:k kitakeh ke we:li..., kita:nik a nochi n' kuehmolmeh tein kita:lilihkah kinexi:koliah ya, ta: nochi kinekih siwa:pil pero. Ompa ke:mah niwa:le:w, a:mo n'matik toni pasa:roh, a:mo nikmatik ke:ní:w mono:tsa, pero neh n'to:ka:iti:skia ... A:mo. Neh n'to:ka:iti:skia *es[te]**, ke:ní:w nikili:skia *este**, se: ta:kat, te..., nenkeh sah *o** tatsiw pero a:mo *malo**. A:it ke:ní:w mono:tsaskia i:n *cuento**. Tehwa [ke:niw]ki timono:tsa? José Salgado. Ka:nachi xiwit tikpia. *Cuarenta y cinco** Niman, ka:ni tiyo:lik, *este** ... Neh [ni]nemik San Miguel Tzinacapan wa:n de ompa a:mo kanah niow.