Nika:n tehwa:n ti..., tita:l..., ti..., ti..., *bueno** tik..., *personas** tionkakeh semi tiyema:nkeh, *este**, *porque** tehwa:n komo ti..., tiema:nkeh semi, *porque** ka tepitsi:n tiwetsih, timonekuilowah *o** timopostekih wa:n onkak tokni:wa:n *importa** tsikui:ntokeh iwa:n, iwa:n koyo:pahti wa:n toni n' kinchi:wilia n' koyo:..., n' koyo:tapahtia:nih seki:n, *pues** ta:ká:n sayoh tepitsi:n monekuiloh, tein kininchi:wiliah yehwa:n kiniwi:kah, kiniwi:kah ne: ka:mpa we:ixola:l, kinta:liliah yo:n, yo:n *este**..., kinta:liliah *yeso**, *o** kinteh..., *o** kintekih, kinisa:lowiliah ika tepos, miak taman kinchi:wiliah, wa:n tehwa:n nika:n tima:se:waltsitsi:n a:mo, nika:n tehwa:n tima:se:waltsitsi:n komo nimonekuiloh, *en vez de que, en vez de que** nia:s ne: *hospital o** nia:s ne: nikitati:w n' koyo:..., koyo:tapahtihkeh *mejor** nikitati se: tama:pahpachohkeh *o** tametspahpachohkeh se: tein tehwa:n tikiliah *hueseros**. żKe:yeh? *Porque** ne:, ne: ta:kat, na..., ne: *persona** tein kiliah *huesero** yeh no: kimattok a:mo semi, semi ika momachtia, pero yeh no: kimattok, tak no: kita:lia *don de dios**, 'mati yo:n ke:ní:w, pero yehwa:n no: kimattokeh ke:ní:w yetok ne:n omit, ke:ní:w sa:liwtok, ke:ní:w mokuitok. Neh nimitsilia *porque** neh nikpiaya se: kokolis *cuando** neh nimomets..., ni..., ni..., n'nekui..., se: *viaje** n'nekuilohka se: nomets wa:n a:mo kanah ika ne:chpahtia:yah, se: *persona** pero tehwa:n tionkakeh a:mo kineltokah pero n..., n..., *a veces** neh nikneltoka *porque ne:chpasa:rowa:ni** no:. Yo:n *persona** kihtowah monekuiloh, se: *persona** monekuiloh, yo:n tokni:w monekuiloh, wa:n a:mo wel..., ihkó:n yahki niman, yahki niman iwa:n ne:n koyo:tapahtihkeh, toni n' kichi:wilihkeh n' ompa ne: kwi:kakeh, kwi:kakeh *hospital**, ompa kahxitihkeh *hasta** Tlatlauqui, Tlatlauqui kichi:wilihkeh..., n' ompa ki..., kitekilihkeh n' imets, wa:n kitilihkeh n' taihtik ke:ní:w etok n' imets wa:n ke:mah kita:lilihkeh *yeso**, kualtsi:n kitetekuinowilihkeh neli. Pero, żton *pasaroh después**? Pos yehwa:n ya *más** kimetswe:itanawihkeh kitekilihkeh n' imets wa:n *kenyesarowilihkeh, pero** ta: *después** pe:wak pala:ni n' taihtik, żKe:yeh m' pala:ni n' taihtik? *Porque** pos omit tein kita:lilihkeh *pues** a:mo no: semi ki..., a:mo kuali kite:na:miktihkeh ok, pero yep..., mes[kia] kisa:lowilihkeh.n Wa:n ompa yo:n tikihtowah tehwa:n ta:ká:n a:mo, ta:ká:n a:mo postek, ta:ká:n sayoh monekuiloh, *pero por medio de que** tehwa:n tia:skeh ne: ka:mpa koyo:tapahtia:nih, yehwa:n ya n' tei..., tei..., te:iliah, *no** pos i:n postektok. Ma:ski a:mo postektok, ta:ká:n mo..., *porque** onkak n' omit sayoh mote:mpatilowa sah omit, te:nkopi:ni ka:mpa ne: te:nsa:liwtok wa:n yehwa:n kihtowah postek. Ma:ski a:mo postek, sayoh *porque** te:nkopi:n sah wa:n yehwa:n kihtowah *que** postek, Wa:n neh a:mo, neh ni..., ke:meh kihtowa neh miak tokni:wa:n nikinohno:tsa wa:n nikilwia, *primero** xkitatih nikilia se:, se: tama:pahpachohkeh *o** tametspahpachohkeh para yeh name:chili:s, komo name:chilih *que** postektok, yeh name:chye:kili:s. wa:n komo name:chili:s *que** monekuilihtok sah, yeh no: kitstok, nikilia ke:ní:w. żKe:yeh? Pos ika yo:n no: momachtia yeh *para huesero**, para kie:kta:li:s se: omitsí:n, ta:ká:n monekuiloh, ta:ká:n ta:ká:n onkak, tionkakeh timometsneke..., timometskelo:niah sah, onkak, onkak se:..., yo:n se: kihtowa se: mochikotila:na. Onkak n' tein monekuilowa, *porque** yo:n miak taman ko..., miak taman ne:si, onkak n' tein posteki, onkak n' tein mochikotila:na wa:n onkak n' tein monekuilowa. Monekuilowa n' tein te:nkopi:ni n' omit ka:mpa sa:liwtok, mochikotila:na, tikpiah se: talwatsí:n wa:n yo:n talwatsí:n pe:wa mo..., moi:xtila:na, wa:n de pe:wa moi:xtila:na, entó:s n' esti, *en vez de que, en vez de que** ya:s n' esti ompa, n' esti motsakuili:ti itech yo:n, *porque** ne:n talwat pitsa:waya, chikopitsa:waya, *de cuando** motila:na. *Entonces** n' esti *cua...**, yeh ka mitsko..., mi..., te:kokoh *porque** n' esti pe:wa a:mo tekiti, tekiti, tekiti, pero ompa mokepa sah, a:mo wel panowa. żKe:yeh? *Porque** yo:n talwat mochikotila:n, chikopitsa:wayak. Entó:s nochi yo:n nochi iwi:kal. A:xka:n, tein monekuilowah poso:ni. żKe:yeh m' poso:ni? *Porque** n' esti a:mo kimaka *lugar** mah tekiti. A:mo wel panowa n' esti. ż*Porque**, ke:yeh? N' omit a:mo yetok itech n' *ilugar**, n' omit te:nkopi:ntok, moahchi:wa, se..., seko yowi. Wa:n tein posteki yeh no: taman. Tein posteki yeh xama:ni. Entó:s yo:n de pe:wa xama:ni ompa ke:mah a:mo onkak *remedio**. Ompa ke:mah tak..., *siempre** yehwa ya mah komohkó:n mits..., mitswi:kakeh iwa:n koyo:t, pos koyo:t yeh mitstekili:ti. Pero onkak *gente** yo:lchika:wak, pos kihtowa, *no** pos *en vez de** ne:chtekili:skeh, kihtowa, *mejor** mah a:mo ne:chtekili:ka:n, *mejor** mah iwki nikwi:katinemi. Wa:n onkakeh pos iwki mote:makah ya, ma:ski ika tepitsi:n sah mote:makah mah kinko..., mah kintehtekika:n ya, *porque** pos *total que** pahtiskeh. Neh nimitsilia *porque** niki:xmatik se: tokni:w, monekuilohka, wa:n yo:n monekuilohka wa:n yo:n monekuilohka wehka:wak kwi:katinemia yo:n nekuilo:l, wehka:wak. Kimpano:k seki tap..., taye:kta:lia:nih *porque** onkak n' tokni:wa:n no: a:mo..., onkak tokni:wa:n kuali taye:kta:liah wa:n onkak tokni:wa:n pos no: kiehekowah sah mah nikihto, mahyá: i:n neh nikihto:ti, *no** pos..., nimitskahkaya:wati, neh nimitsye:kta:lili:ti i:n omit, pero a:mo neli, sayoh para xne:chtaxta:wi sah wa:n iwki sepa nimitska:wati. Wa:n onkak tokni:wa:n, tein kuali taye:kta:liah ika n' omit, mitse..., mitse:kilwi:skeh, *no** pos nimitsekta:lili:ti, teh t'mati ka:nachi kuali t'tayo:koli:s. Wa:n tein yo:n i:pa sayoh kinekih te:to..., *bueno te:cobraroskeh**, sayoh te:..., te:to:palwi:skeh sah, tos..., kihto:skeh, *no** pos ne:chmaka *tantos** *kcobraroskeh** se: *o**..., se: tein takua, tein kuali, tein *de veras** kuali tapahtia *mitscobraros veinte pesos**, se: tein a:mo ye:ktapahtia *mitscobraros cuarenta pesos**. żKe:yeh? *Porque** yeh ika motekipanowa ya. Wa:n ne: tein kuali taye:kta:lia yeh n' tokni:w, tokni:w tein kuali taye:kta:lia pos kihtowa neh a:mo ika semi..., a:mo no: semi ika ni..., a:mo no: semi ika n'tekiti. Neh pos n' a:kin ne:chkalpano:ki pos nikpahtia wa:n a:kin a:mo pos iwkia, neh a:mo kanah..., neh a:mo semi ika nimotekipanowa. Yo:n tokni:w monekuiloh, wehka:wak ihkó:n nentinemia, wehka:wak ihkó:n nentinemia wa:n kihtowa *que** pano:k miak, miak taye:kta:lia:nih, yahka *hasta hospital**, yahka ne:wí:n a:t ka:ni n' kihtowah yahka, wehka yahka, entó:s se: *vez** neh nikahsik wa:n pe:wak nikilwia, mitskokowa momets, kihtowa, ne:chkokowa nomets. Nikilia pos tiowih icha:n, icha:n se: *persona** nikilia, kuali taye:kta:lia. żDe veras**? Nikilia ke:mah. Yeh mitsili:s nikilia komohkó:n nikilia etok *mal** momets, nikilia, mitsili:s. Wa:n ta:ká:n i:pa moyo:kolia sah pos i:pa moyo:kolia sah. Yeh no: kitas, nikilia. Entó:s yo:n tokni:w nikwi:kak ompa ne: ka:mpa n..., ka:mpa tapahtihkeh, taye:kta:lihkeh ika n' omit. Pe:wak kipahpachowilia, kipahpachowilih n' imets wa:n pe:wak kilia, *no** kilia, i:n yetok *mal** mo..., moko:tspan kilwia. Kilia, a:mo *tanto** kilia *porque** monekuiloh *sino que** moxokolih kilia se: talwatsí:n kilia de moxokpal nika:n i:n mo..., moko:tsi:ka:n kilwia, wa:n mochikotila:n kilia se:..., tikpiah tehwa:n kilia se: xa:xawatsi:n. Wa:n yo:n xa:xawatsi:n kilia mot..., mo..., tepitsi:n mo..., mochikotila:n wa:n mote:nahchi:w kilia. Pero te..., kuali timoka:was kilia wa:n tikitas kilia. Wa:n neli, żtoni kichi:wili? Sayoh ki..., pe:wak kimetspahpachowa wa:n kitilih ka:nikawí:n nika:n i:n i..., imetssa:liwya:n, kipahpachoh wa:n kie:kta:lih. Kilia, etok a, kilia. Ne:chilwi:ki kilia para mo:sta *o** para wi:pta ke:ní:w n' timoka:wati, kilia. E:yi to:nalika wa:n kuali tamati:yak, kuali moka:w. *Entonces** yehwa yo:n neh nikneltokak. Oksé:, yo:n tein mopostekih, tein niman tsikui:ni iwa:n, iwa:n koyo:tapahtihkeh wa:n kili:ti, *no** pos para kuali timoka:was, neh nimitstekiti, nimitspatili:ti n' omit, pero mah a:mo se: kineltoka, neh a:mo nikneltoka *porque** neh nimitsilia neh ompa nipano:k, nipano:k itech yo:n, itech yo:n kokolis, nimitsilia *porque** nehwa *ne:chpasaroh**. Se: *vez, este** ni..., niah, ke:meh i:n *cuando** se: pi:pil se: kwelita se: ma:wilti:s, entó:s iwa:n se: n..., iwa:n se: nokni:w, pe:wkeh timo..., pe:wkeh tima:wiltiah. Tika:wi..., t'piayah se: tapialtsí:n, yo:n tapialtsí:n pe:wkeh tika:wiltiah, entó:s neh ni..., tein nikchi:w, neh yo:n no:..., ke:meh no: semi ni..., nitel..., ntel..., 'tel..., ntelwelitaya nma:wilti:s, nikuik yo:n tapial wa:n nimopanta:lih neh yo:n tapial wa:n ke:mah, entó:s ne:, ne: nokni:w yeh kikuih wa:n pe:wak kimohmowtia. Pe:wak tsikui:ni yo:n tapial wa:n de tsikui:ni yo:n tapial wa:n *que** ne:chpantamo:ta. Pos de yo:n ne:chpantamo:t, pos a:mo nikmatik, tak ni:xtayowak *o** a:mo n'mati ke:ní:w, niwa:l..., ni..., nime:wak ihkó:n mahyá: yo:n niwa:ltamatiko ya nime:wak, ni..., ni..., wa:n nimotahkonekuiloh nika:n notahkoya:n, wa:n noma:y, se: noma:y a:mo nikmatik ox, ox postek, ox monekuiloh, *sabrá dios**, a:mo nikmatik. Yo:n, yo:n to:nal a:mo teh nikmachilih niman. A:mo teh nikmachilih niman, ihkó:n nietok, tak niyo:lchika:wak katka neli no: ni..., t'matis, entó:s niehkok kalihtik wa:n pe:wak nikilia, ne: nikinilia note:iskaltihka:wa:n, *saben que** neh nikilia nimo..., niwetsik, nikilia, ne:chpantamo:t nikilia n' tapial, pero nama:wiltihtia:yah. Nikilia, ke:mah. *Bueno**, a:mo ne:chchi:wkeh *cuenta** pos ke:meh no..., note:iskaltihka:wa:n a:mo no: ne:chchi:wilihkeh *cuenta**, yehwa:n kihtohkeh ta:ká:n nikamana:lohtok, a:mo kimatih kox neli. Entó:s neh pe:wak ni..., nietok, nietok, yo:n mo:stika pe:wak ni..., pe:wak nitekiti, mo:stika tane:sik ni..., nial..., ni..., nitakuah wa:n ke:mah ni..., nikuik, nikuik se: *pala**, nikuik se: *pico** wa:n pe:wak ntachkuati, nochi nikelna:miktok, katka ninohne:l ok, nikpiaya xa: ke:meh, ke:meh chikna:wi xiwit, mahtakti xiwit nikpiaya, pero katka ninohne:l, nikelna:miktok a. Entó:s neh pe:wak..., niah, pe:wa ntekiti, wa:n yo:n ka:mpa ntekitia, yo:n a...., yo:n a:mo, a:mo *porque** i:pa ntachkuato sah, nikichkuato yo:n kiliah a:pahkamoh, ne: *tiempos** ke:meh kikowayah yo:n a:pahkamoh, entó:s neh pe:wak nikichkua, nikwelitaya *porque** kixta:wayah *veinte centavos** se: *kilo**. Entó:s nikichkuaya *siquiera** se: mahtakti *kilo** pos n' ampó:n nikpiaya no..., notaxta:wi:ltsi:n. Wa:n neh pe:wak ntachkua wa:n tak no: i:pa..., no: i:pa etok a no:..., tak *ora** i:pa etok a *que** nimokoko:ti a ika ya, nikwa:lahsito se: *mata de** yo:n kamoh, yo:n a:pahkamoh wa:n pe:wak nikichkua, nikwa:lahsito se: kamoh pero weyakaxtik, ke:meh de o:me *metro de** weyak, wa:n pata:wak, semi, semi pata:wak ke:meh, ke:meh se:, ke:meh se: *cuarenta centímetros de** pata:wak, wa:n pe:wak nikichkua, *pues** nimowelita, pos pe:[wak] nikichkua, nikichkua, nikichkua. Yo:n ke:meh *las diez** nochi nikelna:miktok kualtsi:n, pos ta: ke:meh n'piaya ke:meh mahtakti xiwit, ke:meh ka..., chikna:wi xiwit pero i:pa ntamattok a. Entó:s neh pe:wak nitekiti, yo:n ke:meh *las once**, pe:wak nikmachilia, n'machilia noma:y pe:wak ne:chtohtomo:ni, tohtomo:ni noma:y, ne:chkokowa. A:mo nikchi:w *cuenta** neh, pe:wak ne:chkokowa, wa:n ke:mah pe:wak a mah ne:chkui mahyá: toto:ni, nitoto:nia. *Por lo mismo**, nejó:n toto:nik de n' *dolor de** noma:y. *Híjole** yo:n ke:meh..., pe:wak n'machilia *más, más**, yo:n ke:meh *las once, más** ne:chkokowa, yo:n ke:meh *las doce** nikita noma:y poso:n ya, poso:n, pero poso:n *hasta** noma:..., de noma:kechtan *hasta** noahkolpan, pero mochi:w *trozo de** noma:y, pos a:mo nikmatia toni *ne:chpasaroh**. *Bueno**, niki:ste:w, niahki, niah..., niahsik nokalihtik, pe:wak nikilia *nomomacita**, ma: nikilia neh, neh nimokokoh, Kihtowa, żke:yeh? Kita noma:y n' ke:meh iwtok wa:n nitsahtsi. Kwa:li:xahsi no:má:n, pero posoktik, a:mo nane:chneltokilihkeh nikilia n' tayowak name..., ya:lwa name:chilihtoya *que** nimokokoh wa:n a:mo nane:chneltokilihkeh, ekintsi:n xkitaka:n ya nikilia, Pos no:má:n pe:wak tayo:koya ya m' *pobrecita**. Kihtowa, żke: t'chi:watih? Ne:chte:moli:to se: tapahtihkeh, tama:ye:ktalihkeh kit, kino:tskeh mah ne:chma:ye:kta:li:ti. Pos pe:wak ne:chpahpachowilia, ne:chtsahtsi:ltia wa:n ne:chpahpachowilia. Pos a:mo kie:kta:lih, *más** ok n' tepitsi:n ne:chma:tahtanawih ok, *más dolor**, yo:n mo:stika tane:sik a:mo *vida**, n'machilia nimikiti. Ke:meh, na:wi to:nalika ne:chte:moli:toh oksepa se:..., oksepa se: taye:kta:lihkeh ika n' omit. żToni wa:lah yeh? Ki..., yeh kichi:wak, kikue:choh seki, seki mahyá:, mahyá: istat, kikue:choh wa:n ke:mah ne:chma:pi:kik ika, kitetsi:loh wa:n kita:lilih seki seki *refino** wa:n ke:mah ne:chma:pi:kik, pero kitili:ntih *fuerte**, *fuerte** kitili:ntih, yo:n mos:tika, *pues** yo:n *ratito** nikmachilih ne:chkokowa, a:mo ntaxi:koh *más que solamente** ke:meh *doce horas**, wa:n n'machilia nimikiti, *por lo mismo, de que** n' esti pe:wak a:mo tekiti ok. Ne:chtihtili:ntilih ya noma:y, ne:chtili:ntilih *fuerte** wa:n i:pa posoktik wa:n nitoto:nia, entó:s *pues** yo:n ke:meh l..., tahkoyowa:n nikilia no:má:n, nikilia, nimikiti momá:n, nikilia, neh. Tein kichi:w m' *pobre nomadrecita**, kkuito se: *medio litro de refino** wa:n pe:wak kite:te:kilia, kiema:nih wa:n pe:wak kiteki, kiteki ika *cuchillo** n' til..., tilmah tein ika kipi:kka kitektiw ika *cuchillo**. Ne:chtapowilih. Kitapoh yo:n, kitapoh ya noma:y mochi:w kita pero ista:k, ista:k ista:k, ista:k mochi:w ka:mpa kipi:kkah. Pos toni ok, kitapoh, pe:wak tekiti a n' esti, pe:wak sepa ki..., yo:n mo:stika, mo:stika nepantah pe:wak kipata nono ne:n n' *color**, chi:chi:le:w, pero pos chi:chi:le:w pero ta: titi:katok fie:roh. Ihkó:n, ihkó:n tahyo:wi:lis. Pano:k yo:n, ihkó:n nikmachilih, nimoka:..., ihkó:n nimoka:w, s..., a:mo..., ihkó:n pe:wak ntekiti, tahko xiwit niwetstoya ihkó:n tahko xiwit niwetstoya, niwa:lkohkoxohkuik [...] ka:mpa nimonekuilohka notahkoya:n ne:chye:kta:lilihkeh n' omit no:, pero pos ka:n wel nimoketsa pos ta: ne:chkokowa nomets, ne:chkokowa noma:y, pos nimosenkohkokoh ya. Entó:s yo:n ke:meh tahko xiwit pe:wak, pe:wak pach..., pachiwi a ne:n ka:mpa n' titi:kak. Pero ton *pasaroh**, takah postek se: omit, postek yo:n omit, pe:wa n'tekiti:ltih, iwki n'tekiti:ltia, wa:n ke:mah pe:wak koyo:ni, pe:wak kohkoyo:ni a. *Primero** seko koyo:n, pero ki:sa n' esti kita pero n' te:mal ki:sa pero ke:meh *casi por, por litro** ya. Nochi n' esti tein taihtik, tein taihtik pala:n esti pos pe:wak ki:sa kalampa ya, pe:wak..., koyo:n pos pe:wak ki:sa kalampa. Pos toni, ihko:ni, ihko:ni ninentinemia, nikchi:wak *doce ańos**, ihkó:n ninentinemia ika yo:n kokolis. Ihkó:n nimoskaltih, nikpiaya *diez ańos**, nik..., niktamih *quince ańos**, niktamih *dieciseis ańos, dieciocho ańos**, yo:n kokolis ihkó:n nikwi:katinemik, wa:lkohkoyo:n nochi noma:y wa:n yo:n n'me..., nimikiti a, a:mo..., n'machilia a:mo kanah ika. Ihkó:n nitekitia, pero ihwa:k niktami:to *veinti..., veinte ańos**, a:mo n'taxi:kowa:ya ok, nimowa:lma:tanawih sepa, entó:s t..., ne:chilia no..., ne:chilia se: nokni:w tein taeka:na *nohermano**. Kihtowa, timikiti nokni:tsi:n, nikilia, ke:mah. *Pues** ekintsi:n kihtowa, tikitatih kihtowa, se: tapahtihkeh. Pos ta: niahka nikilia iwa:n, iwa:n *doctor**. żWa:n *doctor** toni mitsilih? *Doctor** ne:chilih, ne:chkoto:nili:ti noma:y, nikilia. Wa:n neh nikilwih, *que** ne:chkoto:nili:skeh noma:y, nikilia, *mejor** mah nimiki, nikilia, wa:n a:mo ne..., wa:n a:mo, a:mo ne:chkoto:nili:skeh se: *parte de** nonemi:lis. Nikilwih ihkó:n. Entó:s kihtowa, ton tik..., ton tikneki, ton t'nemilia, *mejor** timikis *o mejor** mitstekili:ka:n moma:y. Nikilia, a:mo, *mejor** mah nimiki. A:mo teh..., a:mo teh nikualtiati ok, nikilia. *De una vez que** ne:chkoto:nili:s se: noma:y, nikilwia, ne:chki:xtili:skeh tahko de nonemi:lis a, nikilia. *mejor** mah nimiki a, nikilia, neh nikilia, a:mo pahtis. *Bueno**. Pero a:mo yo:ni, neh pe:wak nte:tekitilia, ihkó:n nte:tekitilia, nte:tekitilia ihkó:n, niah nte:tekitili:to nika:n Veracruz, ihkó:n ika noma:y, ika noma:y eski:stiw. Ihkó:n pe:wak nitekiti, ompa niahsik pe:wak ntekiti, ntekiti, ne:chpolowa:ya *exactamente**, ne:chpolowa:ya *cuatro días, para, para** o:me me:tsti, wa:n a:mo ntaxi:koh ok. Niwa:le:w, niehkok nokalihtik, nikahsiko no:má:n, nikahsiko *nohermano**. Nikilia, nimikiti, nikilia. Kihtowa, żke:yeh? Nikilia, nimoma:tanawih sepa. Kihtowa, xtapo moma:y. Niki..., ki:xahsi noma:y, pero posoktik sepa wa:n chi:chi:le:w, moka:w pero ke:meh tomat. Chi:chi:ltik, chi:chi:ltik, ke:meh tikita yo:n *jitomate** chi:chi:ltik, ihko:ni moka:w noma:y. Kihtowa, wa:lah se: *persona**. Yo:n *persona** n'tasohka:matilia *hasta** a:xka:n, ihkó:n nikita, ka:mpa nikita, n'tasohka:matilia. Wa:lah, kihtowa, *mal** timoka:wa. Nikilia, ke:mah. Kihtowa, pos nimitswi:kati icha:n *fulano, de tal**, kihtowa. Se: *persona** etok, tapahtia, kihtowa. Tapahtia, kihtowa, de nochi kihtowa. Wa:n pe..., pahtis kihtowa, mitspahti:s kihtowa. Nikilia, pos... żTikpia n' tomi:n? Nikilia, n'pia tepitsi:n, nikilia. Pos ne: ka:mpa niahka nimota:nili:to tepitsi:n *centavitos**, nejó:n *tiempo** katka, katka pos *ochocientos pesos**, a:xka:n tehwa:n tikihtowah *ocho mil pesos**. Miak tomi:n katka, n'piaya *ocho mil pesos**. Pos neh niki:ste:w, niah. Ento..., mo:s..., mo:sta kualka:n nimitsno:tstiki:sa kihtowa, *las cinco de la mańana** xieto *listo**, kihtowa, wa:n tia:tih. Nikilwia, *pues, órale**. *Pobre** n..., *nofamilia**, ta: *notío**, *pobre notío** ahsik, *las cinco de la mańana**, ne:chihxitia ya. Kihtowa, żtietok listo** Rubén? Nikilia, ke:mah. Pos tiowih, kihtowa. Tiki:ste:wkeh *exactamente, las cinco** n' kalihtik, ka:mpa nimopahti:to tiahsikeh *la una de la tarde**. Tinehnenkeh. Wa:n neh noma:y ihkó:n nikse:kawihtiw noma:y, nikpoxwihtiw noma:y *porque** pos a:mo taxi:kowa. Niahsik icha:n yo:n *persona**, yo:n *persona** tein ne:chpahtih, pe:wan nochi ne:chitilia, *no** kihtowa, *pero, joven**, kihtowa, teh tikwi:ka, kihtowa *tantos ańos** a kihtowa i:n kokolis. *Moinfectaroh** ya kihtowa n' taihtik, pala:ntok a kihtowa n' omit taihtik. A:mo nimitspahtia ok kihtowa neh. Tiahka kihtowa tikitato *médico** wa:n mitskoto:nili:snekia wa:n teh a:mo tiknekik. Nikilia, ke:mah. De a:mo tiknekik, kihtowa, neh a:mo nimitspahti:s, kihtowa. Pe:wak nicho:ka wa:n pe:wak nikilwia, ne:chpahti, nikilia, wa:n nimitsmakas ka:nachi teh tikihto:s nikilwia. Neh niki..., n'neki n' pahtis nikilwia. *Pues** ne:chchia tepitsi:n, kihtowa, n'chi:wati se: *intento**, kihtowa. *A ver** komo nimitspahtia, kihtowa. Pero yo:n t..., yo:n tokni:w kua:tamattoya. Kua:tamattoya, *porque** ke:yeh. *Este**, a:mo, a:mo katka koyo:tapahtihkeh, sanoke se: ma:se:waltapahtihkeh pero kipiaya miak talna:miki:lis de miak taman pahti. *Cuando** neh niahsik wa:n pe:wak ne:chilwia, *a ver** xwa:lkui moma:y, kihtowa. *Primer, primero** nimitsitili:ti, kihtowa, se: *viaje**, kihtowa, *a ver** ke:n tikitatih, Kikuito se: *frasco de aceite, tres uno**, tein yo:n kikuih *para máquinas** kichipa:wah, a:mo nikneltokaskia neh kox pahti yo:n. Kikuito yo:n *mac..., este n' aceite de tres uno** wa:n pe:wak ne:chma:te:te:kilia. Wa:n neh a:mo n'taxi:kowa, nimikisneki. Ne:chma:te:te:kilih wa:n kkuito se: *bola de algodón** wa:n pe:wak kipa:tska, kipa:tska noma:y, pero kipa:tska, para mah ki:sa nochi n' esti tein ki..., te:mal tein kipia n' taihtik, te:mal, tehwa:n tikihtowah i:n tein pala:ntok a n' taihtik. Kipa:tskak, pe:wak ki:sa ne:n te:mal, ki:sa n' esti. Kikuik yo:n *algodón** wa:n pe:wak kipo:powa kualtsi:n, nochi kipo:powa wa:n ke:mah kikuih se: *cerillo** wa:n kixo:taltia, Kixo:taltih wa:n pe:wak kita. pe:wak kita ihkó:n, *difícil** etok kihtowa, para nimitspahti:s, kihtowa, pe:wak ne:chilia. Owihtitok, kihtowa, para tipahtis. Pero neli ika *segunda consulta**, kihtowa, komo tipahtis n' ekintsi:n tikitatih, kihtowa. Entó:s yeh pe:wak sepa ne:chitilia, pe:wak sepa kipahpa:tska ka:mpa kohkoyoktik, pos ta: kohkoyoktik katka, nika:n kipiaya ke:meh a..., e:xka:n koyoktik katka, ka:mpa pala:ntoya. Sepa pe:wak kipahpa:tska, pe:wak se:..., ki:sak se: *bola de te:mal,+ se: *bola de** esti. Ke:mah, sepa kipo:pow, kkuito sepa *cerillo**, yo:n *aceite tres uno**, pe:wak ne:chohohsa ihkó:n. Kkuito sepa *cerillo**, sepa kixo:taltia ne:n *algodón**, kitamixo:taltih wa:n ke:mah yahki itech ne: ka:mpa n' *ialtar**, ka:mpa etok ne:n to..., n' totio:tsitsi:n, ka:mpa i..., yahki ka:mpa totio:tsitsi:n wa:n pe:wak, pe:wak *tarezarowa** n' ompa ne:, nikitstok, ompa nimota:lih. A:mo tinel..., a:mo nikneltokaskia neh wa:n..., a:mo nikneltokaya, ompa nimotokotsta:lih, nikitstok, pe:wak *tarezarowa**. Kinta:tawtia ne:n tot..., totio:tsitsi:n, pe:wak kinta:tawtia wa:n sepa ne:chahsiko. Nimitspahti:ti kihtowa, ne:chma:ktilihkeh ya *que** mitspahtis. Sayoh komo t'neki kihtowa tine:chmakas kihtowa *seiscientos cincuent..., seiscientos cincuenta pesos**, Yehwa yo:n tak *seis mil quinientos** katka, *seiscientos cincuenta pesos 'ne:chmaka. Yehwa n' tein a:xka:n *seis mil quinientos**, nejó:n *tiempo, seiscientos cincuenta** katka miak tomi:n. Nikilia, a:mo *importa**, nikilia, neh nikchi:was *lo que** tein tine:chili:s wa:n nimitsmakas *lo que** tein tikihto:s, nikilia, mah nipahti. Tipahtis, kihtowa. Nimitsta:lili:ti kihtowa, se: p..., se: tapo:wka:yo:t, kihtowa, para ka:nachi to:nal tipahtis. *Bueno**. Pero tine:ch..., ti..., kipia *que** tikchi:wati *lo que** tein nimitsili:ti, kihtowa, para tipahtis. Komo a:mo tikchi:was, a:mo tipahtis. Teh a:mo kipia *que** tikitas wehka ka:mpa tiwa:le:wa, kihtowa. Kipia *que** tiwi:tsa kihtowa katí:n to:nal nimitsilwi:s xwi:ki, tiwa:la:s *porque** tiwa:la:s wa:n tine:chwa:lkuili:s *lo que** tein nimitsilwi:ti kihtowa. A:mo kichi:wilia, nikilwia. Yekintsi:n niahsi nokalihtik wa:n mo:stika niwa:le:wa, nikilwia. Wa:n wehka, xki:xeheko, de nika:n para ne: nikchi:waya *siete horas de** ohti, ninehnemia, *hasta** Espinal, Veracruz. De nika:n para ne: nikchi:waya *siete horas** ninehnemia. Nie:waya *las cinco, las seis, las siete, diez**, *las doce del día, la una de la tarde** ompa nietok wa:n nikchi:waya. *Cuando** yeh ne:chnahnawatih, kihtowa, a:xka:n ke:mah, tipano:k a n' *consulta**, mo:sta ki..., ekintsi:n tia:ti, kihtowa, mo:sta tne:chwa:lkuilia kihtowa, tne:chwa:lkuilia kihtowa seki, seki oko..., okot, okot icho:kilo kihtowa. Yo:n oko:t icho:kilo, kihtowa, t..., teh t'mati ka:ni n' tikuis, kihtowa, teh 'ne:chte:moli kihtowa nikchi:wak nochi yo:n, wa:n nia:ya, nia:ya mo:stah, mo:stah nia:ya, *cada** ehe:i to:nalika, o:me to:nal ompa nietok, Wa:n ne:chilwih kihtowa, para o:me me:tsti, kihtowa, xne:chili kihtowa, komo a:mo tipahtis, o:me me:tsti. Wa:n *cuando** tipahtis ki..., kihtowa, tipahtitia:s *cerca** kihtowa, ki:sas kihtowa se: omit, ka:mpa koyoktik. Kipia *que** neh nikinki:xti:ti yo:n omimeh, kihtowa ika m' pahti, kihtowa, *lo que** tein neh nimitsilwi:ti, kihtowa, n' tein pahti nimitsakati. Soh nimosenta:lih wa:n nimonemilihtok, nimolia, ox ne: neli nimolia, wa:n tomin a:mo nikneki yekintsi:n, kihtowa, to:min tne:chmakas, kihtowa, ihwa:k tipahti, kihtowa. Ne:chka:wili:ki n' tomi:n. Komo a:mo tipahtik pos a:mo tne:chixta:wilia kihtowa, komo tipahtik, kihtowa, tne:chmakaki. A:mo, nikilia, nikwa:lkui n' tomi:ntsi:n, nikilia, para nimitsakas. Nikwa:lka:wilihte:w *trescientos pesos** yo:n to:nal Nika:n etok, nikilia, tahko wa:n tahko nimitska:wili:ki:w, nikilia, para [...]. A:mo, a:mo, nikuiti tahko, kihtowa, wa:n tahko tne:chmakas *cuando** tipahtis a, kihtowa. Nikilia, *bueno**. Yo:n tokni:w tein ne:chilwih, o:me me:tsti, poliwia se: to:nal, wa:n pe:wak panki:sa n' omit. Ihkó:n *tanto de** omit panki:sak, ka:mpa koyoktik. Ki:sati kihtowa o:me, o:me omit, seko, kihtowa, ki:sati itech i:n wa:n seko ki:sati *más, más** tsikitsi:n, *más** nohne:l. Wa:n *cuando** tami ki:sa, kihtowa, yo:n omit, x'tetekuino, kihtowa, ika se: se: tilmahtsí:n, kihtowa, wa:n xne:chwa:lkuili, kihtowa, nika:n nikitas, kihtowa, ton n'chi:wili:ti, kihtowa. Nikilia, *bueno**. Wa:n tine:chili:s kihtowa komo a:mo tipahti. Entó:s neli yo:n poliwia e:yi to:nal wa:n pe:wak panki:sa ya n' omit, nikita pe:wa panki:sa, panki:sa, mo:stika *más**, wi:ptika *hasta** ihkó:n. Nikui wa:n ihkó:n ni..., niktsakua noi:xtololowa:n wa:n niki:tskia n' omit wa:n nikahkotila:na, *pues** niki:xtih yo:n omit ihkó:n *tanto de** weyak, nikuik n' tilmahtsí:n wa:n n'tetekuinoh wa:n nike:wak. Mo:stika oksepa se: panki:sako nika:n. Pe:wak panki:sa achi i:n, ihkó:n. Sepa niki:tskia wa:n nihkopi wa:n nikahkotila:na, *pues** niki:xtih achi i:n. Wi:ptika n' ompa niahktok, sepa niah. Niahsik wa:n pe:wak nikilia ya, nika:n nikwa:lkui, nikilia, ne:n omit. A:mo n'matik kox omit oso toni, nikilia, pero nika:n nikwa:lkui. Nimitsilwih kihtowa neli *o** a:mo neli n' tein nimitsilwih. Nikilia, ke:mah, n'tasohka:mati miak nikilia. Ekintsi:n, kihtowa, a:mo teh xmolwi. Tami ki:sak nejí:n omit, sayoh nimitsakati, kihtowa, seki *pomadas**, kihtowa, wa:n i:n *pomada** t'ta:ta:lili:ti, kihtowa wa:n ika yo:ni sah, kihtowa, wa:n teh kuali timoka:wati. Tine:chilwi:ki, kihtowa, para se: kaxto:l to:nal, kihtowa, komo a:mo tipahtik a, tine:chilwi:ki, kihtowa. Tein ke:mah, nimitsili:ti, kihtowa, tahko xiwit, kihtowa, a:mo teh tikchi:wati, tietoti kalihtik sayoh mah mitstekipanohtoka:n, kihtowa. Se: xiwit, kihtowa, para tikahkokuis, kihtowa, se: tepitsi:n tein eti:k, sake:ra *de diez kilos, quince kilos, pero cosas** tein *más** eti:k a:mo wel tikahokuis. Nikilia, *bueno**. *Pues** niehkok nokalihtik, pe:wak nikilia no:má:n, *sabes que mamacita**, nikilia, ekintsi:n kipia nane:chtekipano:tih, nikilia. Ne:chilwihkeh, nikilia, tahko xiwit nane:chtekipanohtotih. Kihtowa, nokni:tsi:n tein taeka:na, nokni:w tein taeka:na wa:n *nomadrecita, m'ijo** kihtowa, a:mo kichi:wilia, kihtowa, tehwa:n tikitatih ka:ni n' ti..., wa:le:wati para ttakua:ti, kihtowa, wa:n teh xieto sah. Sake:ra nikneki xpahti, kihtowa. O:me me:tsti, *exactamente** o:me me:tsti wa:n pe:wak pachiwi a, poliw. *Bendito sea dios, hasta** a:xka:n i:n to:nal, ka:mpa neh nietok, a:mo ne:..., a:mo nikihto:s ne:chtekilihkeh sanoke kipahtihkeh, ika *puro** pahti sayoh, kalampa pahti, xiwpahtsitsi:n sah *pues**. Wa:n ompa neh nimitsilia, neh nikneltoka kuali, ma:sewalpahti, ka:mpa yetok tein te:na:miki. Wa:n onkak pahti tein tikitas mitsna:miki, *únicamente** tehwa:n a:mo tikmatih n' tima:se:walmeh, a:mo tikneltokah *porque** a:mo tiki:xmatih wa:n a:mo tikmatih ton pahti. Pero neh nimitsilia, tikneki tikmatis ton pahyo ne:chmakakeh *o** *primero** ne:ch..., ne:chchi:wilihkeh i:n pahti, ne:chmakakeh ne:chilwihkeh *primero** mah n'ta:lili eskowit icho:kilo, n'ta:lilih e:yi to:nal. *Después** ne:chilwihkeh mah n'ta:lili chi:chiwala:yo:kowit icho:kilo, nikta:lilih. Yeh ne:chilwih, komo a:mo mitsna:miki niman tikmachili:s, kihtowa. Pe:was kihtowa ahwayowas, a:mo..., chichinakas, kihtowa wa:n e:was mahyá: kokotsitsí:n, yo:n a:mo mitsna:miki, kihtowa, xkoto:na. Nimo:talilih, a:mo nikmachilih, mo:stika pe:wak chichinaka wa:n pe:wak kokoyowa, nika:w. Sepa pe:wak niah, nikilwi:to. Yekintsi:n, tein tikchi:was, kihtowa, xikon..., xiktemo, kihtowa, pahpata, pahpa..., pahpata tein chi:chi:lpahpata itesyo, ikamohyo. 'Te:nteki kihtowa, yo:n chi:chi:lpahpata, 'te:nteki, kihtowa, wa:n xkihtiichkua, tikichkua, kihtowa, wa:n ke:mah tiki:xtilia kihtowa n' ikamohyo wa:n ompa tik..., mah mosentili ompa n' a:t de yehwa *mismo** de n' chi:chi:l..., de pahpatachi:chi:l ia:yo, wa:n xte:ntsakua, mo:sta tikixti:ti, kihtowa, kualka:n se: *litro** wa:n tikmolo:ntia, kihtowa, wa:n tikpa:ka. Pos yo:n nikchi:wak. Wa:n tikitas, kihtowa, *cuando** timota:lili:s kihtowa, yo:n, yo:n a:t, kihtowa, ika tikpa:kas, niman tikmachilihtia:s, kihtowa, se:wtia:s, se:wtia:s, se:wtia:s. Nikchi:wak neli yo:n wa:n, wa:n x..., xikuiti kihtowa *azufre**, *azufre** yo:n mahyá: *polvo wa:n xikuiti kihtowa *cicatrizante en polvo** Yo:n *cicatrizante**, kihtowa *solamente** itech *veterinarias** kihtowa, onkak. A:mo nimitsili:ti kihtowa *farmacia de**..., 'kuiti kihtowa wa:n x'ta:lili kihtowa wa:n *azufre** wa:n oko..., okot icho:kilo, kihtowa, wa:n et, et takue:chol, ti:ltiket, kihtowa, takue:chol, iwa:n x'ma:nelo kihtowa n' okocho:kil. Neh nika:n nimitschihchi:wili:ti, kihtowa, xne:chwa:lkuili, kihtowa, nika:n nimitschihchi:wili:ti. Et tatewa:ts, takue:chol iwa:n okocho:kil, wa:n yehwa ya nimitsilia ne:n *polvo cicatrizante** wa:n yehwa nimitsilia *azufre**, yo:n na:wi taman. 'Ta:ta:lili, x'ta:ta:lili, kihtowa wa:n x'pa:ka, kihtowa, ika n' chi:chi:l..., chi:chi:lpahpata ia:yo, kihtowa, wa:n ika yo:ni sah, kihtowa. Neh, yeh ika nimitsilia neh, neh nikneltokak. Ka:mpa neh nikitak, kuahkuali koyo:meh, kuahkuali tapahtia:nih, koyo:tapahtia:nih, *para total** ne:chtekilis..., ne:..., ne:chkoto:nili:skiah i:n kokolis, ne:chtekili:snekiah noma:y wa:n yo:n tokni:w a:mo, a:mo tapah..., a:mo koyo:tapahtihkeh, sanoke ma:se:waltapahtihkeh, ka:mpa yeh ne:chilih toni wa:n toni nimota:lili:s, kalampapahti sah, *bendito sea dios**, nika:n nietok yekintsi:n. Kitasah, a:mo nixolopih, nika:n etok, kita ka:mpa ne:chki:sak[ki:sak], nika:n ne:chki:sak[ki:sak] ne:n omit, wa:n se: omit nika:n ne:chki:sak[ki:sak], nika:n ne:chki:sak[ki:sak] n' omit wa:n nika:n ne:chki:sak[ki:sak] n' omit. *Primero** koyo:nik yi:ni, ompa i:ni, ompa i:ni, ompa i:n, sepa i:n, sepa i:n, *al último** koyo:niko nika:n ya, *cuando** nipahtiko ya i:ni wa:n i:ni, *Entonces** ompa neh nimitsilia *que** mah tik..., nih..., nek..., nikneltokak, ika nochi noyo:lo, *por** totahtsi:n *dios** itatio:chi:walis, *por medio de** nokni:tsi:n, ka:mpa yeh ne:chpahti:ko, ekintsi:n nika:n nietok. *Siquiera** ahsitok noma:y, ma:ski moy..., ma:ski me..., moita *medio**, chihkoltik, pero ahsitok, *bendito sea dios** ahsitok nomahkpil, ahsitok noma:kowyo, nika:n nietok. Yeh ika neh nimitsilwia, tima:se:walmeh pos neh nikneltoka miak ma:se:wal..., *este** n' kalampapahti, ma:se:waltapahtia:nih, neh nikneltoka *porque** nikita kuahkuali kokolismeh tein neh nikpano:k wa:n nikitak ka:nikawí:n ne:ch..., ne:chahohkeh. Yehwa yo:n nimitsilia, nikpia miak tasohka:macho:ni ina:wak n' *todios**, *tanto** ke:meh ne: nokni:w ne:chpahtih *tanto** ke:meh n' totahtsi:n *dios** niktasohka:matilia *siquiera** ka:mpa neh ekintsi:n nietok. Nietok ni..., niahsitok, a:mo kanah nikotoltik. Yehwa yo:ni sah.