Tehwatsi:n tikihtowa ke, ne:n, koma:it no: kikuiah ika se: kipantsakuaya, ne:n, n' kali. Ke:mah no: Tik.... A: no:, no ki..., no:, no: kikuiah. Pos kachi *más** taxi:kowa neh nikmattok, *más** taxi:kowa, ne:n, anayxiwit. N' koma:it no:, pero semi kana:wak. Wa:n ne:n anayxiwit *siempre** kachi tila:wak. Entó:s yo:n moneki mah se: kita:lili *más** tila:wak, mm. Pero ne:n, yehwa ne:n koma:it no:, no: kualtsi:n sayoh ke niman te..., niman xi:ni. Entó:s niman takoyo:ni, moneki *más** tila:wak ne:. Wa:n nihjó:n mochi:wa ne:n kowmeh ihkó:n, ihkó:n tohtoma:wak wa:n mehmela:wak, wehkapan. Yo:n kachi owih para se: kiteki seki. Wa:n anayxiwit yeh a:mo, yeh achi *chaparritos** ne:n kowtsitsi:n, we:noh, *según** mahma:ta:lpan wa:n pos nihjo:n a:mo semi wehkapan, kuali se: kiteki. Yehwa yo:n koma:it nihjó:n tikiliah, nextik ne:n xiwit koma:it. Nextik, mm. Yehwa nihjó:n. Ka:ni ne:n semi mochi:wa yo:n koma:ikowit. A:, ihkó:n koma:ikowit ompa ne:wí:n, nikan kowtah. Xo:chiowa, kipia i..., teyowa *o** ke:niwki ne:n ..., Kipia, yo:n koma:it kipia iteyo *cuando** ti:ni nehjó:n achi tihti:ltik ke:meh yo:n kapolin. Tihti:ltik n' iteyo. ¿Wa:n ixo:chio? Ixo:chio chi:chi:ltik. Ke:mah, chi:chi:ltik ixo:chio wa:n iteyo tihti:ltik, ke:ma:h. A:xka:n komo se: kite:mo:ti se: kahsis ok. Pos ekintsi:n a:mo tei, yo:n no: mochi:wa *por tiempo**, de i:n mayo tipano:keh onkaya. Onkak ok kowmeh. A:, kowmeh onkakeh, mm. ¿Okseki kowit ok *o** xiwit tein teh tiki:xmattos ke kuali no: ika se: kichihchi:waya n' kalmeh, ika se: kimpantsakuaya? Pos neh nikitak ompa ne: a:nal seki *solamente** yo:n n' pesma. Pesma no: kualtia. Se: kita:lilia paniá:n tila:wak kualtsi:n, ihkó:n, ihkó:n. No: 'chihchi:wayah kaltsi:n no:, tikta:lia:yah pero kowtsitsi:n ihko:ni. Nika:n i:n kale:waltsitsi:n, nika:n i:n. Wa:n sayoh se: tikta:lia:yah nika:n ompa kua:yetoya ne:n kowtsitsi:n ihkó:n, ihkó:n, ke:mah ompa tikta:lia:yah ya pesma. Pesma ihkó:n *hasta** ne: tamia, *hasta** ne:, ihkó:n tikta:lia:yah. Pero no: tikilpihtia:yah ika ne:n komekat. No: tikilpihtia:yah, ihkó:n, ihkó:n, ihko:ni. Ihkó:n tikwi:pa:ntia:yah *hasta** temowaya nihjó:n. Tikta:ta:lia:yah ihkuí:n, ihkuí:n e:ewitiká:. E:ewitiká: tikta:lia:yah. E:ewitiká: ihkuí:n ne:n pesma ihkó:n. Wa:n nika:n tikta:lia:yah se: kowtsi:n ompa tikua:ta:lia:yah kale:wal ihkó:n wa:n ke:mah *hasta** nika:n ihkó:n tikwi:pa:ntia:yah *hasta ki:saya *hasta** ne:, mm. Yeh name:chilihtok kuilo:t tikuiah de teswat wa:n de yo:n koyo:lin wa:n yehwa yo:n, ne:n, seki kowtsitsi:n, yehwa yo:n tikuiah, i..., kowtsitsi:n ihkui:ntsitsi:n, ihkui:ntsitsi:n kowtsitsi:n tikuiah. A:mo tikuiah ke:meh i:n pata:wak *porque** yo:n *deveras** nikaktoya de n' ala:wakkowit .... Yo:n *solamente**, yo:n kitekih para, ne:n, yo:n ekintsi:n kitekih yo:n, *antes** a:mo kitekiah ika ne:n *motosierra**. Ekintsi:n kitekih yo:ni, pero yo:n *solamente** de n' para .... *Anteriormente** nehwa nikitak yehwa yo:n koyo:lin, teswakowit wa:n yo:n seki chichili:yoh kiliah. *Siempre** n' kowit tikuiah, tihk..., tikuiah ihkuí:n pihpitsa:wak. Tiktekpa:ntia:yah ihkuí:n, ihkuí:n tiktekpa:ntia:yah ihkó:n, ihko:ni, ihko:ni, ihko:ni. Ihkuí:n tiktekpa:ntia:yah de ompa ke:mah ompa ya:ya ya ihkó:n ne:n pesma. Ihkó:n pesma tikilpihtia:yah nika:n i:n. *Lo mismo** ke:meh ne:n owasakat wa:n ke:meh sakani:nyoh. Ke:mah tikta:lia:yah ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n. Pero yehwa yo:n ko..., kowit tik..., name:chilia kapolkowit, pihpitsa:wak. Ke:mah, a:mo tohtoma:wak, nió:n no:, nió:n no: ke:meh i:n tatek. Ta: yehwa yo:n tikta:lia:yah, ihkó:n tikilpihtia:yah, ihkó:n tikilpihtia:yah. Tikilpia:yah ika yo:n tikiliah peto:lmekat wa:n tata:wikmekat yehwa yo:n tikilpia:yah *o** yo:n kuetaxmekat, yo:n ekintsi:n tikiliah to:to:kowe:wat. Yehwa nihjó:n nochi ika tikilpia:yah. Ika yo:n e:yi taman sah komekat. De e:yi taman komekat. No: tikiliayah seki pahpata:wak yo:n kuetax..., kuetaxkolmekat . No: onkak seki ihkuí:n pa:pata:wak, no: ika tikilpia:yah. Onkak ekintsi:n ok. Onkak pos neh ninemi ne:wí:n kowtah nochi nikitstinemi katí:n ne:n kualtia para kali, ke:mah. Nihjó:n na:wi *lad**..., na:wi komekat ika tikilpia:yah tehwa:n. *O** bo..., yo:n tikiliah tehwa:n ekintsi:n poposokani, ni..., ni..., pitsa:wak no: kualtia. De ekintsi:n kikuih para ne:n *ar..., artesanias**. Tein tama:chihchi:walis, yehwa yo:n no:, no: kualtia ne:n tein pihpitsa:wak, yehwa yo:n. Yehwa sah, ¿a:mo teh tikpia ok toni 'te:chtapowi:s de i:n, de n' kalmeh"? Pos nhjó:n. Yehwa sah. Pané: yehwa sah. Pos miak tasohka:matik, sepa yankuiká: ne:chilwi moto:ka:y wa:n ka:ni tinemi, ka:nachi xiwit tikpia. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Ninemi, nik..., ni..., ninemik nika:n Tozán, Jonotla. pero ekintsi:n ninemi nika:n Xopanaco, San Miguel Tzinacapan, mm. Mm, miak tasohka:matik.