We:noh pos, a:man sepa nikahkui:n timoitah wa:n no: nik..., [nik]tsi:ntoka ke:ní:w, ox tiki:xmattok no: ne:n nexkihit, ke:niwki ineketsalis ox, ox teisá: *servirowa**, ox se: kito:ka oso mochi:wa sah wa:n ka:ni yo:n semi motelchi:wa. A:, no: tikneki tikmatis, nika:n timona:mikkeh sepa i:n nika:wi:n. Ke:mah, ke:mah. Pos semi kualtsi:n ke:meh i:n se: mona:miktinemi pos se: motapowia ox se: ... no: kualtsi:n tine:chtahtania ox niki:xmattok nejí:n nexkihit. I:n nexkihit no:, no: tiki:xmattokeh ne:wi:n, onkak ne:kui:n mochi:wa, seki tikto:kah wa:n seki ixwa sah. Mm. Nijó:n ixwa ne: kito:kah seki ne:, seki ne: tsikitsisi:n iteyo, wa:n nijó:n nexkihit de chi:chi:ltik kualtsi:n ne:n yetok ihkó:n tak i..., ixo:chio wa:n ompa mochi:wtiw Mm. pero iteyo *cuando** yoksi a nijó:n tihti:le:wi, tihti:le:wi wa:n tahtapa:ni. Wa:n yo: se:, se:, se: kiteki wa:n semi telwe:lik, yo:n we:lik ki..., kichipa:wah, kima:pa:tskah wa:n ki:xtiliah iteyo wa:n ke:mah kimanah o..., komo kue..., ke:masá: kue:chowah no: i..., ipachio wa:n kualtsi:n ki:sa takue:chol. Wa:n koma:mo ihkó:n kipnta:liah itech i:n ko:mit wa:n semi we:lik mochi:wa nijó:n tapalo:l, Mm. nijó:n nexkihit semi telchika:wak wa:n semi ahwia:k. Ahwia:k. Kita:liliah yo:n xiwtsí:n, yo:n *pimienta** tikiliah, Mm. semi kiahwia:lia Ke:mah. wa:n nijó:n *hasta** no: kue:lilia nijó:n chechelo:meh, a:yo:to:chimeh nochi kikuah, Mm. nijó:n a:mo n'mati, pané: itech ne:n, nochi kikuah ne:wi:n a:yoto..., mopehpeniliah nochi ki..., kikuah de *cuando** yoksik nijó:n nexkihit. Ke:mah. *Igual** ne:n chechelo:meh, no: semi kikuah, yo:n mohmotmeh no: kikuah, Mm. wa:n nijó:n *cuando** chika:wayati itech ne:n *todos santos**, ihkó:n *mes** de i:n seki, seki me:tsmeh pos onkati wa:n ihwa:k ne: chika:waya ya. Chika:waya ya nijó:n *semillita** de nijó:n nexkihit wa:n yo:n nexkihit ma:..., [moma:]kehketsa wa:n achi mapa:pata:wak pos ixiwyo no: kikuih para ne:n pi:ksa kikuih. Mm. Nochi nijó:n para ki..., ika kichi:wah wa:n nochi kualtia nijó:n ima:yo. Nijó:n ima:yo semi ahwia:k kichi:wah, yehwa yo:n nochi kikuih para kichiwah seki ne:n taxkaltsi:n ihkó:n *cuando** i:n ke:masá: i:n kiliah i:n *todos santos** pos ne:n *cuando** kihtowah ke wi:tseh n' *animah[tsi]tsi:n pos kinchi:wiliah yo:n pi:ksa Mm. [kite]tsi:lowah wa:n ki..., [ki]chi:wah nijó:n seki etixtamal kiliah ika kitetsi:lowah ne:n nijó:n xiwtsi:n, nijó:n xiwtsí:n kiah..., kahwia:lia ne:n tixti. Ke:mah. Kiahwia:lia wa:n yo:n semi telwe:lik wa:n *hasta** chiktehtsitsi:n no: kwe:liliah n' i..., n' i..., [i]pachio wa:n yo:n i..., iteyo pos no: ke:meh ekintsi:n ne:n onkak ihkó:n de ke miak taman onkak para i:n seki kikuih para ne:n tama:chihchi:walis, ta: ne: ayakach, ke:ní:w kiliah no: kita:liah, no: kualtsi:n kakisti, ne: de kwa:tsah wa:n no: kualtsi:n kakisti. Wa:n ke:masá: neh no: nikitak ne: ne:wi:n seki ne: kixwaltiah yo:n iteyo, nijó:n iteyo seko nikitak ne:n ihkó:n kita:liah wa:n kixwaltiah wa:n kikuih ne:n ... ihkó:n ne:n *matita** wa:n okseko kita:li:tih. Okseko kita:li:tih, ompaya moskaltia wa:n mochi:wa ya nijó:n. Mochi:wa nijó:n no: yetok *cada, cada mes** ne: yetok no: kati:n me:tstika ne:n xo:chiowa, nijó:n xo:chiowa wa:n ompa moskaltihtiw a ne:n i..., [i]teyotsi:n wa:n *después** wehweya, mochi:wa ya ihkó:n ne:n ... *después** de chika:waya ke:meskia yoksi a, ti:le:wi a. Ti:le:wi a ompa ne: se: kiteki a, se: kiteki a wa:n se: kitahtapa:na ya wa:n ne:wi:n ya se: kite:ma ya n' e:wat. Yo:n ma:ski ihkui:n miak ne: se: kisentilia wa:n mochi:wa n' iteyo semi tsikilitsi:n wa:n yo:n ki..., ki..., kima:..., kima:pa:tskah, kichi:wah ihkó:n wa:n kiyehyektiah n' iteyo *porque** iteyo komohkó:n kita:liah iwa:n pachti wa:n de: se: kikua, ke:masá: se: ki..., kikehtsoma, n' tsohya:k n' iwa:n no:, no: taman ahwia:k nijó:n ne:n i..., n' iteyo. Tsohya:k, tsohya:k, mm. Komo se: kixawa:nih se: tsohya:ya. We:lik semi. Pero yo:n semi tel..., telwe:lik nijó:n nexkihit, yo:n nexkihit ne:n a:mo n' ikua:pan ki:sa ne:n xo:chit, yo:n de itsi:ntan, de, de itsi:ntan ki:sa nijó:n xo:chit wa:n ompa ne:n ka:mpa itsi:ntan ompa e:wi a ihkó:n wa:n ompa moskaltihtiw a. Ompa moskaltihtiw a nijó:n, itech i:n xo:chit, ompa moskaltihtiw a tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n ne:n i..., [i]teyo, *hasta** we:ia ya wa:n ke:mah ompa chika:waxtiw mochi:wa xohxoxoktik, ihkó:n ne: nochi. A:mo e..., chihchi:chi:ltik seki wa:n ompa ne: moskaltia *hasta** we:ia ya, ke:mah chika:waya ya, ompa ne: kikuah ya n chechelo:meh *o** se: kitati kualtsi:n ti:le:wtok, yo:n ne:n *racimito** ihkó:n mochi:wa kualtsi:n, ihkui:kuí:n ne:n *racimito**, a:mo se: kimati ka:nachi, ka:nachi ne:n tetsitsí:n kipia wa:n yehwa yo:n ne:n no: xa: kachi tikmattos nijó:n, de nijó:n nexkihit. Ke:mah. Kanah no: *igual** sah niki:xmati ke:meh tehwa:tsi:n ne:chi:xilwia, tine:chilia no: iwki sah niki:xmati no:, ke yo:n nejó:n nexkihit ne: pos a:mo se: kito:ka, ixwa sah, soh ke ka:mpa se: tame:wa wa:n ixwatok mah se:, moskaltihtok mah se: 'ka:wa para [mah] moskalti wa:n nejó:n neli n' ima:xiwyo no: kualtia para tamaltsí:n ika kipi:kih. Ke:meh pi:ksa oso yo:n ne:n ke:ni:w kiliah ne:n yo:n ne:n tamal, kita:liliah et, kikue:chowah, A:, etixtamal no:. etixtamal no: ki..., no: ika kipi:kih wa:n, wa:n nejó:n seki ki..., seki kipi:kih yo:n ata tamaltsí:n ika to:tomo:ch, pero n' to:tomo:ch a:mo kiahwia:lia wa:n yo:n xiwtsí:n sioh, sioh para kipi:kih para kiahwia:lia *cuando** kimanah de oksi a n' tamaltsí:n pos itech moka:wa n' ahwia:kka:yo:t wa:n se: kwe:lilia *más** neh nikmattok, pero seki neli kichi:wah n' tamaltsí:n ... ompa nikitani, ompa sah ne: a:na:lpa kichi:wah n' tamal pero to:tomo:ch ika kipihpi:ki, a:mo kikuih yo:n iswat de n' nexkihit wa:n tehwa:n n..., tehwa:n nika:n tikte:mowah timotsikui:naltia, t'te:mo:tih xiwit A:mo kikuih. wa:n ika kitetekuinowah, kichi:wah piksa oso etixtamaltsí:n wa:n kualtsí:n kiahwia:lia, ata yo:n tehwa:n tikwelitah wa:n ... we:noh n' xiwtsí:n a:mo tikuah pero kiahwia:lia n' taxkaltsí:n. Kahwia:lia. Wa:n ika ti..., *más** ika te:chte:we:li:ltia wa:n iteyotsí:n no: tik..., tik..., tiktekih *o** tikuitih komohkó:n te:chtoka:rowa wa:n tikuah ne:n i..., ipachio, n' wa:n nejó:n yo:n okuilimeh kikuah, ke:meh mohmotmeh, ke:meh chi..., chechelomeh, ke:meh a:yo:to:chimeh no: kikuah. Pero yo:ni wa:n a:yo:to:chimeh kikuah ipachio sah, ipachio sah, chechelo:t kikua ipachio sah No: kikuah. wa:n i..., iteyo nikita kipi:xowah, yehwa yo:n tikita mohmotmeh oso *palomitas** mo..., moololowilia iteyo ya, yo:n kololowah iteyo ya. Yehwa:n ya kipehpenah nijó:n. Yehwa yo:n wa:n nejó:n, yo:n nejó:n komohkó:n ne: kimanah ya kualtsi:n we:lik ika *pimienta**, ye:kkualtsi:n we:lik semi, yehwa yo:n nikita ne: ... seki kita:liliah *cebolla** wa:n seki *pimienta**. Pos neh nikita seki kita:liah yehwa yo:n *cebolla** wa:n ... Ke:mah, yehwa yo:n nikitani, we:lik. Kualtsi:n we:lik yo:n nex..., n' kowtet semi we:lik wa:n kinamakah semi pati:yoh, komo se: 'kowa pati:yoh ata. patioh ekintsi:n se: *bolita** ihkó:n ne:n, ne: kinamakah *porque** yo:n semi, semi we:lik. Ke:mah, nikitani ne: kowtah, tehwa:n tikpiah no: pero a:mo te:chka:wiliah pos ompa se: ne: a..., ompa se:[ki] *vecinos** kikuikih wa:n seki kinamakatih wa:n neh a:mo ne:chtoka:rowa ok. Kitekih. Kitekih. Nikitani kue:masá: nikinahsiti ne:n ... kitekih wa:n tsikui:nte:wah neh a:mo ne:chtoka:rowa, neh sikie:ra, ke:meh a:mo ompa tietokeh, *cuando** ompa tietoyah te:chtoka:rowaya ne:n kowtet, tikol..., tiktekiah *porque** wehwei *mata** nikim..., nikpia ne: tamaya:n, yetok e:yi *mata** pero ye:kwehwei *mata**, ki:sas se: kosta:l *cada, cada viaje** n'tekia. pero ekintsi:n a:mo ne:chtoka:rowa nio:n tepitsi:n ne: porin a:mo kachi niow wa:n de a:mo kachi niow pos ne: ... pero a:mo ma:wilowa, 'kuitih tokni:wah seki wa:n monamakili:tih Jonotla ya. Ke:mah ompa ki..., de kinamakah. Ompa kuitih wa:n ... ke:mah wa:n ika ipati:w *porque** ne: ki..., pati:yoh kinamakah, Pos ompa kuitih ya, wa..., we:noh kui:kah ya para ne: wa:n ... ke:mah. ke:mah, pati:yoh. Pos ... Pati:yoh *hijo de la mala**, pos neli kualtsi:n we:lik, yo:n kowtet semi we:lik nochi tikua ne: iteyo wa:n ixiwyotsi:n a:mo tikuah pero kiahwia:lia n' taxkaltsi:n wa:n, wa:n kualtsi:n kiahwia:lia. Wa:n kikuah ne:n okuiltsitsi:n n' i..., ipachiotsi:n no: kikuah n' okuiltsitsi:n, no: iwa:n timote:mpale:wiah ya, ke:mah wa:n kualtsi:n [ahwia:k] yo:n ne:n xiwit, pero neli yetok sah tein, tein kuali, yo:n seki ata, ata mochi:wa kowtah, tsikitsitsi:n, no: teyowa pero tsikitsitsi:n, ata yo:n itahta:i, pero yeh teltsohya:k. Pero yo:n tein kuali, wehkapantia ata xiwit yeh, yeh ne:n nexkihiiswat, wehkapntia yo:n, Wehkapantia. wehkapantia wa:n tein yo:n *cimarrón* tsikitsi:n sah mochi:wa ihkó:n, wehkapan, se: *metro** de wehkapan, ke:mah, pero neli ka:sá: ika wehwei *mata** mochi:wa yo:n, yo:n xiwit de, wehka:wa ya, ye:kwehwei *mata** wa:n ye:kkuahkuali ta:ki iteyo. Wehwei. Ye:kwehwei *bola** wa:n ka:sá: ika mochi:wa tsikitsitsi:n. A:, ne: mochi:wa ye:kwehwei ne: kowtah ne:n iteyo, ye:kwehwei, ke:mah. Wehwei, tata:kamati. Pos yehwa yo:n kualtsi:n nochi se: ki..., ekintsi:n tine:chilihtok, no: tikmattok de yo:n nexkihit, pos semi kualtsi:n no: ke:meh ekintsi:n tine:chilih ke pos no:, pero seki no: *igualito** ke:meh yo:n no: ke:meh nexkihit pero a:mo yehwa. A:mo yehwa A:mo yehwa, no: oské: taman. Ke:mah. No: ahwia:k ne:n [...] pero no: oksé: taman, no: kihtowah ke no: kualtia para ki..., kikuih para ne:n taxkaltsi:n kit..., kitetsi:lowah, para pi:ksa pero a:mo nikma..., a:mo nikmati. Ke:mah, *porque** a:mo, yeh niman se: kimati ke a:mo yehwa *porque** a:mo kite:maka ita:kka wa:n ... ke:mah. Mm. Pero kachi kikuih, ke:meh ekintsi:n ne:n ti..., timonohno:tstokeh, kachi kikuih yehwa de i:n nexkihit ima:yo. Yehwa, kachi *más**, ke:mah, kachi *más** kikuih. Ke no: ke:meh ekintsi:n ne:n 'kuih seki to:tomo:ch, pos no: we:lik n' taxkaltsi:n pero kachi ahwia:k ika ne:n xiwtsi:n, kachi ahwia:k wa:n Kahwia:lia *más**, kahwia:lia, kahwia:lia. pos no:, no:, no: kualtia pero *más** kikuih nijí:n nexkihit, ke:masá: ne:wi:n se: mote:moli:ti Ke:mah, kachi, ke:mah. wa:n ka:sá: ika we:i *mata** se: kahsi pos no: miak ne: se: kitekilia n' ixiwyo Mm, mm. wa:n iteyo pos kualtsi:n ne:n we:lik pos no: tik..., no: tik..., tiki:xmattok nochi i:n nexkihit. Ke:mah, tiki:xmattokeh yo:n xiwtsi:n, tiki:xmattokeh pero neli ka:mpa titekitih pos onkak o:me e:yi *mata** wa:n ika timomakah kue:ntah kení:w yo:n we:lik wa:n nochi t'tatekiwtiah ixiwyotsi:n Wa:n yehwa ya yo:n ompa se: kinahsi ne:n chechelo:meh oso yo:n chiktehtsitsi:n tak kipehpenah, de n' xi:ni a ne:n, n' tetsitsi:n. Yehwa yo:n. Iteyo kipehpenah de, de kitekih n' okuiltsitsi:n pos yehwa:n kikuah ipachio sah, ke:meh yo:n a:yo:tsochin kikua ipachio sah Ipachio sah. wa:n de ye..., yetoya ompa, ke xi:nia pos ompa moololowiliah chiktehtsitsi:n, mohmotmeh oso *palomitas** moololowiliah wa:n yo:n chechelo:tsi:n no: *igual** kikua ipacho sah no:. A:..., a:mo, a:mo, a:mo kikua ne:n iteyo, a:mo kikua. No: ipachio sah. Nikita neh, ke:mah, kikuah ipacho sah. Ke:mah kikua ne:n ... A:mo, i..., iteyo a:mo kikua, kikua soh ipacho. Ke:mah, porin ahwia:k, kwelita ipachio wa:n ... Ke:mah s..., pero tein ke:meh i:n se: mokui:li:ti a wa:n tein kichipa:wah ya pos se: kwa:tsa iteyotsi:n A:mo, a:mo kikua ne:n iteyo, [*por]que** tahtakua:wak wa:n yehwa xa: no: tikmati ke:meh i:n tik[mat]toka ne: kikuih para ayakachmeh, ke:ní:w ki..., [ki]te:te:miliah. wa:n se: kwa:tsa wa:n se: kita:lia para yo:n mohchi se: kiteyo:tia wa:n kualtsi:n kakisti no:. De: wa:ki kualtsi:n ne:n mohchi, kualtsi:n kakisti ne: yo:n iteyo ne:n ayakach. Kualtsi:n kakisti ta[k]. Wa:n ekintsi:n pos neli ki..., nochi monamakah sah, kuali se: kinamaka wa:n komo se: kineki, mah a:mo se: motatsiwili, mah se: kichihchi:wa wa:n se: kinamaka. Pos yo:n mah se: ki:xtili nochi i:n pachti *cuando** kichipa:wa para se: kua:ti nejó:n, mah se: kipa:ka kualtsi:n wa:n mah se: kwa:tsa Ke:mah, ihko:ni. Mm. pos kikuiskeh ke:meh ekintsi:n nochi ne:n ki..., kite:mo:tih n' ekintsi:n para ne:n ayakachmeh kichi:wah, Ke:mah. Ke:mah, ki..., kikuih. Te:tahtaniah, te:tahtaniah ta: yo:n kikowah. Mah se:, mah se: kololo nochi tein, tein mochi:wa, mah se: kololo. Yo:n x.., yo:n xiwtsi:n miak tapale:wia. Ke:mah. Telwe:lik yo:n ata, ke:mah. Te..., telwe:lik. oso kikwi:kah ne:wi:n pos no: xa: te:tahtani:skeh. Mah a:mo se: ka:wilo nejó:n tet, ta: ... Miak tapale:wia wa:n yehwa yo:n tatani nejó:n nexkihit semi tel..., telwe:lik, seki kita:liliah yo:n ne:n *cebolla** no: kita:liliah, kita:liliah wa:n yehwa yo:n ne:n *pimienta**, n' i..., n' ixiwyo nochi. Ke:mah, no: kita:liliah seki. Seki nikita ne:kui:n, ne:kui:n tokni:wa:n, nika:kui:n ki..., kichi:wah, kikuitih nexkihtit wa:n iwa:n kinelowah ne:n ilamahpio. Iwa:n pos ip..., wa:n i:n nexkihit we:noh, a:, pos *más** we:lia de n' o:me taman ya. Ilamahpio kichi:wah, de ilama, ke:mah. A:, kita:liliah ne:n ilamahpio, wa:n yo:n achto k..., kiokxitiah ne:n nakat de n' ilamahpio wa:n kitemil..., kita:liliah itech i:n ko:mit. Pos kualtsi:n we..., we:lik no: se: te:we:lias wa:n ompa mah Pos ki..., ki..., ke:mah, kimolo:ntiah, kimolo:ntiah nakat wa:n ke:mah kipante:mah wa:n de yo:n oksi a nakat, kipante:mah ya no: nexkihtit wa:n *más** we:lik mochi:wa. Pos i:pa we:lik pio wa:n i:pa we:lik nexkihit pos *más** mochi:wa n' o:me taman. We:lik kualtsi:n, ke:mah, kualtsi:n we:lik. wi:ki ne:n chi:ltamo:ltal, mah se: kite:te:kili no: taman pos se: te:we:lias. *¡Útale!. Se:, se:, yo:n kualtsi:n we:lik mochi:wa, se: te:welia. A:, ke:mah. Ke:mah, ke:mah no:. Wa:n yehwa n' nimitsilia ne:n okseki no: tiki..., no: tikitah, no: ke:meskia no: yeh..., no: yehwa nejó:n, no: ke:meh nexkihit pero yo:n kilia seki itahta:x. Itahta:i ya, soh ke a:mo kite:maka ita:kilo wa:n a:mo moskaltia wehkapan. Yo:n a:mo yehwa, a:ah. Ke:mah wa:n ... A:mo yehwa. Yo:n a:m..., a:mo yehwa, no: *mis..., no: kihtowah ke no: kikuih Ke:mah, pero ... pero *más** ahwia:k i:n seki, yo:n a:mo se: kimati, ke:meh nika:wi:n tehwa:n tinemih ka:sá: ika no: titekitih, timokaya:wah *porque** tikikne:liah para tikte:xi:maskeh ne:n nexkihit *porque** kualtsi:n we:lik, Se: mokaya:wa, se: mokaya:wa. entó:s no: timokaya:wah, tika:wah, tik..., tika:wtiowih ne: seki *después** tikitati:w pos ta:lpan ne:n ki:sa ya ne:n ixo:chio pero no: taman. Mm, ke:mah, ka:n moskaltia, mm. Ke:mah, no: taman ya, komo senkaya telxo:chiowa pos no: kuali se:kwiwita para mah a:mo ompa yeto *porque** yo:n seki xo:chiowa pero de wehwei a, mota:tami a pero yo:n seki xo:chiowa, tsikitsi:n ok xo:chiohtiw, No: taman, semi tsikitsitsi:n n' iteyo. Tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n ne:n *cimarró:n**, ne:n yehwa n' tsikitsitsi:n xo:chiowa tein *cimarrón** Ke:mah. Ke:mah, niman se: kimati, ke:mah, seki nohne:l ok. Wa:n niman se: kimati ke a:mo yehwa nexkihit *porque** ne:n tsikitsitsi:n ne:n xo:chiowa. Pos no: kualtsi:n de ke nika:n ti..., timoliah, nochi ti..., timomati:ltiah, pos yo:n semi kualtsi:n, a:mo, a:mo nikihto:s ke:meh teh tikmatis no: *igual** neh tik..., timolihtokeh nika:n wa:n kualtsi:n timonohno:tsah, Pos ... Ke:mah. ke:meh i:n tikowtahnemih oso 'tekititih ne:wi:n pos tikitah ne:n nexkihit *o** ti..., 'tekih wa:n timowa:lkuiliah *o** tiktohto:kah *o** tikchipa:wah Mm. wa:n ompa ya tikuitih para ne:n tapalo:l. Ke:mah, yehwa yo:n. Pos yehwa sah yo:n tim..., nimitstatsi:ntokia wa:n miak tasohka:matik ke 'ne:chtapowih wa:n soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niw..., niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: ompa niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh, tasohka:matik.