<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="TEPOXMANANIJ" audio_filename="Xaltn_Medic_MFC307_pilmaachiixkeh_2010-07-13-e" version="13" version_date="120214">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="María Ocotlán Fermin Cabrera" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Amelia Domínguez Alcántara" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1703.386">
<Turn startTime="0" endTime="553.406" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
Ke:mah, *cuando** ihkó:n ne:ch..., ne:chitatih
<Sync time="7.53"/>
ika se: kokoxkeh tein mokokowa, de *tres meses**
<Sync time="13.265"/>
niman ne:chilwiah, "Xkitati ne: *noseñora**, ox ne: toni kimaka,
<Sync time="20.778"/>
kipia *tres meses** de mochipa:wak ya,
<Sync time="24.359"/>
wa:n a:man a:mo mochipa:wtok. Nikneki nikmatis toni kipia, *o** ke xa: kipia kokolis
<Sync time="30.797"/>
para nikwi:kas iwa:n *médico**. Pero achto teh xikitati." Nikili:s, "*Bueno**.
<Sync time="36.953"/>
Xikwi:ka ompa i:n, ompa nikitas."
<Sync time="40.514"/>
"A:, we:noh, entó:s ompa tiá:s." "Ompa niá:s, ompa nikitati:w."
<Sync time="44.703"/>
"Entó:s komo tiá:s para ompa timitschiah" *o** "Ompa 'te:chchia."
<Sync time="49.241"/>
"Ompa namechchia," *o* "ompa nane:chchiah." Kihto:s, "*Bueno**."
<Sync time="53.422"/>
Entó:s ompa ne: niahsi. *Nikregistra:rowa** nehjó:n *paciente** wa:n ke:mah nikpahpachowa.
<Sync time="62.875"/>
Pero como niman ne:, neli ke:meh se: kihtowa tehwa:n komo *tiksoba:roh** kualtsi:n, kualtsi:n wa:n moka:wa *suavecita n' ipancita**,
<Sync time="73.281"/>
entó:s mota:lia se:, se: *manchita** ke:meh nehjí:n tepostsi:n, i:n.
<Sync time="79.625"/>
Se: *manchita** nika:n mota:lia. "A:mo ta: pané: pili tikpia."
<Sync time="86.484"/>
"A: we:noh, nikpiati pili."
<Sync time="88.161"/>
"Ke:mah tikpia pili."
<Sync time="90.265"/>
"Aha, wa:n, ne:, *cuando** nikpias *cinco meses, más** ¿tine:chyo:lmela:was?" "Ke:mah, nimitsyo:lmela:wtia:ti ke:ní:w, ke:meh teh tikwi:katiw *moembarzo*.
<Sync time="104.016"/>
*Porque** tina..., nam..., nane:chilwihkeh mah *nimitskuida:ro, nimitskuida:ro:ti, a ver hasta** ke:man *timosalva:ro:s *hasta** ihwa:k neh nimitska:was." "Pos we:noh.
<Sync time="113.317"/>
'Ne:chkuida:ro." "Pero nimitspahpachohtia:ti iwki, iwki ke:meh tik..., ke:meh tiktohtokati *momes**, neh no: iwki nimitspahpachohtiá:s
<Sync time="122.97"/>
wa:n nikye:kta:li:s mopili. Nikmachili:s ox i:xtapaletok ox xá: kuityetok, ox xa: ixt..., *a veces** mota:lia i:xtapal tikihtowah, *atravesado**, pero *pues como atravesado** etok
<Sync time="137.017"/>
*o** kuityetok de *primero de, de cuatro meses, cinco meses**
<Sync time="141.673"/>
niman se: kimachilia n' *icabeza** nika:n, ke nika:n kipia n' *icabecita**.
<Sync time="146.454"/>
Entó:s weli, timoma:ohsa *aceitito** wa:n tikwi:ka ya para ne: *o, bien, bien** tikwi:ka para nika:í:n.
<Sync time="154.064"/>
Tikwi:ka para nika:n *hasta** nehjó:n pili tikmachilihtiw
<Sync time="158.665"/>
*icabecita** ka:nika yahtok, ka:nika yahtok wa:n teh *tiksegui:rowilia**, tikpahpachowa ne:n *paciente**
<Sync time="165.08"/>
*hasta** tikta:li:ti:w *frente n' icabeza**
<Sync time="168.299"/>
tikta:liliah *frente icabecita**, a:xka:n x'machili
<Sync time="173.158"/>
*hasta** ta:kat nikilwi:s, "Teh *señor**, a:mo x'nehnemili *moseñorah**, xikmachihli:ki ka:nika etok ekintsi:n *icabeza** pili.
<Sync time="181.533"/>
Kuityetoya *o** i:xtapalyetoya, ekintsi:n x'machili, ekintsi:n kuali etok.
<Sync time="187.611"/>
Ekintsi:n a:mo ne:, a:mo teh xmolwihto, ke:mah n' tamati:yak *hasta** neh no: n'machilihtok n' tamati:yak."
<Sync time="195.065"/>
"*Porque** ne:chkokowa:ya semi nika:n *o** a:mo wel 'nakasikakochi." Ke:ní:w mah nakasikakochi,
<Sync time="201.361"/>
pos ta: nika:n i:n mokalakia *icabecita o** wa:n itsi:ntayo nika:wí:n wi:tsa.
<Sync time="207.783"/>
Ni..., [ni]kihto:s pos, "¿Kuali moka:w?" "Kuali moka:w."
<Sync time="211.043"/>
"*A ver** x'machili, 'machili *mismo** tehwa. A:mo t'nehnemili:s *moseñora porque** no: ompa tiwa:le:w.
<Sync time="216.252"/>
X'machili *moseñora** ka:ni kipia *ipilkabecita,"** ihkó:n.
<Sync time="222.158"/>
Komo ihko:ko:ntsi:n kipia *cinco meses**, ihko:ko:ntsi:n motaka:wilia n' *icabecita**.
<Sync time="230.33"/>
Komo *más, más** tepitsi:n *más** tepisti:n we:ia kipia *seis meses**.
<Sync time="236.408"/>
*Cuando** kita:lis a yo:n *siete meses** ya, *siete, ocho, más** we:ia n' *icabecita**.
<Sync time="244.142"/>
Ihwa:k ke:mah, nochi t'machili:s a ke:ní:w yetok. Mm. Yetos paratani.
<Sync time="251.845"/>
*Menos** mota:li:s ilakats, *menos** mota:li:s n' ikuitako:n nika:n *porque** kikokohtos."
<Sync time="258.657"/>
Niman nikili:s, "Nika:n mitskokowa." "Ehe, ne:chkokowa."
<Sync time="265.04"/>
"Neh a:mo moneki 'ne:chilwi:s. Nika:wi:n", nikili:s, "i:n mitskokowa." "Ehe, ne:chkokowa.
<Sync time="271.814"/>
Ne:chkokowa neli." Pe:wa ya m'pahpachowa, pe:wa ya m'pahpachowa ihkó:n, *hasta por fin** moye:kta:lia.
<Sync time="278.333"/>
Mota:lia kualtsi:n ihkó:n wa:n ke:mah ne: nik..., ne: yo:n nikpahpachowa ya,
<Sync time="284.667"/>
kualtsi:n, kualtsi:n nikwi:kilia ihkó:n, kualtsi:n ihkó:n.
<Sync time="289.189"/>
Kualtsi:n nikchi:wa ihkó:n. Ompa nikahokui.
<Sync time="293.305"/>
A:mo ke:man se: *nopaciente** nikpia mota:lia *bola** nika:n, a:mo ke:man.
<Sync time="299.735"/>
*Siempre nopaciente** ehkos n' i..., ikuitako:n tikiliah tehwa:n nika:n, etos *de ladito**.
<Sync time="308.079"/>
*Porque** mah se: kipahpacho para momela:was nehjó:n pili.
<Sync time="312.72"/>
Para momelawa pili *hasta** siwa:t no: kuali ne:nentok a:mo mopilowa nika:n sah. Ke:mah, ihkó:n.
<Sync time="320.872"/>
Ihkó:n neh n'tekiti ika ne: *nopartera, nipartera** pero ....
<Sync time="324.642"/>
Wa:n a:mo nimone:xtilih kihto:s *abuelita o notio, o notia o nohermana, no señor**, nimone:xtilih *por necesidad**.
<Sync time="335.454"/>
*Cuando** neh nikimpiaya pilimeh wa:n a:mo m´pia n' tomi:n wa:n n'taxta:wia *partera** ne:chpahpacho:ki, 
<Sync time="342.86"/>
ta:ká:n *cinco pesos** ta:ká:n *diez pesos** pero koma:mo nikpia 
<Sync time="348.395"/>
wa:n nikitaya ke:ní:w ne:chchi:waya *pobrecito nopartera** ka:mpa *Dios** kipia a:xka:n
<Sync time="353.422"/>
*mismo** neh nimota:lia wa:n xkita, nikwi:ka *nopancita**
<Sync time="360.86"/>
*a ver hasta** ka..., kama..., ka:nika *moacomoda:ro:ti** nehjó:n nopili.
<Sync time="365.953"/>
A:mo a:kan nikilwia ok, ne:chkokohtok nika:n pos *órale**, ne:chkokowa nika:n pos *órale**, nika:n niow.
<Sync time="375.344"/>
Wa:n nopilitsi:n no: n'machilihtiw *icabecita** nika:n ka:nika mota:li:ki:w.
<Sync time="380.625"/>
Komo mota:li:ko *frente** nika:n *icabecita** pos no: nitamati:ya.
<Sync time="385.597"/>
A: pos no: niweli a, *porque** nitamati:yak, ke:mah.
<Sync time="390.319"/>
Wa:n ihkó:n neh nimomachtih, a:mo a:kin ne:chilwih, ximomachti, ximo..., ximo..., ximomachti yehwa i:n tekit xikpia, kanah.
<Sync time="399.417"/>
Nimonemilih *mismo** nehwa sah. Nikmachilihtok ke:ní:w ne:chpahpachohtok.
<Sync time="404.71"/>
*Mismo** neh *nosentidos** niknemilih. Nimopahpacho:ti. *A ver** ton Dios kihtowa, xa: nitamati:yas
<Sync time="411.946"/>
*porque a veces** t..., tehwa:n ti..., *rancho** titama:mah.
<Sync time="415.775"/>
Tikuitih tokow, ta:ká:n tikuitih tosin, ta:ká:n tikuitih teisá: tama:mal, pero kipia ke tikuiti:wih.
<Sync time="423.585"/>
Entó:s topilitsi:n komo tepitsi:n nimoilakatswita:tsoh pos nopilitsi:n no: sentapal yowi.
<Sync time="429.1"/>
Ka:n nikihto:s tak..., takua:wka:yetok ta: pos yeh yemaxtsi:n.
<Sync time="434.303"/>
Ke:mah, ihkó:n neh nimo..., nimo..., nimomachtih nose:lti.
<Sync time="438.381"/>
A:mo akah nikilwih xne:chmachti, xne:chilwi ke:ní:w tip..., nik..., nipahtis *o** ke:ní:w, ah, kanah. 
<Sync time="444.428"/>
*Mismo** neh nimone:xtilih, *hasta** pe:wak a ihkó:n ki..., seki:n x'kakili, "Pero ne:chtelkokowa."
<Sync time="451.132"/>
"Ah, mitskokowa, 'mopahpacho."
<Sync time="453.374"/>
"Pero ka:n niweli."
<Sync time="454.944"/>
"¿Pero komo ke a:mo tiwelis? *A ver** xmote:ka, 'mote:ka wa:n nimitspahpacho:ti. Oxné: tiwelis, ta:ká:n t'miktih."
<Sync time="464.427"/>
Ka:n nikimiktih neh, wehwei:n ya, wa:n nikim..., 'mopahpachowa nose:lti.
<Sync time="468.86"/>
"Iwkuí:n xmopahpacho, ihkó:n, ihkó:n ka:nika mitskokowa ompa xkitki ihkó:n.
<Sync time="473.053"/>
Ka:n xkitki eliwis ta: tikwi:ka yo:liktsi:n
<Sync time="476.256"/>
ika moma:kpal, ihkó:n. Wa:n nika:n t'machilihtiw ka:nika mitskokohtiw.
<Sync time="481.71"/>
Komo [ihkó:n] etok *frente** nikilia *icabecita, pos *adelante** a:mo teisá:.
<Sync time="486.225"/>
Kanah. Pahti, tamati:ya. Miak siwa:meh ihkó:n nikimpahpachoh. Aha, miak siwa:meh, nikimpahpachowa:ya, tamati:yah.
<Sync time="497.413"/>
*Por último** a:it ke:ní:w i:n ne:chma:ahsikeh, para ke:mah *nimoregistra:roh** ya.
<Sync time="504.663"/>
Nikchiak *cuatro, cuatro viajes** Zacapoxtla, *cuatro, cuatro meses, al mes** nia:ya, *al mes** nia:ya.
<Sync time="512.288"/>
*Después** niah Tlatlauqui[tepec], *después** niah Chignahuapan, *después** niah Puebla, *después** niah *hasta** México.
<Sync time="522.288"/>
Nitaminemik a, nitaminemik a *cursos, primero Dios**, a:xka:n a:mo *ne:chfallarowa** para ke:s nikihto:s.
<Sync time="531.804"/>
A:mo ke:man n'te:ma:ktia se: siwa:t mike:t wa:n a:mo ke:man n'te:ma:ktia se: pili mike:t, mm.
<Sync time="540.319"/>
*Primero Dios** kuali yahtok *notrabajo** pero *sol..., solito** nehwa nimone:xtilih, 
<Sync time="545.808"/>
a:mo a:kah ne:chchilwih ihkuí:n 'pahtis, mm.
<Sync time="549.897"/>
Wa:n yehwa sah, tasohka:matik, welik.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="553.406" endTime="561.21">
<Sync time="553.406"/>
<Who nb="1"/>
Tasohka:matik ke:mah
<Who nb="2"/>
A:man ki..., *bueno**, no: n'te:kakilia:ni kihtowah ke se:, *bueno**, namehwa:n ke i:n nan..., nankinitah siwa:meh 
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="561.21" endTime="567.913">
<Sync time="561.21"/>
no: nanki:xehekowah ke:maniá:n okichpil wa:n ke:manián nejó:n siwa:pil. ¿Ke:ní:w yo:n nankimatih?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="567.913" endTime="627.679">
<Sync time="567.913"/>
Pos *la mera verdad** neh a:mo ke:man n'mati ke:maniá:n okichpil wa:n ke:maniá:n siwa:pil. Neh a:mo ke:man, mm.
<Sync time="577.085"/>
Soh ke tepisti:n, *porque cuando** okichpil, mota:lia *medio** ihkó:n,
<Sync time="585.835"/>
*atravesado** ke:meskia, ke:mah, ihkó:n monakasikata:lia tikihtowah wa:n *cuando** siwa:pil mosentapachowa.
<Sync time="597.101"/>
Tikmachili:s nika:n pero *puro** ikuitte:nomiotsi:n de i:n para *hasta** nika:n *ilomo** para *icabecita**.
<Sync time="604.804"/>
Yehwa yo:n tepitsi:n ika nimomaka kue:ntah. Wa:n komo okichpiltsi:n pos yehwa ya mahyá: ihkó:n mok..., monakasikata:lia, *cerca** ya.
<Sync time="613.96"/>
¿Ke:yeh *cerca** ya wa:n ke:yeh mokepa ya? *Porque** yeh no: kimati ke:ní:w moehkawi:ti,
<Sync time="619.507"/>
ke:ní:w moehkolti:tia ta:ltikpak, mm, [iw]ki yo:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="627.679" endTime="642.773">
<Sync time="627.679"/>
Ta:ká:n se: siwa:t, *este**, iksá: kineki komo ke pilma:yowis,
<Comment desc="Aquí Amelia utiliza 'kineki' como 'está a punto de' como 'quiere llover' y no como 'desea' (abortar)."/>

<Sync time="633.648"/>
ke:meh yo:ni ¿ke:ní:w ne:n tikpale:wia?
<Sync time="636.44"/>
*Porque** kihtowah ke no: onkak siwa:meh ke iksá: a:mo kineki moskalti:s n' pili, ne:n, yekinikatsi:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="642.773" endTime="692.695">
<Sync time="642.773"/>
Neh a:mo nimokalakia, neh a:mo nimokalakia, yo:n ke:mah a:mo nimokalakia neh.
<Sync time="650.023"/>
Ke:ní:w mah neh n'ma:ma se:, se: tahtakol por se: *ángelo**. ¡'nemili sah!
<Sync time="656.101"/>
Se: *ángelo, más** ok ke se: *nuestra señora virgen María Santísima** nik..., *cuando** nikiskaltia,
<Sync time="663.929"/>
*más** nikpia *valor** ke mah nikpia nopili wa:n *menos** ke niktamo:tas.
<Sync time="669.554"/>
Kihto:s, neh niktamo:tati.
<Sync time="671.369"/>
*Bueno** wa:n ¿Ke:yeh t'tamo:tati? Ke:yeh timote:ka:wilihtok iwa:n ta:kat koma:mo tikneki tikpias.
<Sync time="676.82"/>
¿Ke:yeh timote:makatok iwa:n ta:kat koma:mo tikneki titaskalti:s?
<Sync time="680.571"/>
*Mejor** xtaskalti wa:n *mejor** xikpia
<Sync time="683.586"/>
wa:n para *la otra** ya *ximo..., moopera:ro** ya *mejor** 
<Sync time="687.026"/>
para a:mo tikimpias pilimeh. X'chi:wa tein t'nekis pero a:mo titahtakohtok ika se: *ángelo**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="692.695" endTime="695.414">
<Sync time="692.695"/>
<Who nb="1"/>
A:mo, nimitsilwia:ya
<Who nb="2"/>
Ihkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="695.414" endTime="707.025">
<Sync time="695.414"/>
¿ke:ní:w kuali se kimpale:wia? Porque onkak seki pilimeh ke, oso seki siwa:meh mahyá a:mo wel mokokoxka:ta:liah
<Sync time="702.181"/>
[si]no ke mokokoxka:ta:liah ya wa:n niman ne: komo ke ...,
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="707.025" endTime="708.008">
<Sync time="707.025"/>
Kitamo:tah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="708.008" endTime="718.602">
<Sync time="708.008"/>
A:mo, a:mo kitamotah *sino** moyo:koliah.
<Sync time="710.328"/>
A:mo, a:mo *porque** kinekih *sino que**, mahyá: no: se: kokolis.
<Sync time="714.761"/>
Pero kihtowah ke no: onkak ke:ní:w se: kimpale:wis, a:mo n'mati, neh nikinte:nkakilia:ni 
<Comment desc="Aquí hubiera dicho simplemente 'nikte:kakilia:ni'."/>
sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="718.602" endTime="726.414">
<Sync time="718.602"/>
<Who nb="1"/>
Seki ke:mah, weli, weli. Aha, aha, ke:mah, ke:mah, ke:mah, mastik
<Comment desc="Aquí probablemente quiso decir 'nikmatik a' con el sentido de 'ya entendí (lo que me querías decir)"/>
 a
<Who nb="2"/>
Aha, a:mo tehwa tik..., a:mo tehwa xikchi:wa ke, mah mah kimikti:ka:n impili, *sino** ke:ní:w mopale:wi:skeh 
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="726.414" endTime="733.743">
<Sync time="726.414"/>
<Who nb="1"/>
Para mah a:mo miki yo:n pili, *porque** komo yehwa:n a:mo mopahtihkeh yo:n pili kuali mikih 
<Comment desc="Aquí cabe el singular, 'miki'"/>
, *o sea** pilma:yowih.
<Who nb="2"/>
*Eso**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="733.743" endTime="737.169">
<Sync time="733.743"/>
A:mo yeh, p..., a:mo *porque** yehwa:n kinekih.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="737.169" endTime="743.43">
<Sync time="737.169"/>
<Who nb="1"/>
*Sino** moyo:koliah sah. Aha, ¿toni yo:n ika tikpahtia ox no: iksá: tikimpale:wia:ni?
<Who nb="2"/>
Moyo:kolia pili, *exactamente**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="743.43" endTime="980.774">
<Sync time="743.43"/>
Pos de se: kimpale:wia, se: kimpale:wia. Pero *la mera verdad** neh nikilia, "*Mejor** xmo..., ekintsi:n *mitspasa:roh** ya
<Sync time="751.289"/>
*mitspasa:roh** ya i:n *de malas**, pero a:mo tikmatih para *la otra**.
<Sync time="756.799"/>
*Cuando** sepa tikitas *dos meses, tres meses** a:mo timochipa:wa,
<Sync time="761.961"/>
xiow iwa:n se: *señor o** se: *señora**. 'Ta:tawti mah mitspale:wi iwa:n Dios, tikneki tikitas *moangelito**.
<Sync time="771.571"/>
Tikneki tikitas mopilitsi:n pos xiow iwa:n ne: *señor**
<Sync time="776.088"/>
wa:n neh nimitsmakati seki xiwtsi:n pero a:mo para wetsis n' *ángelo**.
<Sync time="780.049"/>
"Neh nimitsmakati seki xiwtsi:n para timo..., *más** mah, mah kikui *valor** ke mah moskalti." Ihkó:n yo:ni se: kichi:wa.
<Sync time="787.008"/>
*Porque** ma..., onkak, "¿Ka:n t'pia pahti para se: kitamo:tas pili?" "¡Nió:n no: xne:chilwi, nió:n no: xne:chilwi!
<Sync time="795.102"/>
A:mo xne:chilwi *porque** a:mo nikwelkaki, a:mo nikwelita,
<Sync time="799.625"/>
*porque** komo neh nikmati ke nimokokoxka:ta:li:ti pero *eso si** ke mah nikpia pili.
<Sync time="805.852"/>
Mah nikiskalti, mah we:ia, mah ne:chpa:kti *o** mah ne:chkuala:nti
<Sync time="810.68"/>
*porque** ihwa..., onkak te:pa:ktih wa:n onkak te:kuala:ntih.
<Sync time="815.383"/>
¿Ke:yeh? *porque** seki telma:wiltiah, seki a:mo takakih, seki ma..., seki mokuapi:pilo:tih, se..., *o bien** me:walti:ti.
<Sync time="823.555"/>
Entó:s ompa wi:tsa ya n' *coraje** para se: yehwa. Pero i:n a:mo, yehwa yo:n se: kichi:wa. Neh a:mo niwelis nikpale:wi:s
<Sync time="831.852"/>
pero oksé: *señor o** se: *señora** nikilwi:s mah kitati. Mah kipale:wi, mah kiyo:lchika:wa iwa:n *todios**.
<Sync time="839.165"/>
Mah a:mo *pasa:ro** ok, *porque komo nochipa ke:meh yo:n, a:it ka:n 'tamiskiah.
<Sync time="845.646"/>
Wa:n nochipa iwki, wa:n nochipa iwki wa:n ta: neh no: niknekiskia 
<Comment desc="Es decir, tener un bebé."/>
 *porque a veces** tiwetstokeh itech kokolis, 
<Sync time="850.804"/>
*a veces** timaya:nah, *a veces tia:mikih.
<Sync time="853.571"/>
No: 'tahtaniskeh tsiktsi:n a:t. ¿Pero a:koni tiktahtani:ti? Ka:n a:kin.
<Sync time="859.134"/>
Nopilitsi:n mikik, nopilitsi:n ka:n nemi, wa:n a:mo. *Mejor** mah moskalti.
<Sync time="867.149"/>
Wa:n *mejor** mah we:ia ke *cualquier rato** pos ne: kine..., niknekis a:tsi:n, niknekis tsiktsi:n teisá: pos ne:chmakas.
<Sync time="875.027"/>
Ta: n'tasohta, wa:n n'tasohtak, ihkó:n se: kimpale:wia nehjó:n na:nahmeh.
<Sync time="882.102"/>
*O** kihto:s, neh a:mo wel nimokokoxka:ta:lia wa:n no: nikneki se: nopilitsi:n, skie:ra, "¿A:, t'neki mopilitsi:n. *Bueno**,
<Sync time="891.555"/>
nimitsmakas xiwtsi:n, *cada** timochipa:was ti..., titai:s,
<Sync time="898.022"/>
titai:s ne: *mirtos**, titai:s tsapotsitsi:n, titai:s siwa:pah, titai:s tsope:likxiwit.
<Sync time="905.993"/>
*Cada** timotapa:ki:s, timotamitapa:kia titai i:n a:tsi:n, se: *tesito**.
<Sync time="912.361"/>
Komo titai:k 
<Comment desc="Hubiera dicho aquí 'titai:s'."/>
i:n tesito, pos xkowa, xkowa i:n, yehwa i:n wa:n yehwa i:n.
<Sync time="918.18"/>
Xikowa ne: *mirtos** wa:n xikowa ne: siwa:pahteh 
<Comment desc="Aquí parece que hispanizó la palabra náhuat 'siwa:pah'."/>
 wa:n xikowa ne: tsapotsitsi:n,
<Sync time="924.602"/>
wa:n xikowa ne: nehjó:n *vitamina**.
<Sync time="929.976"/>
Pero a:mo se: kimati, *a veces** wetsih pilimeh pero a:mo kipiah, a:mo kipiah ne: neyo:lchika:walis.
<Sync time="937.399"/>
*O** teisá: *tikantoja:rowa**, tikua:sneki. Pero a:mo tikuah.
<Sync time="943.551"/>
Entó:s pos, mits..., mitschi:wilia *mal** a.
<Sync time="947.102"/>
Ke:mah yehwa yo:ni.
<Sync time="949.167"/>
Titoli:na *o bien** titoli:na wa:n tikua:sneki wa:n a:mo tikuah. Entó:s ompa ya, ompa, ompa ya pe:wa ne: yo:n nekokol. 
<Sync time="960.286"/>
Mm. Tiktamo:tati pili *por medio** de tikua:snekia.
<Sync time="964.165"/>
*A veces** a:mo moneki se: *bola, a veces** t..., tioli:nis ika se: *pedacito de sandia** se: *pedacito de manzana o, o cosas lo que** tein onkak ne: *plaza**, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="980.774" endTime="989.087">
<Sync time="980.774"/>
Tikihtowa:yah ne: ke *después** de mochipa:wah mah tai:ka:n yo:n a:tsi:n ¿Ka:nachi to:nal ke moneki tai:skeh?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="989.087" endTime="1117.617">
<Sync time="989.087"/>
Pos 'kita, koma:mo wel *moembarazowa de dos, tres meses, cad..., hasta cuatro meses**,
<Sync time="996.728"/>
mah tai yehwa n' a:tsi:n, mah tai ne:n pisi:lnek, pisi:lnek wa:n mah tai a yehwa yo:n xiwtsitsi:n.
<Sync time="1004.899"/>
Mah tai yo:n xiwtsitsi:n para *con eso** mah moyo:lchika:wa wa:n mo..., mah motot..., ke:meskia mah kawa:ni i..., *ipancita**, mm.
<Sync time="1014.732"/>
Wa:n koma:mo teh tikpahpachowa, tikpahpachowa *porque** onkak, onkak ne: ni..., nisiwa..., tosiwa:yo ke:meh i:n.
<Sync time="1024.696"/>
Takua:wak, mimiltik, yetok, etok pero pos takua:wak.
<Sync time="1030.633"/>
Wa:n komo tikchi:wak *suavecito** ya, tikpahpachoh ihkó:n, nochi n' ohka:n wa:n nika:n
<Sync time="1038.493"/>
x'chi:wa kualtsi:n ihkó:n x'pahpacho, x'pahpacho, x'pahpacho. Ihkó:n tikxita:nia ika teisá:, ihkó:n.
<Sync time="1045.287"/>
Seko n' italwayotsi:n, *parejo**.
<Sync time="1049.586"/>
Ihkó:n t'pahpachowa wa:n komo t'pahpachoh tikmachilia ya no:. Italwayotsi:n yema:nia.
<Sync time="1057.383"/>
Nochi n' e:xka:n, 
<Comment desc="Esto es, hay tres partes del cuerpo que se  encargan de concebir, desarrollar y parir el niño."/>
*porque** tehwa:n ata tikpiah e:yi de ne:n, nehjó:n tein nika:n ne: moskaltia topili.
<Sync time="1067.04"/>
Wa:n se: tein ika *tikrecibi:rowah** topili.
<Sync time="1070.232"/>
Ke:mah. Se: wa:n se: ika moskaltia tein *cuando** ke:meskia timoahsih iwa:n toi:xna:mik.
<Sync time="1076.852"/>
Se: sah mochi:wa 
<Comment desc="Se hace un solo, en referencia aparente a la espermatozoide y el óvulo"/>
.
<Sync time="1079.691"/>
Komo ya..., komo yetok de okichpil yowi *siete, siete bolitas**
<Sync time="1086.477"/>
wa:n komo yetok de siwa:pil yowi *cuatro bolitas**.
<Sync time="1090.461"/>
Wa:n ke:mah seko sah yowi mahyá: mopa:palakachowa ihkó:n kualtsi:n, kualtsi:n mosentilia wa:n mochi:wa sayoh se:.
<Sync time="1097.649"/>
Eske *porque** tikokoxkeh ya ika siwa:pil.
<Sync time="1100.82"/>
Neh nikitani itech *televisión**. Ke:meh te:chwi:katinemih *cursos**, a:mo ekinika a:man name:chilwihtok, *tantos** 
<Comment desc="Tantos en referencia a los viajes de capacitación"/>
ninemik a.
<Sync time="1109.102"/>
A:mo ekinika a:man nik..., niknemilia i:n. Nehwa n'nemilihtok, kanah,
<Comment desc="Aparentemente hace falta 'a:mo' o antes o después de 'Nehwa', mejor antes."/>
 nikitstinemi itech *televisión**.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1117.617" endTime="1119.601">
<Sync time="1117.617"/>
Aha.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1119.601" endTime="1129.32">
<Sync time="1119.601"/>
*Porque** okichpil *siete gotas** kwi:ka, *siete bolitas** wa:n siwa:pil kwi:ka *cuatro**. Mm, ihko:ni yo:ni.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1129.32" endTime="1154.476">
<Sync time="1129.32"/>
<Who nb="1"/>
Yo:n xiwtsitsi:n tein tite:chilwih yeh para ne: se:, para se: mah tai se: siwa:t tein a:mo wel ke:man mokokoxka:ta:lia. Wa:n no: ye:wa 'te:chtapowih ke onkak seki xiwtsitsi:n ke:man se: siwa:t mokokoxka:ta:lia pero niman pe:wa mahyá: kimachilia ke mikis ..., *bueno** temosneki ipilitsi:n, kineki, ne:, mah tikihto:ka:n, mikisneki.
<Who nb="2"/>
 Aha, tein a:mo wel ke:mah nokokoxka:ta:lia.
<Sync time="1148.495"/>
<Who nb="1"/>
¿Kati:yeh xiwmeh yo:n kuali ne:n 'tai:skeh para mah a:mo chi:wi yo:ni.
<Who nb="2"/>
Yehwa sah tsope:likxiwit.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1154.476" endTime="1178.543">
<Sync time="1154.476"/>
Tsope:likxiwtsi:n wa:n n' pisi:lnek. Pero a:mo ika *refino** pisi:lnek, sayoh mah tamolo:nti:l wa:n mah tai.
<Sync time="1164.948"/>
Wa:n yehwa ya ne:n tsope:li:kxiwtsi:n, mah kimolo:nti se: *bola** wa:n mah tai
<Sync time="1170.805"/>
wa:n ika o:me *hoja** yehwa tsapotsitsi:n, o:me *hoja**, a:mo miak, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1178.543" endTime="1183.181">
<Sync time="1178.543"/>
<Who nb="1"/>
[Wa:]n ke:man a:mo mik..., a:mo temowa ok pili, mo..., moye:kta:lia ya, *hasta** nemis a.
<Who nb="2"/>
Ka:n, ka:n teh *kipasa:ros**, ka:n teh *kipasa:ros** n' pili.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1183.181" endTime="1186.993">
<Sync time="1183.181"/>
Ke:mah, ka:n teh *kipasa:ro:s** ok, kuali nemis n' a ipilitsi:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1186.993" endTime="1195.618">
<Sync time="1186.993"/>
<Who nb="1"/>
Iwki we:ias wa:n *hasta cuando** yeh Dios kihto:s ke nemis, ihwa:k kitoka:ro:ti:w. Mm, ihko:ni yo:ni.
<Who nb="2"/>
Mm, pos.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1195.618" endTime="1198.925">
<Sync time="1195.618"/>
O:me taman sah yo:ni, e:yi taman.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1198.925" endTime="1209.617">
<Sync time="1198.925"/>
E:yi taman. A:mo teisá: tikmati ok, *este**, ke:man nemiki ¿Ke:n..., ke:ní:w ne:n, ke:n tikmati ke nemiti a se: pili?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1209.617" endTime="1416.689">
<Sync time="1209.617"/>
A: pos *cuando** nemiti a *porque** mochi:wa se: *bolita** ya.
<Sync time="1215.648"/>
Mochi:wa se: *bolita** itech *ipancita** wa:n nika:n taka:wi a
<Comment desc="Esto es, se va dejando un espacio en la matriz al bajarse el feto al aproximarse el parto"/>
,
<Sync time="1220.931"/>
taka:wi a nika:n, entó:s kihtowa ne:n koyo:meh tikchi:wilia n' *icontacto**.
<Sync time="1227.43"/>
Teh no: kipia ke tikchi:wati *icontacto**, ¿ke:yeh yo:n *contacto**?
<Sync time="1232.165"/>
Para teh timomakas *cuenta, si n' 'caso** ke, *si n' acaso** kalihtik,
<Sync time="1237.961"/>
entó:s para tiki:xti:s pero kipia ke mah eto:k i:n, para tiki:xti:s de n' ikalihtik.
<Sync time="1245.415"/>
Pero komo tiehkok 
<Comment desc="Aquí hablando de haber llegado a un punto de dilación que imposibilita la ida al hospital"/>
wa:n sayoh i:n, nio:nó: xkalanki:sa, mm, toni yo:n.
<Sync time="1253.761"/>
Tikchi:wilia *icontacto** pero komo sayoh i:ni, tikalan..., a:mo xki:xti ok.
<Sync time="1259.899"/>
Pero komo tiah ok ka..., kalihtik, kipia n' *icontacto** i:n *tanto**
<Sync time="1265.242"/>
*a ver** ka:ni tikwi:katiwetsi. *Dos horas** kiihyowi:ti.
<Sync time="1269.664"/>
*Dos horas** kihyowi:ti *porque** tikchi:wilia n' *icontacto**, mm, ihkó:ni yo:n.
<Sync time="1277.164"/>
Wa:n ke:mah, *o** komo kalihtik, *igual**, tikchi:wilia *icontacto** pero komo kipia ne:n, ¿ke:ní:w kiliah ne:n?, *apenas** i:n ke:meskia ohtokatok ni..., nip..., ni..., n' *icabecita** nika:n,
<Sync time="1297.477"/>
entó:s kui..., kui..., *bueno** kichia ok para tikwa:lkuis Cuetzalan. Pero komo a:mo, a:mo xiki:xti ok
<Sync time="1305.852"/>
*porque a veces** ma:ski t'matis ton *tanto**, to:n *tanto** yahtok
<Sync time="1311.774"/>
pero *cuando** kis..., yeh kihto:s ke temo:ti *porque** temo:ti.
<Sync time="1315.885"/>
A:mo wel tikmahpacho:ti, tikahkotope:wati, *porque** yeh kihtohtok ke temo:ti.
<Sync time="1320.134"/>
Ke:mah. Yeh kita:lihtok ke nemiti. Ke:mah, *asi que** pa..., *asi que** ne:, tikmachilia ne:n *icabecita** nochi mo..., *mopela:roh** ya 
<Comment desc="Esto es, ya se está asomando"/>
.
<Sync time="1331.759"/>
*Es porque** tikilpia ya siwa:t nika:n 
<Comment desc="Ya amarraste a la mujer con una faja para que ya no subiera el bebé hacia la matriz"/>
,
<Sync time="1334.697"/>
tikilpia nika:n itahkoya:n para mah a:mo *subi:ro** ok pili, mah a:mo tehko ok.
<Sync time="1340.665"/>
*De una vez** kipia se: *dolor**, momaka *valor** paratani, ampó:n etok pili
<Sync time="1347.811"/>
ika se: *cuatro veces** ampó:n etok pili.
<Sync time="1352.006"/>
Niman ehko, tikchipa:wa i:xko, mah a:mo kitolo n' a:t
<Sync time="1357.93"/>
wa:n tiktake:ntia ihkó:n niman i..., n' *icarita**, kualtsi:n.
<Sync time="1362.571"/>
Wa:n nika:n t'mahpachowa wa:n nika:n t'tsakuilia para ne: mah ehko ya nochi
<Sync time="1367.868"/>
wa:n *una vez** de nochi ehko ya, nika:n t'ta:lia ya
<Sync time="1371.555"/>
wa:n tikilia imomá:n mo..., mah mokaxa:nia, mah taniki:sa ya.
<Sync time="1376.153"/>
Wa:n nik..., wa:n *iombliguito, iombliguito, carrerita** t'tamo:tilia ne:n na:wi momahpil 
<Sync time="1384.19"/>
nika:n t'tekilihtiwetsi. Tikilpilia, nika:n *ombligo** wa:n nika:n t'tekilia. Ihkuí:n. O:me mahpil moka:was para t'tekili:s ihkó:n. 
<Sync time="1395.174"/>
Ke:mah, nika:n tikilpia ya, pero i:n, i:n yetok a para itech n' pili.
<Sync time="1400.896"/>
Nika:n t'ta:lilia *pinza, si acaso** kinemilia panki:sa, a:mo pano:s, *porque pinza** kipia
<Sync time="1407.721"/>
nika:n tikui *tijera** wa:n n' 'kui *pinza**. Ihkó:n neh n'tekiti a:xka:n. [Ke:]mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1416.689" endTime="1427.517">
<Sync time="1416.689"/>
Tikihtowa ke:man pe:wa temowa pili kinilpiah ne:n *este**, nika:n ahko,
<Sync time="1421.799"/>
komohkó:n yo:n pili mokepak *o** komohkó:n a:mo t..., a:mo tikilpih ne:n siwa:t toni weli, toni chi:wis.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1427.517" endTime="1442.674">
<Sync time="1427.517"/>
Pos yehwa sah pa:panki:stok, ompa pa:panki:stok, panki:sa sepa pili, sepa temowa, sepa panki:sa, sepa temowa, ompa sayoh kitahyowi:ltihtok.
<Sync time="1436.721"/>
¿Ke:yeh? Porque imomá:n a:mo no: kimaka *valor** mah, mah pano. [K]e:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1442.674" endTime="1447.283">
<Sync time="1442.674"/>
Ke:man chi:wi yo:ni kuali miki se:meh de, pili oso te:momá:n, oso a:mo teh chi:wi.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1447.283" endTime="1579.519">
<Sync time="1447.283"/>
A:mo, a:mo ke:man. Nimitsilihtok ke neh a:mo ke:man ne: yo:n, a:mo ke:man *ne:chpasa:rohtok** oso nante:kakilihkah 
<Comment desc="También hubiera sido correcto decir nankite:kalihkah"/>
namehwa:n ne: tani
<Comment desc="Aquí 'ne: tani' (allí abajo) refiere a Xaltipan de donde es María Ocotlan y que queda hacia las tierras bajas de donde se está haciendo la entrevista, en Cuetzalan"/>
.
<Sync time="1454.986"/>
Mikis pili *porque** sayoh *porque** kinekis. Mah i:pa we:i a, mah a:mo noma:ko ok, mah a:mo Dios ne:chma:petsko.
<Sync time="1461.455"/>
Ya:lwa seki ki:skeh *escueleritos** ne: Tonalix tein ompa nikimpehpanato.
<Sync time="1466.846"/>
*Contemporáneos** e:yi, *contemporáneos** ki:skeh ya:lwa. Mm, ki:skeh *pre-escolar**.
<Sync time="1474.831"/>
Ne: Wicho wa:n ne:n Reina ipili wa:n se:, se: ne:n Calio ipili,
<Sync time="1488.607"/>
no: ki:sak ya:lwa *pre-escolar**. E:yi:n, nikinitato, nikimawiso:to ke:ní:w mihto:tiah, ma:wiltiah
<Sync time="1497.619"/>
yehwa yo:n neh nikuelitaskia mah nochi iwki, mah a:mo akah *kim..., mah a:mo akah kima:lchi:wa** se: kone:t
<Sync time="1503.559"/>
*porque** neh nimika:ka:wal, ka:n *ne:chkuida:roh** no:má:n, no:pá:n, pos no:pá:n o: no..., *o** se: *nocarnalito** tsi:tsikui:ni ke nimikiti, mm.
<Sync time="1512.612"/>
Nose:lti, nose:lti ihkó:n ke:meh nose:lti n'te:moh nopili, nose:lti nikpia nopili.
<Sync time="1517.908"/>
A:mo akah ke:man akah *ne:chkuida:roh, hasta** a:xka:n.
<Sync time="1524.128"/>
Wa:n nikimpia nopi:piltsi:tsi:n, mikik se: *porque** pos, tak i:pa no: Dios kita:lih ke ne:chka:wte:wati, pero *más** a:mo teh miki.
<Sync time="1534.089"/>
A:mo teh mikik de pilkone:t. Mm, nante:chtahtaniah i:n to..., totalna:miki:lis tein *antes, porque** i:n *antes**, i:n a:mo tein yankuik, mm.
<Sync time="1548.017"/>
I:n ne:n, ke:meh name:chilwihtok ekintsi:n neh nitekititok, pos i:n de neli yankuik.
<Sync time="1553.429"/>
*Porque** ekintsi:n ne: wehka:w x'te:mo:ka:n *machetehsol** ne: kaltech, ka:n aktok, kitekitih n' pili.
<Sync time="1559.736"/>
"'Wa:lkui se: olo:t, *órale**. ¡'Panchichino:ka:n! *Órale**, t'tekitih n' pili." A:xka:n ke:mah a:mo.
<Sync time="1566.736"/>
*Al contrario** tikpias ne:n *paciente** ahko 
<Comment desc="Esto es, en la cama."/>
. Ke:mah, a:mo t'pias ta:lpan, ne: ta:lixko.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1579.519" endTime="1581.861">
<Sync time="1579.519"/>
Tikihtowa ke ika olo:t nankitekiah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1581.861" endTime="1608.431">
<Sync time="1581.861"/>
Ah, ika olo:t kintekiah, kintekiah, neh o:me nopili kimpehpenkeh ika olo:t
<Sync time="1587.597"/>
wa:n *machete, a ver** ka:ni ne:wí:n i:xaktok, ma:ski *oxidado, aunque sea**, mah kipia toni kipias pero *eso si** ke nika:n t'tekitih n' pili.
<Sync time="1595.378"/>
Wa:n a:mo kikuiah teisá:, *hilo** kimamalitsa wa:n *órale**, kilpiah n' pili. Ampó:n wi:tsa ya n' *machete**.
<Sync time="1603.253"/>
Nika:n kita:liah olo:t, nika:n kitekih ya, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1608.431" endTime="1612.241">
<Sync time="1608.431"/>
<Who nb="1"/>
¿Wa:n olo:t ke:yeh? ¿Toni ika kichi:wayah olo:t?
<Who nb="2"/>
Eh
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1612.241" endTime="1646.408">
<Sync time="1612.241"/>
Pos yehwa yo:n, a:mo n'mati ke:yeh yo:n iwki kichi:wayah.
<Sync time="1617.596"/>
Pos a de kue, mah..., mahyá: nikihto pos kikowtetechkawiah ya nika:n ya ne:n pili ixi:k. Kitekih ya nika:n.
<Sync time="1624.549"/>
Nika:n etok a n' olo:t pero pos nika:n kitekih ya pili ixi:k, pero ilpitok 
<Comment desc="Por equivocación dice 'ixpitok'."/>
a ika n' *hilo**
<Sync time="1629.58"/>
*Hilo, nada que ombligo** ke:meh a:xka:n tiktekiti:ltiah *ombligo**. 
<Comment desc="Literalmente 'hoy ocupamos el 'ombligo' aparentemente en referencia a una herramienta de los médicos que utilizan para cortar el ombligo del recién nacido."/>

<Sync time="1635.127"/>
Ehe, nika:n nikpia *ombligos** wa:n nikpia *ombligos** nikpia, mm. Soh mah kihto a:kon, a..., ka:ni nemiti pili. 
<Comment desc="De broma María Ocotlan dice que trae la herramienta llamada 'ombligo' y a ver quien quiere tener un niño, dónde va a nacer el niño."/>

</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1646.408" endTime="1648.613">
<Sync time="1646.408"/>
¿Yo:n tachihchi:w a yo:n tikilia *ombligos**?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1648.613" endTime="1651.09">
<Sync time="1648.613"/>
Mm, kima..., *gobierno**
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1651.09" endTime="1652.066">
<Sync time="1651.09"/>
Ah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1652.066" endTime="1655.067">
<Sync time="1652.066"/>
*Gobierno** ima:ko wi:tsa, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1655.067" endTime="1665.344">
<Sync time="1655.067"/>
<Who nb="1"/>
Pos yehwa sah komohkó:n a:mo tikmati ok, miak tasohka:matik. N...,

<Who nb="2"/>
Aha. Ah, we:noh, we:noh, neli mopata *tiempo**, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1665.344" endTime="1672.097">
<Sync time="1665.344"/>
Pos yehwa sah, sepa yankuiká xite:chtapowi moto:ka:y, ka:ni tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1672.097" endTime="1698.269">
<Sync time="1672.097"/>
Pos ih..., ne:, *este**, Mar..., Maria Ocotlán Fermín Cabrera, niwi:tsa de Xaltipan,
<Sync time="1679.254"/>
Limontakxitan, [o]mpa niwa:le:wa. Nikpia *sesenta y siete años**,
<Sync time="1688.222"/>
*niculpliro:ti** veinticinco de diciembre, n'te:ma:kti:ti 
<Comment desc="El uso de te:ma:ktia para significar 'cumplir' una cantidad de años, es idiosincrática de María Ocotlán."/>
de *nosesentisiete**, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1698.269" endTime="1700.285">
<Sync time="1698.269"/>
Pos miak tasohka:matik
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1700.285" endTime="1703.386">
<Sync time="1700.285"/>
*Igual** tasohka:matik no: ke ....
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
