*Bueno** pos, *este**, wehka:w, wehka:w *pues, este**, se: 'te:kakili:aya tapahwia:yah itech ne:n we:i, we:ia:t. Xa:, *este**, kihtowah *bueno** pos nikawí:n onkak miak taman tein kita:lia:yah ne:n ta:tahmeh. Xa: tikmattos, xte:chtapowi ke:ní:w n' kita:lia:yah. Ke:mah. Nejó:n, pos, ke:masá: kita:lia:yah, kinemiliah ke tapahwi:skeh n' ta:tahmeh, kite:mowa:yah, ya:yah kowtah kite:mo:tih yo:n a:pah, seki kuomekat mochi:wa ne: kowtah. Wa:n, nejó:n, teyowa mos..., mochi:wa, mochi:wa n' iteyo ahko yo:n, nanki:xmattoskeh namehwa:n n' ta: komekat nochi. Wa:n se: kichkua ne:n ikamohyo. Nika:n, nikawí:n tehwa:n kowtahpa mochi:wa tel wehwei n' kamoh. De, de se: taktson kite:maka sake:ra na:wi *o** ma:kui:l ma:kui:l, ma:kui:l tama:mal ki:sa. Miak kite:maka. Wa:n nika:n tanikua:kopa ne: Xa:ltipampa ompa, ompa, miak ki:sa, tel miak ki:sas tel miak e:yi ki:loh kite:maka, pitsaktsitsi:n kamohtsitsi:n. Neh nikmat, neh niki:xmattok *porque** nik..., nikonichkuaya ompakawí:n no: neh nia:ya. Wa:n nejó:n, yehwa yo:n se: kite:mowa kamoh wa:n se: k..., se: kahsi a. Ke:mah se: ahsi n' kalihtik wa:n se: ki..., se: kikue:chowa. A:mo ika metat se: 'kue:chowa. Tehwa:n tikuiah ika..., yo:n, yo:n kiliah sardi:nahbo:teh oso katí:n eski bo:teh, ke se: tepos. Tikohkoyo:nia:yah ika *clavos** wa:n, wa:n yehwa yo:n tik..., tiki:xkepah, ka:mpa ika kohkoyoktik wihwitsyoh. T'tapachowah wa:n ompa tikxo:xola:wah ya, ne: tik..., ihkó:n, se: kichi:wa ya para, para moxihxi:ma ya ne:n kamoh, ke:meh yema:nik wa:n ki:stiw a, newí:n mote:ma ya ne:n kamohpisi:l tein chikitsitsi:n achi ki:sa ya, takue:chol ya, ne: mahyá: ta..., tapaya:n. Wa:n ke:mah se: kite:ma miak, se kite:ma miak, se:..., se: ki..., ke:mah se: ki..., para se: ki..., miakeh sa:ke:ra ka:n o:me, e:yi:n, na:wi:n takue:chowa:nih, ke..., kixi:mah ne:n komekat, ne:n nalwat. Ke:mah de ahsik a n' tama:mal, tami..., tiktamikue:choh ya. Mo:stika sepa ne:, kikosta:lketsah wa:n ke:mah kima:mahte:wah ya. Yo:wih ne: we:ia:t wa:n itech ne:n, itech yehwa ne:n, tein ika kipa:taskeh itech se:, se: kosta:l. Ne: ke:man onkayah ne: yo:n kiliah ne:, ka:ñamohcosta:lmeh. Wa:n nejó:n kite:mayah itech ne:n, yo:n a:pahkamoh tein takue:chol ya. Wa:n ke:meh yo:n kichi:wah ne:n, ki..., kixi:mah ata yo:n, yo:n ke:ní:w kiliah ne:n, yo:n *queso** para kita:liliah yo:n taxkal, kite:miliah. Iwki nikih..., se: kichi:wa no: n' a:pah..., a:pahkamoh. Wa:n nochi yo:n takue:chol ya kikosta:lketsah wa:n komo kwi:kah ya ne: we:ia:t, ompa ke:mah nejó:n se: kitahkoxelowa tepitsi:n, ke..., ke:ra o:me almo:n se: kite:ma se: *en cada, en cada bolsa**. Wa:n ke:mah nejó:n se: ka..., se: kaha:wixowa ihko:ni a, se: kichi:wtinemi a, se: ta..., kipa:ta sake:ra ka:n na:wi:n ta:kameh mo..., mopale:wiah, *bueno** moxehxelwiah. Nochi ka:mpa pano:tok miak a:t ompa ne: kixelowah para mah momoya:wtiwetsi ne:nke:n itech we:ia:t. Kimoya:wah, kimoya:wah nochi n' a:t ihkó:n, ke:mah. Kitamimoya:wah ya ke:mah ne:n a:t pahyoh nio:nó: mota, nió:n mota n' a:t ox tenextia, ox chi:chi:le:wi oso ke:ní:w. Chipa:waka:t pero pahyowa, yo:n kamoh tak semi chika:wak. Ke:mah komo nika:n tanikua:kopa se: kita:lia, nikahkuí:n tatampakopa, yo:n para, para michimeh sah tein wehwei. Yehwa sah yo:n se: kinimiktia ika a:mo, a:mo ki:sah ko:so:limeh. Wa:n ompa nejó:n se: kitami, se: kitamipa:tak a n' pahti, Ke:mah. Yo:n ke:man pos onkaya ok n' *cohete** kinamakayah ne:, *por, por caña** n' *cohete**. Tikowayah nika:n Tetelilla. Yo:n se: *caña** ki:sa na:wi, na:wi, na:wi *cohete**. Se: kitamo:ta, na:wi se: 'ki:xtiah. Wa:n nejó:n ka:mpa yo:n a:t sese:xtok, ka:m..., nika:n ka:mpa moka..., moka:wayah nika:n Ti:ltika:t etok se:, etok se: a:t pawetstok ka:mpa i:n Ti:ltika:t taliah. Iwki n' tepe:t, tio:takia:mpa etok ne:n tepe:t Ti:ltika:t, wehkatan a:xoxowi:l. Ompa mote:matih ne:, wa:n nika:n La:jahi:xko ahkotsi:n etok no: se:, etok no: se: a:me:yal ti..., ihxi:katok itech ne:n, ne:n a:xoxowi:l. Ka:mpa La:jahi:xko ihkó:n nika:n ahkokopa etok, ne:n, a:xoxowi:l, ompa mote:mpilo:tih ne:n michimeh, wehwei ke se: se: mo:lik. Mote:mpilo:tih ke:meh sese:k n' a:t wa:n a:mo pahyoh, pa mote:mo..., mote:mpilo:tih ihkó:n i:xkich mosowatih itech n' a:xoxowi:l. Miak. Wa:n tein, a:kin ne: kimpahwiah pos yowi a, yowi a ika ne:n, ika n' *cohete**. Kintamo:tilia n' *cohete, moi:xkeptiki:sa wa:n ompa kintamia n' *pescados**. Yehwa yo:n kinki:tskiah nochi michimeh tein moka:wah. Wa:n ompa ke:mah kiniki:ki:xtiah, kinki:xtiah, kinki:xtiah. Wa:n sepa seko kite:mo:tih ka:ni motsiko:tih *porque** ka:mpa yo:n, ka:mpa onkak a:t tein chipa:wak mahyá: a:me:yal, ompa mote..., kitohtokah michimeh, motehte:mpilo:tih ompa, mahyá: ompa tai:tokeh, moyo:lchika:wah. Pero yowi a ne:n a:kin tamo:tkeh ompa kinimiktia ya nochi. Ihkó:n se: kichi:wa soh para se: ki..., yo:n a:pahkamoh soh para se kinin..., moyo:ni:s, ne:n, sepa se: kinimoyo:ni:s n' a:michimeh. Wa:n tein tsikitsi:n pos mikih, pero komohkó:n nejó:n se: ..., yo:n mikih ika komohkó:n, eh, a:mo miak n' a:t. Mah te:ktok sah, se: kita:lia m' pahti, se: kinimiktia. Pero komohkó:n we:ia:t a:mo mikih, sano ke yo:n sayoh ika se: kinimoyo:nia. Yehwa sah yo:n wa:n se kinimiktia ika *cohete** ya. Iwki yo:n se: kichi:wa. Ke:mah. Oksé:, *este**, kowta:kilo:t tein no: kuali se: kikui. Wa:n no: Wa:n no: ti:ltsapot no: iwki no: soh se: kinin..., se: kinmoyo:nia, wa:n no: ikwi se: kichi:wa no:. Soh yeh se: kitekiti n' ka:mpa onkak tsapot, yo:n tsaposelik ne:n ti:ltsapot. Wa:n yeh se: kitsontewia, se: kitsontewia. Se: kitsontewi:s, se: kwi:ka iwki ne:n, se: kwi:ka a:taw, ompa se: tatsontewia, miakeh sake:ra ka:n o:m..., sake:ra se: mahtak tokni:wa:n tein yowih Mosempale:wiah ki..., kikuih yo:n itech n', itech ne:n koxta:l ya, ompa kitsontewia ika tet, n' a:tet kitsontewiah ne:n tsapot wa:n ke:mah ne:, yo:n, yo:n ne:n tsapot yo:n tatapalwia ke:meh, mahyá: kow..., kowta:l, mahyá: mahyá: kowta:la:tia ne:n a:t. Tepitsi:n, pané: po:kyowa n' a:t. Yehwa yo:n kitapalwia n' a:t. Pero no:, no: chika:wak *porque** kini:xkokowa yo:n okuilimeh. Wa:n no: ki:sah, no: ki:sa, ki:sa n' ko:so:lin ika yo:n, ika n' ti:ltsapot ki:sa n' ko:so:lin. Ke:mah wa:n., wa:n michimeh pos yehwa:n no:, *igual** no:, seki mikih wa:n seki tein yo:lchika:wak mote:matih ka:mpa onkak n' a:t sese:k. Ompa kinimagah ika *cohete** ya. Yo:n tehwa:n t'chi:wayah *cuando** tikinte:mowa:yah. *Por eso** neh niki:mati de a:okuilimeh, wa:n n'nemik miak wa:n ne:cheka:nayah nota:tahwa:n yeh ika neh ni..., nik..., nikini:xmati ne:n a:okuilimeh nochi. Ninemik wa:n nikinki:tskia:ya miak. Ke:mah wa:n san tein a:mo t'chi:wayah, ihkó:n tikalakiah, tinemitih we:ia:t, neh nikalakia de nika:n Toskapochi:ni, ne: Masa:t Tsikui:ni Tanitsi:n, *has...,** nochi ninemia se:n a:taw *hasta** ne:pa, *hasta** nika:n, *hasta** nika:n, ne:n, Tepanawa:sa:t. *Hasta** ompa niki:sa. *Bueno** nochi n...., *parejo**, nochi nimattok yo:n a:tawit *hasta** ne: tani. Wa:n no: ninemia de, nikalakia de Kuesali:yah, para ne: nionki:saya de ne: Tu:sama:pan. Nochi n'nemik ne: a:tawmeh, ke:mah. ¿Tenex no: kuali ika se: tapahwia? Tenex no: kualtia pero yeh pos, yeh a:mo okachi se: kikui *porque** yeh se: kikowa, moko:wtani. Wa:n moneki sake:ra ka:n ..., ne: ke:man tikuiah tenextet, ekintsi:n pos tiki:xmatih yo:n kinamakah ne: kiliah *calhidra**. Pero tehwa:n tikowah tenextet, kimanayah nika:n, nika:n sah i:n, i:n, ke:n talwiah, i:n, La Galera. Ompa kimanayah ne:n, *bueno** ki..., *horno** kichi:wayah, kisa:lowah ne:n tet wa:n kitatatiliah. Pero yo:n nejó:n iwa:n tikowayah ne:n tenextet. Ti..., *criollo** yehwa n' tikpa:tayah. Wehwei tebo:lah te:chakayah, wa:n ke:mah yo:n, yo:n *más**, *más** chika:wak yo:n, *más** chika:wak. Ne:n tikaha:wia:yah, pa:ttiwetsi, *hasta** popo:kaya yo:n, tohtopo:ni wa:n popo:kaya i:n, yo:n tenextet *porque** chika:wak *más** Wa:n nejó:n, yeh ika a:mo okachi tikuiah porque pati:yoh se: kikowaya no:. Pati:yoh se: 'kowaya wa:n se: 'kuiti *hasta** ne: ok wa:n .... Kowtet ompa sah t'tekiah kowtah, ompa t'tsontewia:yah, a:mo teh *costa:rowa**, sayoh tikchi:wayah n' tekit sah. Yehwa sah yo:n, ke:mah. Ekintsi:n a:mo .... *Bueno** ne: wehka:w n' tapahwia:yah, ekintsi:n a:mo tapahwiah ok. Ekintsi:n a:mo a:kin tapahwia ok, *hasta** a:mo tein ok n' okuilimeh. Ke:mah a:mo tein ok Pero tehwa:n semi tia:tawnenkeh, *cuando** timoskaltihkeh katka tinohne:lmeh te:chwi:kayah n' tota:tahwa:n tia:tawnemitih. Ke:meh i:n sábado tami *semana** tiowih tima:lti:tih, kwi:kah *cohete** wa:n tiowih tinemitih we:ia:t. Ekintsi:n tehwa:n tiki:xmatih miak taman *pescados** yo:n tanemi:ltiah, *pescados** kinemi:ltiah te:chkaya:wakih. Ne:, te:chkaya:wah ne: *pescados**. Nikilia, a:mo niki:xmati *pescados**, ne: *tiempo** niman katka *nipescador**, nikilia neh A:mo kineltokah *porque** a:mo yo:n tekit tikpiah. Pero tehwa:n tipano:keh yo:n iwki. Yeh ika tiki:xmatih, *por eso**, katí:n kachi we:lik, katí:n a:mo ye:kwe:lik. Ke:mah. *Bueno**, ¿nochi a, pos, de i:n se: tapahwia? Ke:mah nochi a yo:n. *Bueno**, a:man xite:chili ne:n moto:ka:y. NiErnesto Vázquez. Xiwit tein tikpia wa:n xola:l. E:yi powal wa:n na:wi xiwit wa:n no..., no..., nocha:n, no..., no..., noxola:l San Miguel Tzinacapan