Semi kuali a ne: sepa nimitsahsik, n' tonto:nal i:pa niknemilihtoya nimitstatsi:ntoki:s ox tiki:xmatok se..., seki xiiwt mono:tsa sa:wapah. Ke:mah. ¿Ne: ka:nachi taman onkak? Pos sa:wapah, sa:wapah, sa:wapahxiwit oso sa:wapahkowit ti..., o:me taman. Se: taman ti:ltik wa:n se: taman ista:k. ¿Wa:n ke:yeh kiliah sa:wapah? Pos sa:wapahxiwit kih..., kihtowah *porque** no: kualtia ki:..., ke:meh i:n itskuimeh sa:watiah no: ik..., no: ika kina:ltia:yah yo:n porin chi..., chichi:k yo:n ne:n xiwit wa:n ki..., kipahtia porin chichi:k. Ika kito:ka:itiah sa:wapa..., sa:wapahkowit no: wa:n nehjó:n no: kualtia kita:liliah ne:n xina:ch, ke:meh i:n tato:kah, no: kita:liliah porin chichi:k yo:n xiwit, kikue:chowah wa:n kipante:miliah ne:n xina:ch para nehjó:n kipale:wia tepitsi:n kihtowah pero a:mo kipale:wia *porque** itech ta:l se: kita:lia n' *semilla** kite..., kiki:xtilia ne:n ichika:wka:yo ne:n tein chichi:k *porque** n' ta:l chi..., kipia weliti:lis niman ki:xtilia ne:n *ifuerzas** a:mo, a:mo kipale:wia yo:n ... soh kita:lia sah *porque** kineki sah pero *más** a:mo kipale:wia niki:xehekowa *porque** kichkuah n' okuilimeh ke:mah, yehwa kiliah ..., ne: yehwa kita:lilia xina:ch tein ista:k wa:n, wa:n ixo:chio moma:ahkokehketsa ihkui:n we:weyak wa:n ki..., ki:sa ikehke:span xo:chitsí:n ke:mah, iwki yo:n mochi:wa ne:n, ne:n sa:wapah tein ista:k wa:n ti:ltik sa:wapahkowit yeh yo:n a:mo chichi:k, nio:n tei, nio:n teh kikuih yo:n ...soh kui..., kikuih [e]kintsi:n, [e]kintsi:n kikuih [*por]que** tachihchi:wah i:n ma:tachihchi:wanih kitekitih yo:n siwa:pahkowit ti:ktik para kikuih ika kita:liah tanakastayo:t chikiwmeh *o, o** wahkaltsitsí:n kichihchi:wah, ki..., tanakastan kita:liah *o** ya..., kit..., kilpia para kihkitih. wa:n *más** kichihchi:wah ika yo:n chikiwtsitsitsí:n oso ne:n, y..., yo:n kiliah ne: *maceteros**. Yo:n kita:liah para inahnakastan para yehwa ki..., tepitsi:n ok..., k..., kuali moka:wa, kem..., achi mehmela:wak kichi:wa[h] wa:n kixihxi:mah kualtsi:n pochiktsi:n yo:n kowit. Ipanko ti:ltik pero n' se: kixihxi:wa kualtsi:n moka:wa, ne: pochiktsi:n wa:n ahoktik wa:n kwelitah *porque** kualtsi:n moso, yemaxtsi:n para se: kisos. Yemaxtsi:n, yehwa yo:n kwelitah yo:n pero nejó:n a:mo teh *más** kitatekiwtiah wa:n *o** para kowtati:l no: kualtia pero ka:n semi wehka[pan] moskaltia, [yo:n] moskaltia wehkapan ke:meh se: na:wi me:tro sah. A:mo wehkapan moskaltia wa:n tako:t sah mochi:wa yo:n tako:tsitsi:n, nochi ke:meh i:n ista:ksa:wapah wa:n ne:n tein siwa:pah a:mo we:hweia. Wa:n se: taman tikiliah ti:ltik *porque** m..., ista:k, ne: we:noh ti:ltik *porque** ti:ltik imetskowyo, pero nehjó:n se:ki ista:k pero ala:xtsi[:n], yeh me..., metsalaxtik wa:n xoxoktik imetskoyo tein ista:k, ista:ksiwa:pahkowit wa:n i:n seki ne: m..., metstihti:ltik wa:n xahxakachtik imets yeh. Xahxakachtik, ti:ltik wa:n xahxakachtik imets wa:n seki ista:k wa:n ye:kalaxtsi:n imets yeh Kemah, ika tikihtowah o:me taman yo:n swa:pahkowit. ¿Wa:n ixiwyo ke:niwki? Ixiwyo tepitsi:n ma:we:weyak ke:meh ma:tewakalkowtit, ¿A:mo tiki:xmati ma:tewahka[lkowit]? Tepitsi:n ma:we:weyak wa:n moye:k..., ma:..., ye:kma:ra:raya:doh, ma:tsohtsotsoltik ke:meskia mahyá: *corazoncito** ne:n ima:xiwyo ne:n, ne:n swa:pahkowit [siwa:pahkowit] pero *más** ekapitseh, *más** ekaye..., ehekapitseh yehwa yo:n x..., siwa:pahxiwit. wa:n iyo:la:n tein ma:..., ima:selo, ikech..., ikechtayo, i..., ima:selo chi:chi:ltik yo:n tein ista:k, ista:ksa:wa:pah. Swa:pahxiwit, yeh is..., chi:chi:ltik ikechselo wa:n i:n seki a:mo, seki xoxoktik tein ti:ltik xoxoktik ikechselo pero ixo:chio no: iwki a ke:meh n' ti:ltik wa:n ke:meh ista:k, n' se: taman sah xo:chit. Nochi ihista:k. Ah. No..., nochi chi:chi:ltik ixo:chio, chi:chi:ltik. Ki:sa imetskowyo chi:chi:ltik, ne: *racimito** de n' ... wa:n koma:mo moahkokehketsa ke:meh chanampilo:l, ki:sa *racimito** wa:n chi:chi:ltik niman imetskowyotsi:n wa:n xochit nochi chi:chi:ltik ne:n mochi:wa wa:n pisi:ltik semi, ke:mah. Ke:meh ista:k wa:n ke:meh ti:ktik nochi chi:chi:ltik ix..., ixo:chio, moahkokehketsa ihkui:kui:n ke:mah, yehwa kiliah siwa:pahkowit. Pos kiliah sa:wapah porin chichi:k tak. Porin chichi:k, porin chichi:k wa:n kipahtia para sa:wa..., sa:wameh, i:n itskuimeh sa:wako... [sa:wa] kuiah, ika kina:ltia:yah yo:n, tohtoto:nik, ke:mah ika kiliah sa:wapah. Tikihtowa tohtoto:nik, ¿Ke:ní:w? Kimolo:ntia:yah. Kimolo:ntiah wa:n yema:nka:toto:nik ika ka:ltiah n' itskuinti para kipahtia:ya, ke:mah. I:n ika ka:ltia:yah tikihtowa. Ika ka:ltiah n' itskuinti, ika ka:ltiah, ke:mah. Ipa sayoh para itskuimeh kimpahtia:yah, para tokni:wa:n a:mo ke:man a:kin ika kipahti[h]a:yah I:pa itskuimeh sah. A:mo, i:pa itskuimeh sah yo:n, ipa itskuimeh sah. Ke:mah oso pitsot *o** itskuinti ika kipahtia:yah. We:noh pos pané: yehwa sah, ne: miak tasohka:matik, ne: neh nimono:tsa Amelia Domínguez wa:n niwa:le:w ompa ne: Xaltipan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan.