<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="TEPOXMANANIJ" audio_filename="Tzina_MatCl_AJH303_kichiiwa-paneelah_2010-07-13-l" version="9" version_date="120316">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Amelia Domínguez Alcántara" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Andrés Martín Juárez" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk3" name="" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1237.332">
<Turn startTime="0" endTime="12.36" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
A:xka:n 'te:chtapowi tikihtowa ke ne: wehka:w tehwa:tsi:n tikchihchi:waya *panela**.
<Sync time="5.797"/>
Xite:chtapowi ox, we:noh o:x no: tikitak oso tiweli tikchihchi:wa ne:n, tikchihchi:w..., tikchihchi:waya iksá: ne:n *horno**
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="12.36" endTime="25.266">
<Sync time="12.36"/>
<Who nb="1"/>
Mm.
<Who nb="2"/>
Eh, ke:ní:w kichi:wah, kitekih achto n' owat, kipa:tskah, nochi ke:ní:w kichi:wah para mah kualtsi:n ki:sa *panela**.
<Sync time="19.172"/>
<Who nb="1"/>
Aha.
<Who nb="2"/>
Wa:n toni kichi:wilia:yah tein ki..., ke:man, ke:man oksi a ya n' *panela** toni kichi:wilia:yah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="25.266" endTime="827.43">
<Sync time="25.266"/>
We:noh, *pues** ekintsi:n sepa name:chtapowi:ti, *este**, de n' *panela**.
<Sync time="30.985"/>
De pe:was *hasta** tami, *este, lo primero** yo:n tein kinemilia:ya kichi:was *panela**
<Sync time="38.953"/>
*pues** achto kito:kaya n' owat, kitachihchi:wia ya wa:n de ompa kite:mowa:ya kowit para *trapiche**.
<Sync time="48.078"/>
Wa:n kiyo:le:waya a:kin kuali, weli *trapiche**.
<Sync time="52.86"/>
Entó:s ya:ya wa:n kitekiah nohjó:n kowit, tikte:ntekiah we:i, mono:tsa tapala:wa:t, koma:mo yehwa ne:n kakatekowit tein we:i.
<Sync time="62.641"/>
Wa:n tikte:ntekiah, titayo:le:wayah ika ma:noh iwa:n to..., totasohikni:wa:n
<Sync time="70.516"/>
tik..., tikxi:kowa:yah nohjó:n kowit semi eti:k, timahtaktio:na:wi:n tikahkokuiah para wel tiktokia:yah.
<Sync time="77.469"/>
Wa:n komo kua:kuehmeh kiminta..., kinin, kininwila:naltia:yah, o:me:n
<Sync time="83.734"/>
Ke:mah, *hasta** ka:mpa, *hasta** ka:mpa kikuiskeh, ompa kita:li:tih
<Sync time="89.344"/>
*lo primero** yehwa kikuitih, *después** tein kilwiah trapi:chehkonemeh
<Sync time="95.516"/>
tein ni:nipaka, *wa:n es que, porque, es que** tein me:ro we:i kilwiah trapichehte:na:n.
<Sync time="100.985"/>
We:noh yo:n kintamiolo:chowah kikuitih kalikximeh, 
<Sync time="108.094"/>
de kalikximeh kikuitih ne:n kilwiah *banco** ka:mpa kintsi:nketsah ya ne:n *trapiches**.
<Sync time="114.063"/>
De ompa ke:man ompa kinta:liah ya seko sah ka:mpa kitehtekis a ne:n tein kichihchi:was, kino:tsatih ya.
<Sync time="122.922"/>
Yowi a pero yeh yowi a kiwi:ka ya ni..., tein ika kichihchi:was, ki..., ompa ne: ahsi kita:tamachi:wa wa:n kiwi:ka *iregla**
<Sync time="135.297"/>
wa:n a:mo kwi:ka *metro. Puro** xo:no:t. Kita:tamachi:wa wa:n ke:mah kita:lia, *este, señas** ika *lápiz**
<Sync time="144.219"/>
ompa pe:wa kitehteki a. *Hasta** ahsi ne:n tamachi:w *qué tanto** de we:i wehka:wa para kikualtilia nohjó:n nochi yo:n, nohjó:n *trapiches, veinte dias**, para nochi ki..., kichihchi:wa kuali a.
<Sync time="159.61"/>
Entó:s de yo:n ma:tami a nochi, sepa tayo:le:wah para ki..., kisa:lowah ya, sepa ika tokni:wa:ntsitsi:n.
<Sync time="169.704"/>
Entó:s *cuando** kisa:lowah nochi yo:n, *me:ro hora** kikuitih se: kowit mono:tsa *espeque**,
<Sync time="177.954"/>
yo:n tein ika kit..., kiwila:nah kua:kuehmeh para kipa:tskah n' owat.
<Sync time="182.985"/>
Entó:s ki..., kiketsah ya nohjó:n *trapiche**, nochi, nochi kualtsi:n kichihchi:wa, ne:n, tein *trapiche:roh**.
<Sync time="191.813"/>
Wa:n nohjó:n trapi:chehte:na:n kikoyo:nia, sempanowa n' ikua:pan ka:mpa panowa nohjó:n *espeque** tein ika kwila:na kua:kuehmeh.
<Sync time="198.954"/>
Wa:n *después** kualtsi:n nochi kiye:kta:lia, ke:mah para ki..., kitah ox kualtia
<Sync time="207.469"/>
kitekitih se: *rollo** owat wa:n *mismo gente** mopihpilowah wa:n yehwa:n kitope:wtiowih, seki kiwila:nah ika *lazo** wa:n kiki..., kine:ska:yo:tiah ya ox kualtias, ox a:mo kualtias.
<Sync time="220.266"/>
Ke:mah, de ompa kichiah nohjó:n nekkua:t, i..., nekkua:t tikilwiah n' ia:yo owat, kisentiliah
<Sync time="229.797"/>
wa:n ke:mah *parejo** taih wa:n seki:n iwa:n kima:nelowah ne:n *aguardiente**. Taih, kiekowah.
<Sync time="237.282"/>
Sayoh yehwa yo:n tepitsi:n kipa:tskah. *Después**, moka:wa ya iwki wa:n monawatiah wa:n *después** mo:stika, wiptika kitekih ya n' owat tein ia:xka n' *trapiche**.
<Sync time="247.985"/>
Wa:n ke:mah kichi:wah ya, kitekiti:ltia ya n' *trapiche**. Koma:mo kipia ne:n kua:kuehmeh, kintane:wi
<Sync time="255.625"/>
*porque** ne: ke:man a:mo teh katka *delicado**. Kuali tiktane:wiah kua:kueh, tikuiah, tikonkuiah wehka *o** tikol..., tikilpia:yah wehka,
<Sync time="265.329"/>
*porque** a:mo poliwiah. A:mo ke:meh a:xka:n.
<Sync time="268.72"/>
De ompa yo:n, *este**, tikinokuiah kua:kuehmeh te:ch..., te:chilwia:ya *dueño, como** tiktane:wih, "¿Ka:nachi to:nal tikneki?"
<Sync time="277.923"/>
Nikneki para *ocho dias**, seki tahtaniah para *veinte dias**. Komo taxi:koh, mah kikui kua:kueh, *veinte dias** mah kitapa:tskalti.
<Sync time="286.923"/>
Titapa:tskayah, titapa:tskah se: *ocho dias, quince dias**, tiksentiliah *panela** tika:watih, tiknemi:lti:tih ka:sá:
<Sync time="297.658"/>
*por** Ecatlán 
<Comment desc="Lo pronuncia 'ehkatlan'"/>
, *o** nika:n Cuetzalan o Jonotla.
<Sync time="301.783"/>
Iwki ke:meh nika:n kihtowa *señora vale:rowa a cuarenta centavos**, se: *pan...**, se: *mancuerna**.
<Sync time="308.673"/>
Entó:s de yo:n tikchi..., tikchi:wa yah pero *lo primeritito, primeritito** ne: pos yehwa n' *horno**.
<Sync time="318.454"/>
Tiktachihchi:wia yah no: **horno**, kualtsi:n tiksaka yah no:, *este**, xa:ltet no:.
<Sync time="327.47"/>
*Cualquiera** tet a:mo kualtia *porque** tapa:ni ika tit, ke:mah.
<Sync time="332.595"/>
Entó:s tikchi:wa de se: *metro** de wehkapan wa:n de ihtik pos ke:meh, ke:meh akis n' *paila**, kwi:ka *medida** de n' *paila**.
<Sync time="341.204"/>
*Porque paila** no: panki:stos tepitsi:n. Wa:n tatampa tikta:lia ya no: ka:mpa kal..., kalakis n' kowit, ka:mpa no: *ipuertita**.
<Sync time="350.485"/>
wa:n de ompa tikta:lia:yah, *este**, tatsompalmeh, tikilwia:yah xa:ltet.
<Sync time="355.376"/>
Ka:mpa n' kowit mota:li:s ke:meh i:n wa:n tatampa tit para kike:mis a tit, tatas a wa:n ahko *paila** ya.
<Sync time="364.016"/>
Pe:wa molo:nia nekkua:t. Yehwa yo:n kichihchi:wayah ne:n *horno**, no:, no: tikchi:wayah tehwa:n, se:, se: *tiempecito** tikchi:wkeh no: *horno**. Pero *demás** titapa:tskakeh wehka:wak.
<Sync time="375.094"/>
Entó:s yo:n tik..., tikchi:wayah *horno** wa:n ke:mah ke:meh name:chilwia tik..., titapa:tskayah tiksentilia:yah n' owat,
<Sync time="383.719"/>
tiksa:sakayah *hasta** ka:mpa tikchi:wayah *rueda** tikilwiah.
<Sync time="389.372"/>
Wa:n nehjió:n pos, ompa ne: a:mo, pos ke:meh ne: ke:man ya a:mo teh *respeto** katka, ma:ski kiowtok te:kuetaxwia:yah n' tota:tahtawa:n, ma:ski tokni:wa:n .
<Sync time="400.812"/>
*A fuerza** xikuiti owat, mah ahsi, mo:sta sepa t' kchi:waskeh.
<Sync time="404.53"/>
Entó:s tiksakayah iwki, pa:ts..., tikpa:tskah kualka:n tipe:wah, de nohjó:n *rueda** tikininkuitih kua:kuehmeh, tikinilpiah
<Sync time="415.468"/>
ika yo:n *yugo** kiliah, de o:me *cadena** ika n' *mismo** kuetax de yehwa:n tikinkua:ilpia:yah.
<Sync time="421.827"/>
Wa:n tatahko tikinta:lia:yah se: *lazo** tein toma:wak, sake:ra i:xna:wi, *o i:xseis**.
<Sync time="427.249"/>
Wa:n tikilpia:yah itech n' *espeque**. De ompa ke:mah wa:n nika:n kalihtikkopa tikte:mpilowa:yah oksé: kua:kueh para a:mo yowi kalampa.
<Sync time="435.969"/>
Wa:n o:me:n moka:wah itsi:ntan *trapiche** wa:n se: tein kinimpe:was ne:n kua:kuehmeh.
<Sync time="442.866"/>
Entó:s tipe:wa yah ya nohjo:n ne:n titapa:tskayah ya, tik..., titekitih ya ompa ne: *rueda** yowak.
<Sync time="450.725"/>
Iksá: *la una** iksá: *las dos, hasta las ocho** tami a owat *porque** miak.
<Sync time="456.099"/>
Wa:n ne: ka:mpa ahsitok
<Sync time="458.21"/>
pos oksé: ne:n yetok ki..., kichia, kisentilia wa:n kimolo:ntia, kitatokilia wa:n kipahyo:tia, ki:xte:ka, ompa ne: axtok.
<Sync time="469.444"/>
*Hasta** ima:ko kualtias.
<Sync time="471.765"/>
Entó:s yo:n tein tikchi:wtokeh ne:n, ompa ne: itsi:ntan n' *trapiche**
<Sync time="476.705"/>
tie:yi:n, pos ompa ne: *tiksufriro:wah** eski kiawtos, eski tasese:ya oso ke:ní:w, ompa ne: tietokeh, *hasta** tami nohjó:n owat.
<Sync time="487.123"/>
De tima:tamih, ti..., tikinka:wah ne:n kua:kuehmeh, tikintomah, tikinka:watih ne: ixta:wat.
<Sync time="495.091"/>
Sepa tik..., te:chilwiah, tekiti n' owat *o** x'sakatiw n' owat.
<Sync time="501.023"/>
Koma:mo xikuiti kuowit, poliwi n' kowit.
<Sync time="503.873"/>
Tein ne: kitaxo:ltaltili:s yehwa sah ima:ko mah kualtia, koma:mo se:sah, o:me.
<Sync time="509.263"/>
Pero no: kimolo:nti:s nohjó:n ne:n owat ia:yo, a:mo iwki sah.
<Sync time="517.482"/>
Kita:lili:s tepitsi:n kownex wa:n kixte:kas wa:n yehwa ya tein molo:ntias, pahyoh ya.
<Sync time="525.763"/>
Ke:mah, de ompa yo:n molo:ni, molo:ni, mo:molo:ni, kitatokilihtiw ompa kitstok. A:mo wel mahchi:was.
<Sync time="535.419"/>
*Este**, de mahchi:was pero *hasta que** a:mo kualtias, *sea** kualka:n *o sea** yowak.
<Sync time="543.169"/>
Pero komo no: kimatilia ne:n kiki:xti:s *este, punto** de ke:meh *panela** mochi:was a wa:n koma:mo tein weli kino:tsaskeh.
<Sync time="553.544"/>
*Porque** yo:n ki..., kiekowah, semi tsiktsi:n sah, semi tsiktsi:n sah, *un poco menos** a:mo sake:ra achi se: kapoltsi:n de *pimienta**.
<Sync time="563.981"/>
Tein *prueba** mahyá:, ox *de punto** ya. Ke:meh se: *arrocito** sah, se: *granito de arroz** sayoh.
<Sync time="572.573"/>
Ika se: kow..., se: *astillita** kite:mowah ika ki..., ki..., kikuih ika ne:n tikilwiah tahmolo tein ika kima:nelowah.
<Sync time="580.638"/>
Wa:n ihkó:n kikuih wa:n kiekowah, tsiktsi:n komo iwki a, 'ki:xtiah wa:n komohkó:n kipolowa ok, semi ompa yetos n' a:kin nohjó:n kitas yo:n *punto**.
<Sync time="592.216"/>
*Hasta** ahsi n' *punto** wa:n kiki:xtiah ya.
<Sync time="595.141"/>
Wa:n de ki:xtiah, *este**, ki..., komo kinekih mah kualtsi:n ki:sa yo:n *panela**, mah pochiktik, kite:miliah *carbonato**.
<Sync time="608.685"/>
Se:, se:, se: *puño cerca de carbonato** kite:miliah.
<Sync time="613.653"/>
Niman kipata *color**, niman, niman kipata *color**. Entó:s ki:sa pochiktik nohjó:n *panela**.
<Sync time="619.856"/>
Pero no: de *punto** sah nochi nohjó:n kita:liah. Después** kichiah kima:manelowah *hasta** se:wi, kichiah nochi,
<Sync time="628.243"/>
se:wi kualtsi:n wa:n kix..., kitah kuali ke, se: kita kuali ox kuali se: kipano:lti:s a itech *molde**,
<Sync time="636.075"/>
pos ompa se: kite:kaya.
<Sync time="638.674"/>
Wa:n se: kinketstiw seko.
<Sync time="641.127"/>
Wa:n de se: kinketstiw seko komo **hora** ok de nohjó:n tami a 
<Sync time="644.972"/>
*pues** tio:tak se: kichia komo o:rah pos sepa se: 'kixtia *panela** wa:n sepa se: kipi:ki
<Sync time="652.356"/>
para mo:stika sepa seki se: kichi:wa wa:n koma:mo o:rah ok pos mo:stika ya mosentilia ya tekit.
<Sync time="658.153"/>
Tikihki:xti:s ok *panela**, tikpihpi:kis wa:n i:pa tik..., tiktekiti:w ok owat, tiksakas, miak taman.
<Sync time="665.075"/>
Yo:n a:mo soh se: tokni:w kineki mah ompa tekiti, mah se: miakeh.
<Sync time="670.513"/>
Pero no: name:chilwia:ya ne:n *trapiche** tohto:ka:yeh nochi ne:n ke:meh *moforma:rowa**.
<Sync time="677.169"/>
*Lo primero** name:chilwia, *este,** yehwa trapichehte:na:n.
<Sync time="682.375"/>
De ompa, trapichehkone:meh.
<Sync time="686.341"/>
De ompa ne:n kalikximeh, de kalikximeh *banco**, de *banco** kilwiah ne: *cadenas**.
<Sync time="695.528"/>
De ompa seki kowmeh kich..., se: kichihchi:wa we:weyak, nehjó:n kipia *cabezas**, kilwiah, *este, llaves**, o:me no:.
<Sync time="705.028"/>
Wa:n o:me *cuñas** wa:n ni:nipaka keptok, kipia *puntales** n' kalikxit.
<Sync time="711.325"/>
Yehwa sah yo:n nochi *kiforma:rowah** wa:n kuali moka:wa ya.
<Sync time="716.842"/>
Wa:n komo no: kitasohta a:kin ia:xka *trapiche**. Kuali kicha:ntia:yah.
<Sync time="722.45"/>
Wa:n no: kicha:ntia:yah ke:meh no: ye:wa name:chilwia:ya, *este**, ne:n kichihchi:wilia:yah yehwa n' owasakat icha:n ahko *o** yehwa *cartón** de a:mat.
<Sync time="734.856"/>
kitilpilia:yah 
<Comment desc="quiso decir kilpilia:yah"/>
na:wi kowit ne:n ikua:ko ne:n trapichehte:na:n komo ke no: ta:nka:yo:t,
<Sync time="742.418"/>
wa:n i:xtapal no: o:me, a:mo ta: no: na:wi, ke:meh eskia no: taihti:yo:t.
<Sync time="750.371"/>
Wa:n tate:noh kipia *plancha** wa:n no: kipia, *este**, kale:waltsitsi:n wa:n no: kipia *cintas**.
<Sync time="759.809"/>
Wa:n ke:mah kisohsolia:yah ya yo:n *cintas**, kualtsi:n wa:n paniá:n kita:lia:yah ne:n yehwa ne:n owasakat *o palma, o** yehwa ne:n *cartón**.
<Sync time="772.981"/>
Wa:n *cuando** 'tekitiah, pos yo:n a:mo kiki:xtilia:yah.
<Sync time="777.197"/>
Iwa:n, iwa:n ta:tayewalowa:ya ne:n i..., icha:n ne:n *trapiche**,
<Sync time="782.0"/>
*porque seguro** ompa yetok.
<Sync time="783.825"/>
Ma:ski kiowtok pero ompa tatampa se: etok.
<Sync time="787.106"/>
Ihkó:n no: tekitiah n' *abuelos** wa:n tein titekitikeh ika ok, pos tein tikmattokeh ok etok se: *como**
<Sync time="795.403"/>
se: *recuerdo** para *toabuelos** tein ika motekipanohkeh. Tahyowi:lis semi pero,
<Sync time="801.805"/>
pos semi kualtsi:n katka. A:xka:n a:mo kanah tikitah ok, *porque** ke:yeh pos, kiowihitakkeh ya wa:n neli owih a:mo, a:mo soh se: kihtowa.
<Sync time="811.93"/>
Yowal se: tekitil..., wa:n se: tekitis wa:n to:nal. Wa:n a:mo timose:wis semi.
<Sync time="818.258"/>
*Por eso** ika nohjó:n koto:nik yo:n tekit *porque** semi, semi *tarea**, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="827.43" endTime="840.008">
<Sync time="827.43"/>
Ne: ihkó:n ke:meh kipa:tskayah ne:n owat, tikihtowa kite:milia:yah kownex, ¿i:pa sayoh kownex *porque** neh iksá: nikakini kihtowa ke mahyá: owapachyoh owa:t 
<Comment desc="Aqui por error dijo owapachyoh donde hubiera dicho *panela ki:sa**"/>
 ki:sa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="840.008" endTime="845.008">
<Sync time="840.008"/>
*Por eso** name:chilwia, *este**, ki..., name:chilwih ya, *este**, ki:xte:ktiowih.
</Turn>
<Turn startTime="845.008" endTime="847.462" speaker="spk1 spk2">
<Sync time="845.008"/>
<Who nb="1"/>
Ah, ki:xte:kah sah, a:mo kitsetselowah.
<Who nb="2"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="847.462" endTime="865.856">
<Sync time="847.462"/>
Koma:mo se: kilpilia kosta:l ne:n ka:mpa wi:tsa tein ki:stiw
<Comment desc="Esto es, ponen un costal o morral como coladera, para filtrar el jugo de ca;a que va saliendo"/>
, ka:mpa kaná:r, mah mochi:xtiw, ne:pa ki:stia:s chipa:wak a.
<Sync time="856.497"/>
Entó:s koma:mo tikta:lilih ne:pa tiki..., tiki:xte:kas a ika teisá sepa para chipa:wak a molo:nis, Ke:mah, ihko:ni, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="865.856" endTime="873.053">
<Sync time="865.856"/>
Wa:n ne:n owato:kayah, kichipa:wayah no: owat oso sayoh ompa kito:katih wa:n sioh *cad...** nochipa ke:man kitekih sah, ne:n,
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="873.053" endTime="879.028">
<Sync time="873.053"/>
<Who nb="1"/>
Pues.
<Who nb="2"/>
kiki:xtihtiowih tein chika:wak oso no: iksá, etok to:nal ke:maniá:n owami..., owame:wah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="879.028" endTime="966.762">
<Sync time="879.028"/>
*Este**, tikto:kayah nohjó:n owat mes de marzo, abril, mayo.
<Sync time="883.512"/>
Wa:n nohjó:n tikto:kah, *pues** tein ne:, tein niman selia, nohjó:n owat a:mo mone:neki. Tikme:wah septiembre.
<Sync time="891.247"/>
Tsikitsitsi:n itsmoltsitsi:n ihko:kó:n, seki ihkó:n, de septiembre tikme:wah.
<Sync time="897.543"/>
Tikto:kayah de we:wehka *a tres varas o a dos varas y medio de** we:wehka.
<Sync time="907.481"/>
Wa:n de ompa yo:n tikchiah para mayo sepa tiahsih.
<Sync time="913.621"/>
Onkak a, *este**, sepa, onkak a tein we:weyak a, kilia:yah owapoloko n' ta:tahmeh.
<Sync time="919.825"/>
Kuali tiktekih ya, tik..., tiki:xtilihtinemih ya yo:n tein we:weyak, tikihitah ya para tein wi:tsa kualtsi:n ne:n itsmol
<Sync time="927.746"/>
kuahkuali, yehwa ya n' xo:chiowati sepa sep..., septiembre, yehwa ya octubre, yehwa ya onkati sepa mayo, para *dos años casi**.
<Sync time="935.856"/>
*Este**, kuahkuali owat a. Kuahkuali owat. Pero tikme:wayah, *por** pa:nti tayo:le:wayah, a:mo, a:mo sayoh se:sah kime:waya.
<Sync time="945.465"/>
Tikchipa:wayah kualtsi:n moka:wtia:ya kualtsi:n *surcado** ne:n owat, nochi tachipa:w.
<Sync time="951.7"/>
Te:chchi:waltia:yah *porque** pos yehwa ika mopano:ltia:yah n' *abuelos** a:mo teh *más** onkaya, onkaya miak tatok, nepale:wi:l pero pos *más** kitohtokayah *panela**.
<Sync time="963.809"/>
Ke:mah, ihkó:n nohjó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="966.762" endTime="970.583">
<Sync time="966.762"/>
*Panela, este**, kinamakayah oso nochi taya:yah sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="970.583" endTime="1052.642">
<Sync time="970.583"/>
A:mo, kinamakayah, seki kichi:wayah *marquetas** seki kichi:wayah yehwa *piloncillos**.
<Sync time="977.121"/>
Kwi:kayah wehka *porque** no: nia:ya neh wa:n tia:yah Ecatlán, tia:yah Jonotla. Seki nika:n tikwa:lkuiah.
<Sync time="983.043"/>
T'namakayah *por, por costal**, seki Zacapoaxtla tikonka:wayah pero i:pa yetoya ya ne:n, *este, carretera** pos ompa t'ta:lia:yah.
<Sync time="992.058"/>
Pero neli *vale:rowa:ya a cincuenta centavos, hasta** pe:wak panki:sa *a sesenta**.
<Sync time="996.87"/>
Pos tehwa:n tikihtohtokeh, *este, diferente** ya n' tahto:l *porque** ihwa:k kihtowa:yah na:wi tomi:n, e:yi powal,
<Sync time="1003.214"/>
e:yi powal wa:n kaxto:l kihtowah pati:yowak *panela**, na:wi powal *más** pati:yowak a.
<Sync time="1010.591"/>
Pos *más** pe:wak kito:kah, miak onkaya owatsi:n pero *después** a:mo, a:mo titaxi:ko:koh ok, moka:wak iwki a.
<Sync time="1020.167"/>
Ke:mah, tika:wayah ka:sá: *por ciento, de a media ciento o** ka:sá: ka:mpa ya o:me *o** e:yi, iwki, iwki wa:n iwki *hasta** tamia.
<Sync time="1030.011"/>
Ke:mah, pero titekitiah *por semana**, a:mo sah se: *paila**.
<Sync time="1035.948"/>
*Semana** mosentilia:ya sake:ra *seiscientos, setecientos mancuernas**.
<Sync time="1042.048"/>
No: semi tomi:n katka, a:xka:n komo *tiksegui:ro:skiah** yo:n yetoskia se:, se: *algo** de nepale:wi:l, pero a:mo *mosegui:roh** ok. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1052.642" endTime="1060.432">
<Sync time="1052.642"/>
Ne: ye:wa tite:chtapowia:ya ke ne:n *trapiche** no:..., nankichihchi:wayah nochi de, de kowit.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1060.432" endTime="1061.007">
<Sync time="1060.432"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1061.007" endTime="1065.867">
<Sync time="1061.007"/>
Ne: pos, neh ka:sá: ika nikitani onkak seki *trapiches** nohma, pero tepos ya.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1065.867" endTime="1134.254">
<Sync time="1065.867"/>
A: pos yo:n oksé: taman, i:pa onkak. Yo:n i:pa onkak de *antes**. De tepos a i:pa onkak pero semi o:me, e:yi sah kikuiah.
<Sync time="1073.679"/>
*Más** tikuiah de n' kowit. Ke:mah *porque** ne:chilwia:yah ta:tahmeh ke de n' kowit.
<Sync time="1080.507"/>
*Más** ahwiak n' *panela** ne:n ki:sa kahfen wa:n a:mo de n' tepos.
<Sync time="1084.726"/>
A:mo nikmati ox mela:w, ox ke:mah, ke:mah. Pero tehwa:n tikuiah loké:s kowit.
<Sync time="1092.242"/>
Wa:n nohjó:n kowtrapi:cheh wehweliwia, sepa kuali ki..., kichipa:wayah, sepa kita:lilia:yah se: *medida**, sepa moka:waya yankuik.
<Sync time="1104.508"/>
Sepa kwehwueloh, tikwehwelowa:ya wa:n sepa tiktali:s, 'sa:lowa:ya ne:n *trapicheroh**, yeh *icuenta**.
<Sync time="1109.883"/>
Wa:n *como siempre** tekitiah, ke:mah, mm.
<Sync time="1115.849"/>
Wa:n nohjó:n *panela** *cuando**
<Comment desc="Se escucha wa:nto"/>
 ki:saya, pos *importa** tio:men tikahokuiskeh itech n' *horno**.
<Sync time="1120.711"/>
Koma:mo tina:win koma:mo tikxi:kohkeh, *porque delicado, porque** toto:nik, ke:mah.
<Sync time="1127.055"/>
Ihkó:n nohjó:n ompa sah tiketsayah, ompa ne: se:wi wa:n ompa ne: tikchi:wah nochi, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk2" startTime="1134.254" endTime="1139.649">
<Sync time="1134.254"/>
<Who nb="1"/>
A:kin weli sah we..., ne:n kichihchi:waya *trapiche o** etoyah sah no: aksá: ke welia *o** nochi weliah*.
<Who nb="2"/>
Pos,
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1139.649" endTime="1221.335">
<Sync time="1139.649"/>
a:mo nochi weliah, yetoya sah.
<Sync time="1142.728"/>
Se: kilia:yah nika:n Ayotzinapan nemia se: *nopariente** kilia:yah Vega Vázquez wa:n iwa:n *imuchacho** kilia:yah Milio katka,
<Sync time="1152.401"/>
yehwa:n yo:n semi tekitiah ne:pa ka:mpa ni..., ninemi wa:n seki, okseki nipawí:n nochi yehwa kihtowah ki...,kiyo:le:wayah.
<Sync time="1160.385"/>
Semi welia n' ta:tahtsi:n, ke:mah. A:mo, a:mo *kifalla:rowa:ya**, pero
<Sync time="1167.541"/>
pos ka:mpa ki..., nehnemia *trapiche**, semi keptok sah kita:lia:ya ne:n tikilwia:yah itan.
<Sync time="1174.522"/>
*Puro** ika xo:no:t, *este**, ki..., kitehtekia ihko:kó:n kitamachi:waya, ait ke:ní:w a, ihkó:n kitso:tsonkepa, ihkó:n, ihkó:n kitso:tsokeptiw wa:n ompa kita:lihtiw *puntos**.
<Sync time="1185.46"/>
Wa:n ompa kichkuaya ne:n ka:mpa itan kalakis wa:n ke:keptok
<Comment desc="Aparentemente utilizaba el jonote para medir la distancia donde iban a tallar para que embonen los dientes del trapiche"/>
.
<Sync time="1191.46"/>
Wa:n kimatia *porque kiforma:rowa:ya** wa:n momahcha:naya *mismo** kowit sah, a:mo moka:waya nió:n se:.
<Sync time="1198.194"/>
Ta: *parejo** momalakachowa:ya. Yehwa nohjó:n kikuitiah itan, nochi mo..., mo..., mona:miktia:ya.
<Sync time="1204.663"/>
A:it ke:ní:w nohjó:n *abuelo** kichi:waya.
<Sync time="1207.898"/>
*Sólo** yehwa nohjó:n kipiaya tekit yehwa *itrabajo** katka.
<Sync time="1211.194"/>
Pero a:mo nemi ok. Momikilih ya ke:meh *seis años** a.
<Sync time="1216.929"/>
Ke:mah, yehwa sah nohjó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1221.335" endTime="1225.429">
<Sync time="1221.335"/>
Sepa tite:chtapowi:s ke:ní:w moto:ka:y, ka:ni tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1225.429" endTime="1237.332">
<Sync time="1225.429"/>
Pos nehwa ni..., ninemia ne: Xaltepec pero axka:n 'nemi San Miguel Tzinacapan wa:n neh nikpia cincuenta y nueve años.
<Sync time="1232.585"/>
Ke:mah, noto:ka:y Andrés Martín Juárez.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
