Ta:tah, tikihtowa ke tehwa:tsi:n tikmati ke:ní:w n' kichihchi:wah kal..., *bueno** kichihchi:wayah kalmeh ne: wehka:w. Tiknekiskiah 'te:chtapowi, ne:n, kihtowah ne:, ne: wehka:w onkayah xiw..., kowxiwkalmeh ihkó:n yo:li:k mopatatiahkeh, ekintsi:n tikitah ke kalmeh tein a:xka:n ka:mpa tehwa:n tinemih no: taman ya, a:mo iwki ok ke:meh ne: wehka:w. Mm. Pos neh tepitsi:n name:chtapowi:ti de ke, *lo que es** de nikmatis *porque**, *lo que es** de kalmeh. Pos neh *cuando** neli nikitak, kichi:waya, ne:n, no:pá:n, ne:n, de kali de, de *palma**. Entó:s kikuia nehjó:n kuomekat wa:n ika nehjó:n kihilpia:ya. N' kowmeh *derecho** kita:lia:ya wa:n *atravesado** seki wa:n .... *Después** kitsi:ntsakuaya ika yo:n xo:no:kuowit. Nochi kitsi:ntsakuaya pero nochi ika komekat tikuiah, *parejito**. A:mo teh onkaya teisá: yehwa yo:n nochi tikuiah ika kuomekat wa:n t'tachkuilia:ya ne:n kalikxit ika ne:n se: kuomit, ke:meskia se: *kowpalita**. Entó:s yehwa: yo:n tikta:lilia:yah para tikpantsakuayah ika, ne:n, de yo:n *palma**. E:witiká: tiketsayah ne:n kali, tikta:lilia:yah ne:n kuowit wa:n yehwa yo:n tiktekpa:nayah kualtsi:n wa:n kualtsi:n moka:waya. Yehwa yo:n kichi:waya no:pá:n. Wa:n sepa nehjó:n tikchi:waya no: ..., neh kikitak wa:n no: nikimpale:wia:ya, okseki nikitak *más** de nihjó:n, yo:n sakani:nyoh. n[ohj]ó:n kualtsi:n no: ki..., kita:lia:yah, kualtsi:n ki..., [ki]nepanohtia:yah, pero no: nochi de kowit. Pero kilpihtia:yah nochi ika komekat. Ke:mah, nochi yehwa nihjó:n nochi kichi:wayah, neh *cuando** nehwa nikitak, pero yehwa yo:n name:chilia ke, nochi tach..., kitachkuilia:yah nochi ika, [i]ka kowtsitsí:n. A:mo, a:mo ki..., ke:meh ekintsi:n ki..., kite:mowah teisá: tepos. A:mo, nochi, nochi ika yo:n kowtsitsi:n ke tachkuayah, kichi:wayah *hoyo**. Tekoch tikiliah. We:noh, entó:s, ne:n, yehwa nihjó:n nikitak wa:n sepa de no: kichi:wayah yehwa, ne:n, de nihjó:n nanayxiwit, yo:n no: kichi:wayah kal..., kali. Wa:n *lo mismo** no: kitsi:ntsakuayah yehwa ika yo:n kowtsitsi:n de xo:no:kowit, *o** okseki, ne:n, kowtsitsi:n oso yo:n ta:rroh kiliah, pero yo:n ta:rroh, yo:n witsyoh. Yehwa yo:n witsyoh mochi:wa ya ok, ne:n, yehwa yo:n kita:lia:yah. Yehwa nihjó:n kichi:wayah, nochi kualtsi:n, ne:n, ki..., kichi:wayah ke:meh, ne:n, seki patachkal kichi:wayah ihkó:n. Wa:n seki kualtsi:n *cuadrado**, entó:s yehwa yo:n kichi:wayah. Yo:n *todavia** nikitak nihjó:n anayxiwit kich..., kita:lia:yah no: de kaltsitsí:n. Entó:s nihjó:n ihkua:k pané: aya:mo teh, a:mo teh onkaya, ne:n, *cuando** neh nikitak aya:mo teh onkaya *cartó:n.** Nochi onkaya nochi yehwa yo:n tikchi:..., t'ta:lilia:yah nehjó:n ne:n xiwtsitsitsi:n para tokaltsi:n. Entó:s ne: yehwa yo:n ti..., tikuiah, i:n *palma o** ne: sakani:nyoh. Wa:n *después tikuiah lo de, ne:n, de owasakat. Tikilpia:yah se: *rollo** ihkó:n wa:n tikta:lilia:yah para ne:n tokaltsi:n. Ihkua:k tiketsayah tikilia:yah de chikuase:n *vara**. De chiko:me *vara** ihkó:n tikchi:wayah tokaltsi:n wa:n tikta:tamachi:wayah. A:mo ke:meh ekintsi:n tikuih *metro**. Tikuiah se: kuowit ihkó:n tik..., timope:chohta:[li]lia:yah nika:n wa:n tikta:lilia:yah ne:n kowit, ne:n kale:waltsi:n wa:n tikta:lia:yah para tiktekiah nohjó:n kowit wa:n tikchi:wayah ne:n kali. Entó:s yehwa yo:n nochi neh nikmattok *de que**, yehwa yo:n kichi:waya no:pá:n wa:n nihjó:n tikitayah wa:n seki tokni:wa:n kichi:wayah ne: ke:man. Entó:s yehwa yo:n n..., nochi nikmattok de ke ke:[ní:w] tikchi:wayah de, de wehka:w ya. Wehka:w ya nihjó:n *cuando** nehwa ni:xpeta:n,. ihkó:n neh nitamattiahki wa:n ihkó:n nikitstiahki *hasta** [e]kintsi:n. Pos [e]kintsi:n *de veras** nochi, nochi ta:taman ya *porque** ihkó:n mopatatok n' *tiempo**. Entó:s *cuando** nehwa nikitak nochi nihjó:n kichi:wayah nihjó:n temaskal, pos no *[i]gual**, nehwa ne:chyo:le:wayah nikonkuiah seki tet, kiliah texkaltet. Kualtsi:n tikchi:wayah seki tikchi:wayah seki *cańos** ihkó:n, ihkó:n wa:n ompa tikta:lia:yah *atravesados** seki tet. Wa:n ke:mah paniá:n tikta:lia:yah ne:n tet. Wa:n kualtsi:n mili:nia, mili:nia, xo:taya. Entó:s de ompa ke:mah kualtsi:n nihjó:n katka tikta:lilia:yah tanakastan *ganchitos** wa:n t'ta:lilia:yah seki komekat wa:n ke:mah tik..., tiktila:nayah para ne: wa:n tikwi:pa:nayah. Ihkua:k tikuiah, tikuiah nihjó:n pahpataiswat, pahpataiswat oso yo:n, ne:n, pesma. Yehwa yo:n tikuiah nochi paniá:n, tikta:lilia:yah kualtsi:n, tikpantsakuayah wa:n tika:wayah se: ihkó:n ka:mpa, ka:mpa tina:lkalakiah ihkó:n para timotemayah. Ihkó:n tikiliah timotemayah. Nika:n tiketsayah ne:n a:tsi:n wa:n nika:n tikuiah se: *rollo** xiwit wa:n ke:mah timo..., timochi:wiliah ne:n timotemah. Entó:s yehwa yo:n nochi nikitak wa:n pos yehwa yo:n nikmattok *de que deveras [ante]riormente cuando** nehwa ni:xpeta:n yehwa yo:n nochi nikitak. Entó:s, nihjó:n, yehwa yo:n name:chilia *de que antes** a:mo teh onkaya *cartó:n cuando** neh nikitak nió:n *naylon**. Ke:meh ekintsi:n nochi *mocambia:rohtok** nochi, nochi mopatatok *de que casi**, pos ekintsi:n no: taman ya pero pos neh *cuando** nikitak, ne:n, nochi nihjó:n, yo:n kaltsitsi:n, nochi ihkó:n nikitak. Kinketsayah. Kita:lia:yah ta:rroh *a veces**, pero de yo:n witsyoh, de yo:n witsyoh nhjó:n ta:rroh. Wa:n yehwa ya name:chilia tiktekiah yo:n kowtsitsi:n wa:n yehwa yo:n tikta:lilia:yah wa:n nehwa nikmattok nochi yehwa yo:n tik..., neh wehka nikui..., niksakaya ke:masá: ne:chyo:le:wayah. Ne: niksakaya ne:n kowit wa:n seki yehwa yo:n anay name:ch..., ne:n, ompa nikimpale:wia:ya wa:n tikchi:wayah. Nehwa nikin..., [ni]konkuia wehka komekat *hasta** nika:n kowtah, kowtah nikonkuia nihjó:n komekat para tikilpia:yah nochi ne:n *rollos** de ne:n, para titahtalpia:yah nochi. *Porque** ihkwa:k nochi tik..., yehwa nehjó:n tik..., tikilpia:yah nochi ne:n ika komekat, ika komekat nochi ne:n titawi:pa:nayah. Nochi n' totsakuil, nochi ne:n tikwi:pa:nayah xo:no:kowtsitsi:n oso seki kowtsitsi:n tikehketsayah wa:n ke:mah tikwi:pa:nayah ya ne: ihko:ni. Wa:n tika:wayah *puertecita** ka:mpa tikalakiah *o** tikta:lia:yah se: *cuartito** no: [i]hkó:n. Ihkuí:n tikta:lia:yah, ihkuí:n 'tatsakuayah ompa tikpiayah *tocuartito** pero nochi de kowtsitsi:n, ke:mah. Entó:s no: tikta:lia:yah ke:meh i:n timose:wia:yah ihkó:n, pos tikta:lilia:yah kowtsitsi:n, xo:no:kowtsitsi:n, tikta..., tikehketsayah kowtsitsi:n nika:n wa:n ompa ne: tikta:lia:yah toto..., totapech. Entó:s yehwa yo:n nochi nikitak *porque** pos *antes**, nihjó:n, *todavia** ma..., kil..., tik..., ma..., *bueno** tikilpia:yah nihjó:n owapach. Owapach de owat. Entó:s yehwa yo:n nochi neh nikitak wa:n yehwa yo:n name:chtapowia de nihjó:n kaltsitsi:n *o** żnankinekih mah semi name:chtapowi no: de n', de n' para, ne:n, pahtsitsi:n, de n' xiwtsitsi:n? Aya:mo. Ekintsi:n, *bueno** tikihtowa:ya ke kalmeh ne:, *bueno** ke:man tikinchihchi:way kal..., kalmeh nankinonkuiah kalikximeh. Mm. Em..., neh n'mattok ke kalmeh miak, miak taman, *este**, kowtsitsi:n kiwi:ka. A:mo n' mati xa: tikmattos ke:ní:w motohto:ka:itia nochi yo:n kowmeh *porque** ta:taman, ne:, mahyá: ta:taman kito:ka:ytiah. Ke:mah, mm. Es..., 'nekiskiah ne: xite:chtapowi nochi yo:ni, ke:ní:w, ke de *desde** kalikxit ihkó:n ke:meh tehkotiw, ke:ni:w, ton kowmeh, ke:ní:w mono:tsah ne:, ke:ní:w mono:tsah. *Hasta** ka:mpa tamiti a kali, ke:man tamiti a. Yehwa yo:n nikchia xine:chili:ka:n pero ekintsi:n tine:chilih, ekintsi:n name:chili:ti. *Primero** mono:tsa kalikxit, ka:mpa se: 'ketsa, se: kichi:wa *hoyo** kalikxit. De ompa ke:mah se: kita:lia ta:nka:yo:t, de o[mpa] ke:mah nika:n se: kita:lia taihti:yo:t. De ompa ke:mah nika:n tatahkoya:n tikiliah, ne:n, ahko, ne:n, tama:mahkeh, tik..., tehwa:n tikiliah *como siem[pre]** tak *ca..., caballete**. Entó:s ahko de, de ke:meh ne:, de ompa ke:mah nika:n tikta:liah, nika:n ke:meh nika:n i:n yetok nika:n ne:n ahko wa:n nika:n 'ta:liah kale:walmeh, kale:walmeh. Se: kaltsí:n de, de, de chiko:meh *vara o** de chikuase:n *vara** kwi:ka nihjó:n, nihjó:n sempowal wa:n ika chikna:wi kowtsitsitsi:n ne: kwi:ka se: kaltsí:n. Yehwa nihjó:n kwi:ka nochi, wa:n *aparte** yo:n tikiliah nihjó:n kuilo:t, kuilo:kowtsitsi:n tehwa:n tikuiah de teswakowit. Nihjó:n nochi yo:n kowtsitsi:n tikuiah para tik..., tikta:lia:yah. Pero tehwa:n a:mo tikuiah *clavo** yehwa ya ne: name:chilia ke tikuiah nochi kuomekat. Entó:s yehwa no: yo:n nochi nihjó:n kowtsitsi:n kwi:ka, ne:n, yehwa nihjó:n, sempowal ika chikna:wi kowtsitsi:n, nihjó:n, nihjó:n ahsia. Nihjó:n kowtsitsi:n tein tikta:lilia:yah. Ta:nka:yo:meh o:me:n, nika:n se: ta:nka:yo:t wa:n nika:n se: ta:nka:yo:t. Wa:n nika:n se: taihti:yo:t wa:n nika:n no: se: taihti:yo:t ihkó:n. Pos kwi:ka chikuase:n taihti:yo:meh, chikuase:n wa:n chiko:me ne:n, ne:n kale:walmeh nika:n ninipaka chi..., chiko:me, wa:n nika:n chiko:me. Entó:s ahsi ne: nihjó:n mahtaktio:na:wi. Entó:s yehwa nihjó:n de kikui. Entó:s *aparte** de n' ahko, de n' ahko, ne:n, ka:mpa ne: tama:ma ya pos ompa mokua:ta:lia yo:n *aparte**. Por eso** ahsi nihjó:n sempowal ika chikna:wi kowtsitsi:n. Yehwa nihjó:n de chikuase:n *vara o** de chiko:meh *vara**, yehwa nehjó:n kowtsitsi:n *porque** yeh name:chilia, ne:n, yehwa yo:n ekintsi:n name:chilih ya, mm. Ke:man kichihchi:wayah ne:n kowxiwkal żKe:ní:w kipe:waltia:yah? ż*Igual** ke:meh *teja** kipe:waltiah ki...? A:, a: ne: kowxi..., xiw..., mm. ż*O** kipe:waltiah ke..., ahkua:kopa oso tanikokopa, tate:noh oso ne: ka:mpa kua:tami ne:n kali? A: ne:n kowxiwkal ki..., nihjó:n, kita:lia:yah ne:n *casi** kowtsitsi:n ihkó:n wa:n nika:n kipe:waltihtia:yah ihkó:n, kitekpa:ntia:yah pero mah, mah kualtsi:n, ta: yo:n kipia kualtsi:n *cańo**. Entó:s nihjó:n kualtsi:n ihkó:n kiso:wtia:yah wa:n kualtsi:n kine..., ki..., kiwi:pa:ntia:yah ika nihjó:n kuomekat, kiliah nihjó:n pet..., peto:lmekat, seki komekat nihjó:n nehnextik. Entó:s tikuiah, se: konkuia se: tama:mal ihkó:n para ahsia nihjó:n para yo:n kaltsi:n, kualtsi:n tiktekpa:ntia:yah ihkó:n 'tekpa:ntia:yah ihkó:n, *hasta** tamia nihjó:n kali tikyewalowa:yah. Yo:n *esquinas** ihkó:n kipiaya, n' kowtsitsi:n, ye..., tani se: pe:waya wa:n *hasta** ahko tamia. Ne:n kali mochi:waya kua:pitsa:wak. Nika:n pata:wak nika:n wa:n kualtsi:n kua:pitsa:wak, senyetoyah nihjó:n kuowmeh. Seko sah yetoyah ihkuí:n, seko sah kuowmeh, seko sah ahko yetoyah, mosenolochowa:yah ihko:ni. Nika:n pata:wayah ihkó:n, ninipaka ihkó:n kipiaya n' kowit. De ihkó:n *cada** s..., *cada** se: *lado** nika:n tima:tamiah wa:n nika:n ma:tamia no:pá:n wa:n nika:n, ne:n, moka:waya. Entó:s ihkó:n, [ih]kó:n *por tiras** ihkó:n *por tiras** tima:tamiah, ihkó:n. T'ta:lia:yah sehsé:. *Si** ka:mpa 'kuia sehsé: *palma** wa:n komo a:mo ta:tahko *palma** ke:meh 'kuitia:yah ke:meh ne:. Yehwa nihjó:n nochi tikchi:wayah wa:n a:xka:n, ne:n, ne:n n' owasakat, no: *igual**. Yeh tikta:lia:yah n' kali ihkó:n, yeh[wa] nimitsilihtok ekintsi:n, nika:n tikta:lia:yah no: wa:n tiknepanohtia:yah ne:n owasakat, ihkó:n tikta:lihtia:yah, ihkó:n tiknepanohtia:yah, ihkó:n tiknepanohtia:yah *por[que]** tikilpia:yah *por rollitos**. Ihkó:n tikilpitia:yah, ihkó:n tikilpihtia:yah *hasta** ihkó:n, *primero** se: *lado** de ompa ke:mah sepa tiowih. Entó:s *igual**, ne:n, neh nikitak, ne:n, anayxiwit no: *igual**, kitekpa:ntia:yah ihkó:n, kitekpa:ntia:yah ihkó:n, *hasta** tamia tate:noh ya. Kualtsi:n ihkó:n moka:waya. Entó:s yehwa yo:n nochi neh nikitak, ne:n, *antes** nihjó:n de onkaya, nihjó:n, kaltsitsi:n, nihjó:n, yehwa nikitak, ne:n, de *cuando** nehwa ni:xpeta:n, de *cuando** nimoskaltihtiahki ihkó:n, nikitstiahki de pe:wa nitekiti a pos nikitstiw ke:ní:w. A:xka:n ke, *bueno**, a:xka:n neh nikita kalmeh mopatakeh ya. żKe:yeh timolia a:mo kisentokakeh ok kichihchi:wkeh ne:n kowxiwkalmeh? Pos nihjó:n, pos *antes** ne..., ni..., niki:xehekowa de *que antes** ekintsi:n, pos *de veras** mopatatiw. *Antes, de veras** nochi ti..., pos a:mo onkaya *más cosas**, de *que más** tahyowi:lis onkaya. A:mo tikahsiah, yehwa tik..., ihkó:n tik..., ihkwa:k ka:n kanah nikitak, a:mo onkaya nió:n no: *naylon**. Entó:s nihjó:n pos ihkó:n timoka:wayah, a:mo onkaya *cartón**, pos yehwa ya tikte:mowa:yah yehwa yo:n xiwtsitsi:n. Wa:n ekintsi:n, pos ekintsi:n nochi miak onkak, nochi mopatatiw pos ekintsi:n no:, miak kipiah yo:n kaltsitsi:n ke:meh ekintsi:n kipiah nochi. Seki de *tejita**, pos *antes** no: onkaya de *teja** pero pos yo:n de sokit, de *teja**. Entó:s *después** kichi:wkeh yehwa yo:n kiniliah de *c..., de cemento** yo:n de kichi:wah, pero *antes más** onkaya yehwa yo:n de sokit kichi:wayah *tejita**. Wa:n pos ekintsi:n a:mo no: kachi ok, ta: [e]kintsi:n pos ke:meh ekintsi:n ihkó:n yo:li:k, [ih]kó:n yo:li:k moyo:lchika:wtiahkeh tokni:wa:n. Pos ekintsi:n *más o menos** yetok a *tiregulares** nihjó:n kaltsitsi:n. Pero *antes** miak tikihyowihkeh wa:n tikihyowihkeh wa:n kihyowihkeh tokni:wa:n. Ke semi ..., *antes** nihjó:n semi tatasohtia *porque** a:mo tikta:niah *más**, nihjó:n, semi tepitsi:n sah tikta:niah, ika nihjó:n a:mo tik..., a:mo wel tikowayah wa:n a:mo teh onkaya. Ke:mah, yehwa nihjó:n neh nik..., nikmattok, mm. *Este**, welis 'te:ch..., 'te:chtapowi:s ne: ka:ni..., ka:nachi to:nal, ne:n, nankichi..., nankichi:wah para nankite:mowah xiwit tein mokui para s..., ika nankipantsakuaskeh kali. Ox miak ta:ke:walmeh, ne:n, na..., namopale:wia:yah *o** namosehse:lti. żWa:n ke:ní:w nankimatiah ke:man sepa mopatas..., mopatalania ya ne:n xiwit? żWa:n no: ka:nachi xiwit kichi:waya ne:n kali, ox wehka:waya oso a:mo semi wehka:waya? Pos nihjó:n de *que** tikte:mowa:yah no:, ne:n, xiwit wa:n kowtsí:n pos no: 'chi:wayah ke:meh se: *semana** *porque** tiktekiah ok *palma** sepa tiktekiah nochi kowtsitsi:n wa:n ke:meh tehwa:n *antes** nochi, kachi, *casi** nochi timopale:wia:yah. Tikpale:wia:yah se: tokni:w, te:chpale:wia:ya wa:n tikpale:wia:yah, ke:meskia yo:n se: *mano** timomakayah. Entó:s seki no: welih, ne:n, tokni:wa:n de n.... Ekintsi:n nemiskeh ok no: de n' [tein] welih para nihjó:n kali de n', de n' *palma** oso nochi. Entó:s timomakayah *mano**, *pero más o menos** kwi:kaya ke:meh se: *semana**. Ke:meh se: *semana** de ihkó:n timopale:wia:yah. Pero a:mo timotaxta:wia:yah, ta: timopale:wia:yah sah, *porque** timomakayah se: *mano** *porque**, nih..., ihkó:n nochipa nihjó:n ti..., timopale:wia:yah pero ke:meh eskia se: *manito** timomakayah sah, *porque** timikne:lia:yah. Wa:n yehwa yo:n, pos yehwa yo:n name:chilia a:mo ..., wa:n sepa *cuando** ..., pos *ma..., más o menos**, ne:n, *cuando** tikitah nihjó:n tahxi:kaya. Pos tikitah tahxi:kaya, pos kohkoto:nia ihkó:n, *ruedas** ihkó:n kohkoyo:ni a. Pala:ni a nihjó:n ne:n sakatsi:n, ne:n xiwit, pos ihwa:k tikpatah. Pero *más o me[nos]** kichi:waya sayoh ke:meh se: na:wi xiwit *o** e:yi xiwit sah. A:mo semi wehka:waya *porque** nihjó:n pala:nia nihjó:n sakatsi:n de n', de n' *palma** oso de n' xiwit. De wa:ki a pos nihjó:n takoyo:nia ihkó:n, ompa pankalakia ya n' a:t. Entó:s ke:mah sepa pe:wa tikpatah, tikpatah ya. Ke:meh *antes** onkaya ne:n sakaninyo:h wa:n onkaya ne:n owat. Yehwa ne:n tiki:xtia:yah wa:n sepa tikpatayah. Ke:mah, nochi tikpatayah para sepa kuali moka:waya para a:mo tahxi:kaya. *Porque** koma:mo nochi mo..., kohkoyo:nia, ne:n, *ruedas** ihkó:n de wa:kia , mahchi:waya de pala:ni, pos ompa pankalakia ya n' a:t. De ompa pankalakia pos nihjó:n taa:paliwi a ne:pa. Ne:pa itech n' ta:ltsi:n, na..., taa:paliwi a wa:n semi se:, se: a:paliwi a, se: a:paliwi a se: *icositas**. Entó:s pe:wa sepa tik..., tikpatayah ya, mm, yehwa yo:ni. Tikihtowa onkaya sakani:nyoh, owa..., owaxiwit wa:n ne:n kowxiwit. Mm. Sakani..., De yo:n e:yi taman, żKati:n yeh okachi wehka:waya? Pos tepitsi:n t..., wehka:waya ne:n *palma**. A:, yehwa kowxiwit, Kowxiwit. *Casi** ne:n kowxiwit wa:n ne:n ..., no: *igual** ne:n sakani:nyoh, no:, no:, no:, no:, no: wehka:waya tepitsi:n Pero ne:n anayxit yo:n a:mo, yo:n niman wa:kia. No: *igual** ne:n, de n', de n' owat ni..., n' sakayo, pos yo:n no: tepitsi:n pala:nia, mm. Tepitsi:n taxi:kowa:ya kowxiwit, mm. Wa:n ke:man nankipe:waltia:yah namocha:n nankichihchi:wayah żKa:nachi to:nal ne: name:chwi:kilia:ya, *hasta** nantatsi:ntsakuayah? Mm, [po]s [te:]chwi:kilia:ya sakie:ra se: na:wi to:nal de nochi timopale:wia:yah ihkó:n. seki ne: kichi:wtokeh n' ahko wa:n seki ne: ki..., kikuitih komekat para tikilpia:yah. *Después** tima:tamih n' ahko de [no]chi kaltsi:n, ke:mah timopale:wiah ya. tiktsi:ntsakuah. Seki tikxihxi:mah yo:n xo:no:kuowit, tikxihxi:mah, seki tikuitih kowtsitsi:n para tikehketsa, tikehketsah nika:n wa:n ke:mah tikwi:pantiowih ika n' komekat. Entó:s de ompa ke:mah sioh tika:wah ka:m[pa] ne: n' *puertita** ihkó:n para ka:mpa tikalakiskeh wa:n entó:s tikehketsah ne: kowtsitsi:n ke:meh i:n. Entó:s nika:n tika:wah wa:n nika:n [no]chi tikwi:pa:nah ika ne:n komekat. Ke:mah komekat nochi tik..., tikwi:pa:nayah wa:n tikehketsayah ne:n kowtsi:n. *Casi** 'tachkuilia:yah nochi ika kowtsi:n sah, ke:mah. Wa:n yo:n, żKe:yeh yo:n xo:no:kowit nochi nankikuiah o[k]? żKa:n onkaya okseki kowtsitsi:n tein achi takua:wak? żOso no: takua:wak xo:no:kowit? Pos nihjó:n yeh tikuiah *porque**, pos kuali tiktahtapa:nayah ika *machete**. Ke:mah wa:n okseki de n' tohtoma:wak kowit a:mo wel tiktapa:nayah. Ke:mah no: tikuiah tepitsi:n ne:n ta:rroh pero a:mo semi. *Porque** ta:rroh ke:mansá: kichi:wayah yo:n okuilimeh, yo:n okuilowaya, kipiaya, yo:n 'kohkoyo:nia:yah. Entó:s yehwa *lo más** kikuilo..., *lo más** tikuiah yehwa xo:no:kowit, ke:masá: 'tapa:nayah ika ne:n *hacha**, ke:masá: ika *machete**. *Bueno pues**, miak tasohka:matik. żWelis tite:chilwi:s es..., moto:ka:y, ka:nachi xiwit tikpia wa:n ka:ni ne:n, ka:ni tinemik wa:n ka:ni ekintsi:n tinemi? Pos nehwa ninemik nika:n Tozán Jonotla. Kipia *como**, kipia *veintisiete ańos** a niwa:lah nika:n San Miguel Tzinacapan pero neh nietok nika:n Xopanaco. Xopanaco, San Miguel Tzinacapan, pero *mismo** de ompa ne:, se: *esquinita** de: Xopanaco mono:tsa. Nehwa ekintsi:n ke:meh eski *nivecino** ya nika:n San Miguel Tzinacapan *porque** nihjó:n, de wehka:w nietoya ne: *lado** pero pos niwa:lah nika:n, nitawelitak itech nihjí:n *lugar del pueblo** San Miguel Tzinacapan. Pos ompa nietok. Ompa nikpia *amistades**, nochi iwa:n nimohno:tsa iwa:n tokni:wa:n. Pos ompa nietok nihjó:n *lugar**, t..., Xopanaco, San Miguel Tzinacapan. Entó:s nihjó:n, yehwa yo:n, *veintisiete ańos** de niwa:lah de Tozán, Jonotla. Pero niwa:lah kualtsi:n, kualtsi:n nitawelitak yo:n *lugar**. Ompa nikneki nopi:pilwa:n mah momachti:ka:n nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n ekintsi:n ompa nietok, *'seguirowa**, mm. żKe:ní:w moto:ka:y? Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Miak tasohka:matik.