E:mah. ¿Entó:s ekintsi:n tikmatisneki ke:ní:w se: tahtsoma? E:mah. Entó:s ne:n, neh ni..., neh, neh a:mo tin..., wehka:w nikinihtsomaya *kalso:meh para no..., noseñor**, nochi nik.., tikowayah *manta** wa:n nik..., nikinchihchi:wa *kalso:meh** nikteki ne:n ne: nejo:n tein ka:mpa i..., ii:ka:n itahkoya:n eski wa:n *nicintayo:tia**. u:n kilwiah para, para kilpi:s. Pos nochi nikma:ihtsoma ika n' *aguja**. Nochi ihkó:n nitahtsomaya, nochi nikim..., nikpampataya n' *icamisa** n' ke:meh ne: pantsaya:nia n' *icamisa** wa:n nikta:tamachi:wa ke:ní:w n' chi:wtoya wa:n sepa nikpanta:lilia se:. Ihkó:n neh nimopano:ltih. A:xka:n nopiliwa:n nikiniskaltih, tein okichpiltsí:n nikchihchi:wilia:ya n' *icalso:n** wa:n nikchihchi:wilia:ya n' *icamisa de manta**. Nochi tikowayah n' tasa:ltsí:n wa:n nochi nima:tahtsomaya nikiniskaltih nopiliwa:n. Nik..., nikintahtsomia:yan ika n' *inincalso:n, ika n' *inincamisa**. A:man i:n a:mo, a:mo n'chihchi:wa ok ne:n n' tasa:l *porque** makiah ok pa..., *pantalón** ya. A:man a:mo ntahtsoma *de kalso:n, pero** nohma niweli, kuali nikinchihchi:wilia m' pili, ke:meh a:man kihtosnekih nochi *maestros** ata mah neho:n, mah panki:sa ok ma:se:walmeh. Entó:s n' a:man *de a lunes** mokue:ytiah m' pi:pil wa:n wa:n ne: neho:n tein okichpi:piltsitsi:n *mokalso:ntiah**. Entó:s kipia de se: kichihchi:wa n' *kalso:n** tein tsikitsi:n *para** pili, *de kinder** wa:n nochi nikma:ihtsoma. Se: kima:y..., se: kihtsoma ika *aguja**, se: kihtsoma kualtsi:n wa:n se: kakia ya m' pili, mah aktiw a. A:xka:n siwa:piltsí:n pos yeh no: neho:n ti..., se: kichihchi:wilia n' iwi:pil de i:n se: kikowa n' tasa:ltsí:n wa:n mah se: kihtsomili a, mah mochi:wa wi:pi:l wa:n mah maki a. A:xka:n ne:n ki..., tein kwelitah xo:chioh n' ilpika pos se: kixo:chio:tilia n' iilpikatsi:n wa:n mokue:ytia ya. Kih... Neli nochi ne: ni..., nochi nitahtsomaya, neli ni..., niwa:lpano:k, ni..., wehka:w. Ke:meh t'neki tikmatis nochi, neli ntahsomaya ika *aguja**. *Después** ne: de pe:wak a:mo ntahtsoma ok ika n' *kalso:n**, entó:s pe:wak nikchihchi:wa ke:meh yo:n *servilletas** a. *Después de servilletas** nikinchihchi:wa ke:meh yo:n achi ni..., ne: ni..., *niktejirowa** nochi ne:n i..., n' ite:mpan. Nochi ika *gancho** nikchihchi:wa, n'te:mpilowilia n' *hilo** ihkó:n kualtsi:n wa:n ni..., niknamaka ya mohkó:n akah ne:chtahtania. A:xka:n sepa nimomachtih n' ekintsi:n nikchihchi:wa ne: *rueda, puro tejido**. nochi ika *gancho** ihkó:n nikmalakachowa, nikchihchi:wa *cuadros**, ihkó:n *cuadritos para** taxkal, mahyá: *servilleta**. Nikimpia pero a:mo nikiwa:lkuik, nimitsne:xtili:skia *sake:ra**. Pero n..., nikelka:wak para nikwa:lkuis, nikihtoh para nejo:n i:pa para niknamakas n' ika nikchihchi:wtok. Ke:meh i:n a:mo teh wel nikchi:wa ok pos sake:ra nitahtsontok a para, para nejo:n nimonamakili:s, para no: teihsá: nimokowili:s. A:xka:n nochi se: mokowilia, n' ta:ká:n pane:lah, *azúcar** wa:n mela:w n' tapati:yoh, *por eso** ne: ni..., nitahtsoma. A:mo kanah niow pero nitahtsontok. Nietok nitahtsontok, n'chihchi:wa *servilleta** wa:n n'chihchi:wa yeh yo:n *ruedas de** *tejidos**. Yehwa s..., yehwa sah, tsomat[nitahtsoma]. Tikelna:miki ke:nihki tahtsomaya o:n..., a:..., a:mo tikipix mowe:iná:n. Ke:mah, ta: ihkó:n tahtsomayah. E:mah, nochi se:..., *cada** se: *kalso:n** ke:meh i:n neho:n tik..., tsaya:ni ' itankua:y, se: kitasa:lwia, tikiliah n' tehwa:n tikm..., tiktasa:lwiah. Tiksowiliah se: tasa:l wa:n tikihtsomah ihkó:n, tikpepecholiah. Ompa ke:mah sepa ne: tiktsaya:nah n' ka:mpa semi tsayaktik a, n' ka:mpa telpalaktik a wa:n sepa tiki:xpachowah n' tikilwiah, ihkuí:n t'te:nkehkepah ihkuí:n wa:n sepa ihkuí:n tikihtsomah ihkó:n, tikmalakachowah, ika nochi n' *aguja**. Ihkó:n titahti..., ihkó:n titahtsomayah wehk..., wehka:w. Pero a:man a:mo ok. Pero wehka:w nochi tima:tahtsomayah ika n' *kalso:meh** neli wa:n tiktasa:lwia:yah n' ka:mpa tsaya:ni. Mah mochi:wa nikinilia neh, lipotik a. Sa nipa ya se: kitasa:lwia, ka:mpa tsaya:ni nochi se: kitasa:lwihtiw. Wa:n komo a:mo mah se: kitankua:pata ika se: tasa:l se: kikowa wa:n se: kipepecholia, sepa se: kihtsoma ika *aguja**. Pos ihkó:n tipano:keh wehka:w. Yehwa sah. Pero i:pa nochi ma:tahtsomayah na:nomeh. Nochi, nochi kihtsomayah *hasta** iminkue:y, *imincami**..., imiwi:pi:l. *Porque** wehka:w a:mo onkaya n' *camisa** ke:meh i:n. Kichi:wayah na:nomeh n' tasa:ltsí:n, tasa:ltsí:n sah n' *imincamisa**. Tasaltsí:n kichihchi:wah wa:n seki na:nomeh tein *más** telwehka:w a, a:mo makia:yah nejó:n se: *icamisa**, sano makiah wi:pi:l ihkó:n. *Mantawi:pi:l**, wi:pi:l *de manta**, ihkó:n makiah, we:i kichihchi:wah wa:n ihkó:n semakiah ya, ihkó:n. Wa:n a:mo teh aktok *icamisa**. ihkó:n nikinitaya na:nomeh tein *más** wehka:w a. Nikitaka ok se: o:metsi:n de nimoskaltih. A:mo aktok *icamisa, sano puro** *puro** ne:n iwi:..., iwi:pi:ltsi:n sah ika mopi:ktok. Wa:n a:man a:mo ihkó:n ok. Yehwa sah. ¿Ka:ni tikuiti o:n tasa:l? Kuesala:n, Kuesala:n tikowayah i:pa *manta**, i:pa onkak *manta**, Kuesala:n, ompa titakowayah ika tasa:l wa:n ompa onkak n' *aguja** wa:n *hilo**, entó:s ompa se: kkowaya n' *aguja** komohkó:n postek a wa:n sepa se: mokowilia n' *aguja para** sepa se: tat..., tahtsomati. *Porque a veces de** tila:wak a ne:n se: kihtsoma nejó:n tin..., i:xo:me ya, *hasta** ihkó:n se: kkelpachowa wa:n se kitasal..., se: kitasalwia wa:n se: ki..., ki:xpachowa ihkó:n para a:mo pahpachtik eski. Entó:s ne:n posteki n' *aguja de** tila:wak a. Pero ompa ya n' Kuesala:n se: kkowa n' *aguja**, mah yeto para sepa se: kikuis se:. Nochi ompa ttakowayah Kuesala:n, ompa n' onkak *manta**, ompa onkak *hilo**, ompa se: kikowa. Wa:n wehka:w nochi ne: na:nomeh mo..., mochihchi:wilia:yah n' iminkue:y ika..., kihkitiah. Kihkitiah, kikowayah n' *hilo** monamakaya n' *hilo**, kkowayah wa:n mochihchi:wilia:yah, kilia:yah iminista:kkue:y. Se: se: *cacho** nihkó:n kihkitih, weyak ihkó:n, ompa ke:mah na:n..., ti:n ma:tami ne:wí:n kita:lia, sepa se: kihkiti, ompa ke:mah ihkó:n kitahkosa:lowa ya wa:n kichihchi:wa ne: kue:it a, kkoxo:nta:lia n' tikiliah n' tehwa:n, kite:na:miktia ni:nipaka wa:n ke:mah makia ya. Iwki n' kichi:wayah na:nomeh, motasa:ltia:yah. Wa:n mochihchi:wilia n' imiwi:pi:l *de hilo** wa:n yehwa ya yo:n makiah. Yehwa sah, a:mo teh *imincamisa** katka, yehwa sah ne: makia:yah. Ihkó:n yehwa:n pano:koh wa:n ihkuí:n neh nikinitaya. Onkayah ista:kkue:ymeh ok, ta: a:man a:mo tei ok, a:man *puro popelina**. [...] sah yo:n ihkó:n neh n..., nimitsilia *que** t..., ttah..., ttahtsomayah nochi ika n' *aguja**. nochi ika t..., t..., tikchihchi:wayah n' tokue:y, towi:pi:l. Yehwa sah. *Más** tikelna:miki. ¿*Más**. Ka:n tei, yehwa s..., yehwa sah kit ne: i:pa nikitaya de tahtsomayah. *Es** ke:meh i:n tio:tak tahtsomah ya, de a:mo ne: yowak, tahtsomayah yowak, ke:meh i:n to:naya:n *cuando** onkak, onkak kahfe:n pos tatekih n' to:nal wa:n de tio:tak tahtsomah. De yowak se: tahtsohma, *hasta** ne:wí:n *las diez** se: kochi a. *Mo que** a:mo se: ke:manti n' to:nal se: nentok sah. Yehwa sah.