A:, komo se: kichihchi:wa *mole**, ke:meh komo se: sah m' pio, a:mo n..., a:mo we:ipio, nikchihchi:wa se: *cuarto** ne:n se: *cuarto** ne:n *chileancho**, wa:n ompa nikui ne:n *canela, clavo**, ke:meh kiahsis, mah a:mo..., mah ahwiya:k *de n..., de mole**. Kipia kuali n' *canela** wa:n kipia kuali ne:n *clavo**, para ahwiya:k. Entó:s ne: neh a:mo te:n... nik..., nitate:tewa:tsa wa:n ompa ke:mah nikue:chowa wa:n niktsoyo:nia kualtsi:n. Kualtsi:n mah se: kitsoyo:ni, mah ne:n, mah nejo:n *cuchara** ke:mih ihkó:n se: kima:nelohtok, entó:s mah a:mo ne:.., a:mo kikui yok, kualtsi:n kikahka:wa ne:n *cuchara** ne:n *mole**, a:mo kikuihkui. Wa:n komohkó:n aya:mo tewa:ki n' chi:l ika n' *manteca**, entó:s kikuihkui, *kua:patia:rtik** ne:n *cuchara**. Wa:n komohkó:n a:mo ne:..., kualtsi:n tewa:kik a, entó:s kualtsi:n kikahka:wa ya. Entó:s ke:mah nikte:kilia ya n' *caldo** wa:n mochi:wa ya *mole**. Ihkó:n neh nikchi:wa notapalo:l, ompa nikpante:ma ya nakatsí:n. *pues** ne: we:lik a. Wa:n ompa ke:mah ne:n komohkó:n teihsá: et, se: tahko *kilo, que según** katí:n achi se: yetos, pos se: kimattok a katí:n achi n' te:ahsi. Pos niktewa:tsa n' *ajojoltsi:n** kualtsi:n wa:n ne: yo:n tein nik..., nikue:cholia wa:n ompa kem..., yehwa sah. *Ajojolin** wa:n ompa ke:mah nikue:cholia ya ne:n chi:l wa:n nikpante:milia ya. Entó:s yetok mochi:wa *comi..., comida** ya, komohkó:n et. Wa:n komohkó:n pio *nika:jojolwia**, *pues** nikue:cholia nochi n' chi:l wa:n ompa ni..., nima:tami niktakue:cholia pos nikyekowa ya ox we:lik a, Nikekowa *que** we:lik a, ke:mah nimantsi:n nikta:lilia ya *mimienta** ta:ká:n *mimienta** n'ta:lilia *o** ta:ká:n *cilantro** pos nikpante:milia ya wa:n ne:wí:n niketsa ya wa:n para tikua:tih ya. Se: kichihchi:wa ne:n emo:l mah se:..., kualtsi:n se: kitewa:tsa. Nochi n' teihsá: *cosas** komohkó:n se: ki..., kichi:lwi:sneki ta:ká:n nejo:n kilit, pero kualtsi:n mah se: kkue:cho n' *ajojolí**, kualtsi:n mah tewa:ki, *porque** mo kualtsi:n tewa:kik n' *ajojolí** no: kualtsi:n we:lik ne:n emo:l wa:n komo tepitsi:n sah ne:n tewa:kik n' *ajojolí** entó:s a:mo no: kualtsi:n kue:chtia, mahyá: na:ltixaxamaka sah wa:n mote:ma ne:n ie:wayotsin n' *ajojolí** nejo:n ii:xko n' emo:l. Wa:n komohkó:n kualtsi:n tewa:kik, kualtsi:n pa:ti, kualtsi:n, kualtsi:n alaxtia se: kkue:chowa n' *ajojolí**, entó:s nejo:n we:lik a no: n' tapalo:l, se: kichihchi:wa kilit, ke:mih i:n ti..., tikihtowa metstsonkilit. A:mo poliwi teihsá: se: kichi:lwia, wa:n komohkó:n ne:n tatsoyo:n se: kichi:wa chi:ltatsoyo:n, neh nikinilia pos niktehteki *cebolla** wa:n niktehteki ne:n *chile verde** wa:n *primero** n'pa..., nikpante:ma ne:n..., nikpante:ka m' pio:tet, nikma:nelowa itech se: *plato**, wa:n ke:mah nikpante:ka ya ne:n *cazuelahko** n' komohkó:n ki..., kipia ya i:pa ne: *manteca**, mah kawa:ni kuali *manteca** wa:n ke:mah n'panta:lia ya ne:n piotet, ompa ke:mah nejo:n, kualtsi:n mo..., motsonta:lihtiki:sa m' piotet n' komohkó:n kualtsi:n kawa:ntok n' *cazuela**. *[Des]pués** niki:xkepa ya wa:n ne:n..., ne:wí:n nikta:lia n..., mohkó:n nikita kostewa:kik a. Ompa ke:mah n'pante:ma ya *cebolla**, ompa yowi a ne:n *chile verde** n'pante:ma ya, ompa ke:mah ompa yowi a n' tomat, komo n'ma:kokototsa, n'ma:kokototsa sah wa:n komo a:mo niktehteki. Entó:s wa:n nikpante:ma ya nochi, entó:s ne: nejo:n ti..., nikokototsa ya yo:n pio:tetsí:n *ka:cachitos**, a:mo x'ta:lili n' tit, niko..., nikokototsa ya *cachitos** yo:n pio..., pio:tetsí:n wa:n ke:mah no: n' tein nikpante:ma ya wa:n nik..., nika:yo:tia ya tepitsi:n wa:n ke:mah takuah ya. Ihkó:n nikchi:wa neh ne: no..., *nocomida**. *Igual n' arroz** niktsoyo:nia pos nejo:n kualtsi:n nikawa:ntia n' *cazuela** wa:n ke:mah n'pante:ma ya ne:n *arroz**, n'ma:ma:nelowa wa:n komo nikitak kualtsi:n tewa:kik a, ko:ko:stewa:ki kualtsi:n *arroz**, entó:s nikte:kilia ya ne:n a:tsí:n, toni n'te:kili:ti, komo n'te:kili:ti *caldo de pollo o** komo a:mo a:tsí:n sah pos nejo:n *primero** no: n'pante:ma achto *cebolla** wa:n n'ma:ma:nelowa wa:n ke:mah ompa yowi a n' a:tsí:n, yeh para ika oksis a, ihkó:n, wa:n ke:mah mochi:wa we:lik a. Komo nikchihchi:wa i:pa *mole**, n'chihchi:wa ya no: n' *arroz**, [Kual]tsi:n mah se: ki..., *kiprepararo** no: para no: ki:sa we:lik. Kualtsi:n tewa:ki, ompa ke:mah mah se: ki..., kiaha:wi a, mah momoloka ya para mah oksi a ne:n *arroz**. Nochi iwki ke:meh yo:n *sopas** se: kichihchi:wa pos mah se: kitsoyo:ni kualtsi:n wa:n se: kipante:milia *cebolla** wa:n se: kia:yo:tia ya, entó:s para k..., ki:sa we:lik a. Wa:n kilit pos ne:he:n se: kimana nejo:n tomakilit wa:n wa:wkilit, chia:wakilit [ko]mo no: tiki:xmati, pos eski a:mo tiki:xmati. Entó:s ne:n se: kita:lilia tepitsi:n, tikiliah n' tehwa:n *mo que** ma:se:wal, tenexistat, tikpanta:liliah tsikitsi:n wa:n para t'pante:mah ya n' kiltsí:n para mochi:wa xoxoktsí:n. wa:n kualtsi:n oksi. *Porque** komo a:mo se: kita:lilia neho:n nejo:n tein ne: tikiliah n' tehwa:n tenexistat, entó:s a:mo ne: neho:n mochi:wa sa kohkostik wa:n sa tehtewaktik, a:mo kualtsi:n oksi. Wa:n kualtsi:n oksi pero mah se: kita:lili n' istatsí:n tein tenexistat kilwiah, n' koyo..., koyo:meh, ke:ní:w n' kiliah, a:mo n'mati ke:ní:w n' kiliah n' koyo:meh, pero tehwa:n tima:se:walmeh i:pa tikiliah tenexistat. I:pa *aparte** onkak no: para ika se: kimana ne:n kilit. wa:n yo:n se: k..., se: kichih..., se: *kiprepararowa** kualtsi:n nochi. Nochi ke:meh yo:n nejo:n onkak teihsá: ke:meh yo:n kikuah n' koyomeh yo:n, yo:n *ruerueditas**, pané: ta:taxkaltsitsí:n yo:n nakat, entó:s yo:n nochi ne:n..., nochi t..., nochi t'pano:ltiah itech *cazuela**, itech *manteca**, para mah tewa:ki tepitsi:n para tikua:skeh, a:mo iwki tikuah ya n' ke:meh tikowatih. Ihkó:n tik..., ihkó:n tikchi:wah wa:n ika *salsa** ya, se: k..., se: kik..., kikuahtiw a. *[Por]que** n' a:man nochi n' *hasta rancho** nochi kikuah yo:n pi:piltsitsi:n *queso**, n' a:man yehwa n' imintakual, koyo:meh ya, ta: tehwa:n timoskaltihkeh a:mo tiki:xmatiah, meh iwka:n. Iwki a n' se: *kiprepararowa** nochi yo:n em..., tapalo:lmeh mah se: ki..., mah se: kitewa:tsa kualtsi:n n' *ajojoli** wa:n para se: *taajojolwia**. Wa:n se: kikua:sneki nejo:n tomat wa:n *chil..., chile verde, chi...**, tein yeski ch..., chi:ltekpin, mah se: kimana wa:n ke:mah mah se: kikue:cho, wa:n mah se: kima:nelo ya iwa:n n' *ajojoltakue:chol**, no: takue:chol a n' *ajojoli**, se: kima:nelowa ya wa:n mah se: kita:li a itech *plato** wa:n mah iwki se: kipalo ya, de mela:w we:lik. *[De] que** a:mo tiki:xmati, entó:s kwa:lkuiah i:n a:man mosentilihkah de i:n tano:tskah mah se: wi:ki de n' kilmeh mah se: kiwa:lkui tik..., kiwa:lkuiah n' chi:ltatix kilwiah seki, kwa:lkuiah. Yehwa yo:n wehka:w n' takua:yah ika n' ta:tomeh. *Ajojolí** wa:n ayohwach takue:chowah wa:n chi:ltekpin wa:n tomat, se: *plato** kiwa:lketsah, ompa kiwahkalohtiwih ya ika. Se: k..., se: *cucharita** tsikilintsi:n, de kuowit, ta: a:man nochi yo:n tepostsitsí:n onkak, para ika se: kiwahkalo:s n' a:man. N' ihwa:k, wehka:w nikitayah neh ika *cuchara** n' kikuiah, pero se: *cucharita** hkuilintsi:n de kuo:wit. Onkaya *cuchara de** kuowit, a:mo, Yehwa ya yo:n kiwahkalohtiowih wa:n ki:xo..., ki:x..., ki:xohsah n' taxkaltsí:n wa:n kitanteki a. a:mo de tepos. We:lik. Ihkó:n takua:yah wehka:w. Wa:n iwki yo:n nimitsilia n' kichi:wah n' *co..., comida** nochi. Ma:s se: piotsi:n se: kichi:lwi:s pero kualtsi:n mah se: kitewa:tsa n' *ajojolí**. *Porque** komo a:mo ye:ktewa:kik a:mo kualtsi:n ki:sa n' tapalo:l. Yehwa sah. Ipa yehwa sah n' kilit se: kichi:lwia, nakat. Se: k..., nakat pos *toro** i:pa se: kkue:cholia tomat wa:n a:lwe:we:noh. Yehwa sah n' tikuah ika n' tehwa:n. Wa:n pitsot weli se: kikua tatewa:ts wa:n weli se: kikua *este**, ne: tomayoh no:, weli se: kikua *mole**. Ke:meh se: kwelitas, se: k..., se: kkue:choli n' *chile ancho** wa:n se: kitsoyo:nia wa:n ompa se: kipantema ya nakatsí:n. I:pa tatewa:ts a, entó:s we:lik a. Yehwa sah. Tamal. Pos tamal yeh mah ne: se: kima:nelowa iwa:n n..., mah se: kipixka kualtsi:n wa:n mah se: kipa:ka wa:n ompa ke:mah nejo:n ti..., se: kima:nelowa ya iwa:n tixti. De iwa:n tixti se: kima:nelowa kualtsi:n wa:n de se: kita:lilia tepitsi:n *manteca**, wa:n ke:mah mah se: kipihpi:ki a ika n' iswat. Wa:n se: kitsi:ntapechtia ya se: *cubeta**, se: *cubeta** tein we:i [ko]mo miaktsi:n tixti, wa:n ihko:ntsi:n se: kitapechtia ne:n i..., n' itapech para a:mo, a:mo pahpankalakis itech a:t ne:n tamal, entó:s nika:n tapani se: kitahta:lia ya ne:n ahko tein taxkaltsí:n wa:n se: kipante:ma ya ne:n taxkaltsí:n wa:n ompa ke:mah mah neho:n ti..., se: kite:ntsakua ya ika iswat, wa:n ke:mah mah momoloka ya wa:n para oksis a. Oksi a mah kualtsi:n se: kite:ntsakua ika iswat wa:n tamalmeh. Iwki. Mah mitsilwi nochi *cada** ta:taman. Nochi xkilwi de n' etixtamal. Wa:n etiktamal, etixtamal, pos yeh n' etsí:n komohkó:n et sah, tikiliah n' tehwa:n pi:ksa, nejo:n tikma:nelowah sah iwa:n tixti wa:n et wa:n ompa se: kipihpi:ki a. Wa:n tikchi:wa..., tikchi:wah no:, nejo:n ti..., tik..., tikmanah n' et, wa:n tikue:chowah itech metat *o** itech *molino de mano**, se: kikue:chowa n' et, mochi:wa etix para tayoyitos** Entó:s ne:n se: kipata:wa ya ne:n ihkó:n se: kisowa n' tixti kualtsi:n itech metat, wa:n ke:mah ompa se: ki:xkuihkui:ltia yo:n et wa:n se: kitetekuinowa ya ihkó:n, ihkó:n se: kitetekuinowa, mochi:wa kualtsi:n se: kitetekuinowa wa:n ompa se: kitahkoteki a wa:n se: kikahkapa:nia ihkó:n se: kite:tekuinowa ompa ke:mah mah se: kikokototsa ya ihkó:n *cacachitos, te:teyoyitos** a, ompa ke:mah mah se: kipihpi:ki a ika iswat wa:n mah se: kimana ya, de et, takue:chol, se: ki:xohohsa sah. Sayoh *[co]mo que** tamati *que** iwki ke:meh *teyoyitos** pero tamanal ika iswat, keh..., ika tamaliswat se: kimana. Se: kipihpi:ki wa:n se: kimana. Wa:n *tayoyitos** pos yeh se: kiokxitia koma:lko, *pero mismo tamańo de** yehwa se: kimana wa:n sayoh a:mo se: kichihchi:wa ihkó:n ika se: ima:y, *sino** se: kichihchi:wa ika metat. Se: ki:xsowa neli n' tixti ihkó:n wa:n ompa se: ki:xpetilia ya ne:n et takue:chol, wa:n mah se: kitetekuino ya wa:n se: kkokototsa ya wa:n mah se: kimana ya ika k..., n' *cubeta**, ompa se: kipante:ma ya. *Pero primero** mah se: kitapechti ihkó:n, mah we:wehkapan. Ompa ke:mah se: kite:ntsakua ya, komo se: kitikoketsa ya, mah se: kite:ntsakua ya wa:n momoloka ya. A:xka:n ne:n nejo:n tein tama..., tamal *de mole** pos yeh nejo:n se: kip..., se: kipa:pata:wa itech..., neh nikchi:wa nikpa:pata:wa itech ne:n *tortillera** wa:n nikehke:wa ya wa:n nikpasowa ya ihkuí:n itech to:tomo:ch, ompa ke:mah ne ni..., nikita miakts..., miak a, entó:s niki:xohohsa ya *mole** ihkó:n wa:n nikta:lilihtiw a nakat wa:n ihkó:n niki:xpi:ktiw a ika to:tomo:ch wa:n newí:n tein seko sah n'ta:lia, n'tikoketsa ya ne:n *cubeta** wa:n ke:mah ne: ompa nikpante:ma ya, mah molo:ni. Entó:s mochi:wa ta..., nakatamal a n' tikiliah n' tehwa:n ma:se:wal, *tamales de mole**, de nakat tikiliah *porque** tikta:lilihtioweh nakat *mole**. *Cada** se: kite:kilihtiw ne: *mole** wa:n ke:mah se: kiohohsa nochi wa:n ompa yowi a nakat wa:n se: ki:xpi:ki a. Entó:s mah se: ki..., se: kimana ya. Entó:s mela:w a we:lik. Yehwa s..., yehwa sah. No: mah mitsilwi de n' et. Ta: nikiliah ya nochi de n' et. [...] Et sah, de... Ta: nikilih ya, ta: no: nikilih ya. No: nikilih ya ika ne:n se: ki..., se: kipixka wa:n se: kipa:ka kualtsi:n n' et wa:n ke:mah se: kite:milia ya n' tixti, ke:mah, se: kima:ma:nelowa ya nikilia wa:n ompa se: kipihpi:ki a, no: ika iswat wa:n se: kitikoketsa ya mah mani. Ihkó:n sah, ihkó:n sah kit, nimitsilih ya nochi ke:ní:w nikchi:wa n' tamal. Yehwa sah. Nikilwih ya ke:ní:w n' kichi:was n' *comida, para** *mole** wa:n nochi, nochi n' teihsá: kilmeh, de ke:ní:w ne:n kichi:wati.