*Bueno** ne: ta:tah, neh nimitsitako ne: nejó:n nikneki nimitstatsi:ntoki:s ne: xa: welis tine:chtapowi:skia ke:niwki i:n, i:n *este** kilwiah kuamekapoposokani. A:, yo:n komekat. Pos ke:na:mo, neh niki:xmati yo:n poposokani, kiliah nejó:n poposokani, yo:n kikuih para wahkalkowit, kikuih n' ... ekintsi:n kichi:wah yo:n ... ma:tachihchi:wah ka:m..., ma:chiko:les kiliah yo:n, yo:n *maceteros** kichi:wah nochi yehwa yo:n poposokani kite:mowah, yo:n kachi, a:mo ... okachi mochi:wa mo..., *cerca** wa:n, wa:n nejó:n kualtsí:n mochihkolowa. Wa:n yo:n ... onkak t..., o:me taman se: taman ne: chi:chi:ltik wa:n se: taman ne:n ista:k. Yo:n nojó:n chi:chi:ltik kualtsi:n *porque** yo:n nejó:n ehke:wi, yo:n se: ... ke:meh xo:no:t se: ki..., kiteki, se: kiteki ka:mpa ... se: kitekisneki wa:n se: kitila:na n' e:wat, senki:sa nochi se:seweyak wa:n i:n nejó:n ... yo:n kualtsi:n pixki wa:n ke:mah se: ... tiki:xtiliah ie:wayo tein kakaltik wa:n ki..., kipia xo:no:t, moka:wa i:xxo:no:yoh, komo t'neki mah kualtsi:n chipa:wak ki:sa mowahkalkow tik..., tiki:xtiliah yo:n i..., i:ix a, ika *machete** t'xihxi:wa wa:n ke:mah tikwawa:na ika *machete** ihkui:n 'wawa:na, ompa ki:sa ixo:no..., nochi ni..., ki:sa nochi, kualtsi:n moka:wa, alaxtsi:n ne:n komekat, ki:sa, ki:sa kualtsi:n ne:n kuomekat wa:n soh chi..., chi:chi:ltik ki:sa pero n' ie:wayo komohkó:n se: kiki:xtilih, koma:mo se: ki:xtilih nochi, ki:sa yo:n chi:chi:ltik pero komo t'chipa:w ki:sa kualtsi:n ista:k a no:. Yo:n kualtsi:n ehke:wi wa:n i:n seki ne:n ista:kwiwilakani, yo:n a:mo wel ehke:wi yo:n *por más** ke xohxowik tiktekis wa:n tikehehke:was *solo** tikihihtekuis nochi pero ehehke:wi tsikitsi:n sah ki:stiw, ke:meh se: *geme**, se: *cuarta** semi telweyak, a:xka:n kistekui *hasta** te:ma:kokoh wa:n yo:n se:, se:..., yo:n a:mo ehke:wi wa:n i:n, i:n seki ye:kkualtsi:n ehek:wi wa:n nikitani neh *porque** ke:masá: nikuiti wa:n yo:n kostik s..., ika se: axtok, se: kihistekui, sioh se: kwelita *porque** a:mo tei, se: kahsi yo:n chi:chi:lik pos se: kiteki ma:ski ista:k ne:n poposokani wa:n no: ... se: kichipa:wa kualtsi:n moka:wa, pochiktsi:n ya no: ne:n komekat. Pero se: ki:xti:s iitsmol ka:mpa yo:n i..., mahmaxaleh, ka:mpa ima:i e:wa se: kixi:milia kualtsi:n wa:n se: kwawa:na ika *machete**, kualtsi:n ki:sa pochikontsi:n wa:n xiksohso *o** 'chihkolowa chto wa:n ke:mah x'sohso ya wa:n 'to:nalta:li, mah wa:ki wa:n 'chi:wa ya mowahkal, toni t'chi:wasneki. Ke:mah, we..., a:mo, a:mo wehweliwi ok yehwa yo:n kiliah po..., poposokani, yo:n sayoh para, para wahkalkowit tein achi wehwei wa:n tein, tein pitsa:wak pos kuali ika se: tawi:pa..., achto pos ika tawi:pa:nayah pero ekintsi:n a:mo tiki:xmatih, ekintsi:n kikuih nochi *clavos** pero ika se: tawi:pa:na kuali tein pitsa:wak wa:n tein tohtoma:wak pos kualtia para wahkalkowit, yehwa yo:n. Wa:n nejó:n mowila:na we:weyak, mochi:wa ka:mpa kowtah wa:n ixo:chio ne:n, ixo:chio ne:n tein ista:k yeh kostik ixo:chio Pos i..., wa:n i:n seki tein, tein ne:n chi:chi:kiltik ne: yo:n xo:chi[t] me..., achi *medio** chi:chi:ltik tepitsi:n tein chi:chis..., chi:chi:ltik tein poposokani, ke:mah. Wa:n i:n ista:k poposokani i..., i..., ie:wayo ahwia:k ke:meh yo:n *alcanfor** ahwia:k ie:wayo wa:n i:n chi:chi:ltik a:mo ahwia:k, ke:mah. Pos i:n, we:noh, neh ne:chilihkeh ke ka..., kuamekapoposokani, yehwa sah no: n' poposokani, no: yehwa ya, a:mo, a:mo ... mah tikihto:ka:n o:me ito:ka:i kipia. yehwa ya, yehwa ya, yehwa ya popo..., o:me ito:kai 'ta:liliah pero pos n' poposokani i:pa t'mattokeh de kuomekat poposokani, a:mo teisá: ... kowit a:mo tiki:xmatih poposokani, *solamente** komekat tiki:xmatih poposokani. Ke:mah, poposokani tikmattokeh ihkó:n, komo tikihtoh poposokani *es porque** kuamekat i:n kihto:sneki, pero a:mo tikihtoh kuom..., kuomekapoposokani, tikihtowah poposokani. Ke:mah, t'mattokeh ke poposokani *es que** komekat, a:mo, a:mo kowit oso teisá: ihkó:n a:mo, i:pa kuomekat se: kihtowa poposokani wa:n okseki mochi:wa ye:kwehwei wa:n se:ki mochi:wa pihpitsa:wak komo se: kineki para se: 'kuiti:w pos para korra:lkowit se: kichi:wa, kualtsi:n se: moch..., se: kichihkolowa. Ekintsi:n nochi n' tokni:wa:k kitekih yehwa yo:n para ika tachihchi:wah, ke:mah. Pos kuali tikihto:skeh ke i:n chi:chi:lpoposokani yehwa tein okachi kualtia. Nochi kualtia nochi n' o:me, nochi kualtia soh ke se: a:mo wel ye:kpixki *porque** kohkoto:ni n' e:wat wa:n pantakua:wak wa:n i:n seki se: kitila:na n' e:wat wa:n pixki nochi, senki:sa niman se:, kie:ra se:se: *metro** se: kitekis se:nki:sa niman n' e:wat wa:n i:n seki a:mo ki:sa ye:kmahtakuachtik, mopepechohtiw wa:n ke:mah se: kiehehke:wa, se: kihistektiw, ke:mah. We:noh pos *este** n' yehwa i:n poposokani tikihtowa ¿Kualtia no: para pahti oso i:pa sayoh para ne: w..., wahkal A:mo, yo:n soh, yo:n soh para ... yo:n para ika se: tawi:pa:nas sah yo:n tein ... *porque** tein pitsa:wak ika se: tawi:pa:na wa:n tein wehwei pos [kikui] ya wahkalkowit. wa:n ka:ni semi mochi:wa yehwa i:n poposokani. Pos poposokani i..., nika:n kowtahpa, nika:n a:tsa:la:n nochi yehwa mochi:wa n' kowtah, nochi mochi:wa, xiwka:wal nochi yehwa mopacha:nia komo poposokani. Ompa chi:chi:ltik onkak wa:n onkak ista:k ne: ka:mpa tehwa:n tokowtah, A:te:noh nochi onkak ne:n kowtah ne:n poposokani ista:k wa:n chi:chi:ltik wa:n *más** kitekih n' chi:chi:ltik *porque** kualtsi:n ehke:wi wa:n i:n ne:n ko..., ista:k poposokani a:mo kitekih porin a:mo wel, a:mo wel ehke:wi, kitatsiwiliah ne:n tachihchi:wanih, a:mo kachi kitekih. Ke:mah, ika kitekih ma:chi:chi:ltik *porque** yo:n kualtsi:n pixki, ke:mah, kisentila:nah n' e:wat wa:n kitetekuinowah, kwa:lkuih se: *rollo** yo:n, kualtsi:n pihpixki yo:n, yo:n komekat, ke:mah. We:noh pos *este** pané: yehwa sah, ne: telmiak tasohka:matik ne: tine:ch..., tene:chtapowih i:n tein tikmati, A:mo teis..., a:mo teisá:, kie:ra tne:chtahtania para se: motapowia. ne: a:xka:n ne: ¿Ke:ní:w timono:tsa? Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:wak San Miguel Tzinacpan. Neh no: nimono:tsa Amelia Domínguez wa:n nejó:n niwa:le:w ompa ne: Xaltipan. A:, tasohka:matik.