We:noh, a:xka:n ne: nika:n sepa timoahsih, ne: neh nikte:kakilia:ni ke i..., onkak seki, we:noh, onkak pesma wa:n teli:xkichi onkak, telmiak taman ne:n pesma ne:n tein onkak n'neki xine:chtapowi sehse:meh, ihkó:n ke:meh teh tiki:xmati, ne: mah ekinikatsi:n tipe:wa:ka:n xine:chtapowi ke:niwki i:n ti:ltikpesma. A:, ti:ltikpesma, ti:ltik ye..., pesma yeh moskaltia nejo:n ne:, ne: ka:sá: ta:lkua:ke:s, ka:sá: ka:mpa taxiti:ni wa:n ompa mo..., e:wa yo:n pesma wa:n nejo:n yo:n ti:ltikpesma kiliah *porque** ti:ltik imetskowyo, nochi ti:ltik ikowyo wa:n nejo:n no: kualtia para kalikxit pero semi pachtik sah tikihto:ka:n, nejo:n no: kikuih pa..., panpahpachtik sah semi wa:n, wa:n ne: ma:kowyo ne: ka:mpa ima:tsi:ntan ye:kwitsioh wa:n nochi n', ye:k, ye:kwitsioh komo ompa ... Sepa se: taksak ima:xiwyo tein pawetsi, ima:kowyo, ye:kte:witswih, yehwa yo:n ti:ltikpesma wa:n mochi:wa wehwei wa:n onkak para kalikxit. Mochi:wa semi wehka..., a:mo semi wehkapan, ke:meh se: na:wi, ma:kui:l *metro** wehkapan mochi:wa. Ke:mah wa:n tein chika:wak a pos kuali kitekih ya para kalikxit a, yehwa yo:n ti:ltikpesma tikilwiah. Wa:n i:n ti:ltikpesma ne: teyowa oso ke:ní:w momiakiltia. Pos yo:n nejo:n teyowa pero teyowa itech ima:i..., itech ima:tampa ixiwyo ompa teyowa ne: ima:ko wa:n nejo:n mota:lia n' ima:ko, ima:tampa ne: kohkostik a, achto kohkostik a wa:n *cuando** chika:waya ya ne:n i..., i..., ima:ko, ima:tampa ti:ltik a wa:n yehwa *cuando** pampi:xowi wa:ki oso se: kima:xima, komo se: kima:teki *más** kualtsitsí:n mota, se: kima:teki, wetsi ta:lpan ya:, mos..., mo..., mo..., mosowati ne: xiwit *cuando** se: kichi:wa se: o:me e:yi to:nal, ke:mah se: koli:ni:ti olo:chpaxi:ni ompa ne: kostik pané: *polvito**, yehwa iteyo yo:n *pesma**. A:mo xo:chiowa itech i..., itech ikowyo, sanoke itech ima:..., a:mo n'mati ke:ní:w xo:chiowa yo:n, ki:sa sah yo:n *polvito**, yehwa ya iteyo yo:n. wa:n ixwa miak a yo:n iteyo, a:mo miak nochi pero seki tatsa:la:n wi:tsa telixwa ne: yo:n i..., ita:kka. Ke:mah, a:mo se: kita yo:n pesma, ima:tampa sah, ima:xiwyohtampa kipia yo:n ... De a:mo se: kima:ahokui a:mo se: kita pero komo se: kima:tampaahok kipia pané: kokotsitsí:n ima:tampa ne:n xiwit. Yehwa yo:n ne:n ixwa ne:n, ne:n pesma. Wa:n yehwa i:n ti:ltikpesma no:ya:n onkak oso ka:sá: ika sah. Pos nejo:n pané: no:ya:n onkak ti:ltikpesma, no:ya:n onkak yo:n, ka:mpa se: kinekis se: kitas pesma, onkak ti:ltikpesma, ke:meh nika:wi:n Cuesala:n no: onkak ti:ltikpesma, ne:wi:n kowtah tia:s onkak ti:ltikpesma, tein achi motasoh, se: taman pesma kiliah ne: kostikpesma ki:xmatih yo:n, onkak kachi, mone:neki wa:n yetok sah ka:mpa mochi:wa, a:mo no:ya:n mochi:wa yeh. Ne: ti:ltik, ti:ltikpesma no:ya:n mochi:wa, ka:mpa se: kinekis wa:n pero telwitsioh ima:i wa:n telmiak ima:i ki:sa wa:n ye:kwitsiioh. Ye:kwitsioh yehwa yo:n, ke:mah, wa:n iwitsio te:nkohko:ltik tepitsi:n. Yehwa sah de i:n ti:ltikpesma, a:mo teh tikelna:miki ok, xa: ... *Este** kanah, yehwa sah ti:ltik[pesma], yehwa sah niki:xmattok ke:niwki ineketsalis, ke:niw[ki] ... Toni se: kitatekiwtia wa:n ke:niwki ka:mpa, ka:mpa tei..., teyo..., ima:tampa teyowa, a:mo, a:mo [...] ta..., xo:chit Tikita ne: ima:tampa ki:sa yo:n kohkostik yehwa ne:n iteyo. Pané: kokotsí:n ki:sa ima:tampa. We:noh, pos a:xka:n no: nikneki xine:chtapowi i:n oksé: pesma, i:n oksé: pesma kiliah ne: kihtowah ke mono:tsa xi:lo:pesma. Mm. Wa:n a:xá: oksé: ito:ka:i kipia, a:mo nikmati, xa: tikmatis, ne: xine:chtapowi. Ke:mah nejó:n ... Ke:mah. Yo:n tiki:xmatih xi:lo:pesma wa:n no: seki kito:ka:itiah ne: kostikpesma. Kostikpesma kiliah porin ne:n ma:kohkostik ka:mpa ima:kowyohtsi:ntan wa:n nochi ima:kowyo nochi kostik wa:n i..., ixiwyo tepitsi:n a:kostik no: wa:n nejo:n ... Wa:n a:mo witsioh yo:n tiki..., nik..., neh nikilia[h] kostikpesma wa:n tehwa:n ... Seki tikiliah xi:lo:pesma pero ye:ktakua:wak ne:n ipachio wa:n a:mo, a:mo poxa:wak ke:meh i:n seki telpachioh, yema:nik. Yo:n xilo:pesma ye:ktakua:wak, ma:ski ke:spachio 'tehtekis ye:k ... Mahyá: alaxtik moka:wa ne:n ipa..., ipachio, kualtsi:n kitektiw *machete**, alaxtsí:n pero i:n seki se: kiteki pané: wapachtik semi pero yo:n xilo[pesma] takua:wak wa:n nejó:n yeh ika taxi:kowa ka..., para kalikxit wa:n nehjó:n ka:sá: ika mochi:wa kua..., kuahkuali mochi:wa tohtoma:wak, ka:sá: ika pos ke:meh achi mone:neki, pihpitsaktsi:n sah mochi:wa kalikxitsí:n, pihpitsaktsitsí:n pero takua:wak semi. wa:n yo:n se: kwelita *más porque** nejó:n a:mo witsioh, a:mo witsioh wa:n, wa:n nejó:n no: iw..., no: iwki xo:chiowa, ima:tampa ne:n teyowa, ima:tampa sah no: ke:meh yo:n seki nimitsilia pesma, ti:ltikpesma. Wa:n i:n ti:s..., per..., ti:ltikpesma nochi ti:ltik *parejo** ima:kowyo, nochi *hasta, hasta** ixiwyo nochi *medio**ti:ltik wa:n i:n nimitsilia kostikpesma tiki:xmatih ima..., ima:xiwyo ye..., *medio** a:kostik wa:n ima:kowyo nochi kostik yeh. Kostik kualtsi:n wa:n ala:xtik, a:mo witsioh yo:n, ke:mah yehwa yo:n tikiliah ne:n xi:lo:pesma oso kostikpesma. O:me taman ito:ka:i. *Este** yehwa i:n tikilia xi:lo:pesma no: teyowa wa:n ke:niwki ne: iteyo oso ixo:chio. Yehwa, ne:n ixo:chio a:mo ke:man nikita pero nikita n' iteyo ima:tampa de ne:n, ima:tampa ne: xiwit, ompa m..., ompa mota:ta:lia pané: kohkostik wa:n komohkó:n se: kima:te:ntek oso powetsi. Powetsi mahyá: a:mo se: kita *porque** ne:, ompa ne:, ompa ma:wilowa ike:span, ompa wa:ki. Komo se: kima:te:nteki yo:n pesma wa:n t'tamo:ta ta:lpan wa:n no: me..., oso yo:n se: kitamachi:wati wa:n xkoli:ni, olo:chpaxi:ni pané: tatix yehwa yo:n nejó:n iteyo ne:n pesma. Yehwa yo:n, iwki no:, iwki no: ke:meh ti:ltikpesma, iwki no: ne:, kipia kualtsi:n ima:tampa. No: ke:meh i:n ti:ltikpesma. Nochi *lo que es clase** de pesma, nochi, nochi teyowa imahma:tampa de ima:xiwyo. Ke:mah. No: kihtowah ke eto..., we:noh mochi:wa se:, se: kilwiah ne: tema:skalpesma, żI:n tema:skalpesma ke:niwki wa:n ...? Mm. Ke:mah, tema:skalpesma yo:n a:mo kualtia para kalikxit imetskowyo, yo:n pihpitsa:wak imetskowyo. i..., ihkui:n sah de pitsa:wak, de tohtoma:wak wa:n mochi:ka seki ka:mpa ta:lkualka:n, mochi:wa sikie:ra o:me *metro** de wehkapan ne:n imetskowyo wa:n momahxalowa, moso:sowa ne:n paniá:n wa:n moye:ktila:wa, nika:wi:n kowtah ne:n ista:ka:t, panowia se:, se: *loma** ka:mpa paniá:n nochi yehwa moi:xkuitok yo:n tema:skalpesma. Wa:n ma:ahalaxtik ne: pero ma:pisi:ltik, i:n ma:pihpisi:ltik ke:meh wa:xi:n ne:n ima:i, soh tihtilaktik ima:xiwyo wa:n ma:ahalaxtik wa:n ye:kkakaltik ima:i wa:n ima:kowyo nochi ne: ..., kostik no: ima:kowyo, alaxtsi:n no: yeh, yo:n a:mo witsioh. Pero nejó:n ka:mpa onkak sentakui nochi a:mo, a:mo teh mochi:wa tei, *solamente** pesma moketsa *porque** nalwayoh ye:kmiak pacha:ni itampa, *sólo** pesma sah mochi:wa. Ke:mah, yo:n niki..., yo:n tikiliah tema:skalpesma *porque** achto ta:tameh kichi:wayah tema:skal wa:n ompa ko..., kontekiah yo:n xiwit, yo:n pesma *porque** taxi:kowa, yo:n a:mo, a:mo kuetawi ihsiwka *o** ma:..., *o** ma:tepe:wi a:mo, a:mo tepe:wi. Yo:n wa:kis kuali, wa:ki *o** palaktik ompa pilkatos itech ima:kowyo ne:n xiwit, yo:n a:mo ma:xini *por eso** kikuiah ta:tahmeh kichi:wayah tema:skal, tema:skal ika, kikuitih wa:n kichi:wah kolo , kipampi:kih ika tema..., kilpiah ika komekat, ne: kita:liah ne: kowkamachalmeh, ompa kite:mpilowah ika komekat *o** kitakatstila:nah ninipaka wa:n ke:mah kitili:ntiah, kitahkoilpiah wa:n ompa yetok a tema:skal. Yo:n ki..., kiliah tema:skalpesma kito:ka:itia yehwa ne:n pesma, ke:mah ko..., konkuiah xiwit para kita:liliah tema..., kipantsakuayah pero yo:n seki pesma nimitsilia tein ti:ltikpesma *o** komo kostik pesma a:mo kualtia para tema:skal, yo:n ma:xi:ni wa:n moma:oholo:chowa ihkui:n, de kuehkuetawi a moma:tehte[te]kuinowa ya, a:mo kualtia para ki..., kitsakuas se: tein ke:meh yo:n tema:skal. Wa:n ne:n pesma seki chika:wak semi wa:n kakaltik wa:n tila:wak ima:xiwyo tepitsi:n, wa:n yeh pisi:ltik pero ye:k..., a:mo ma:xi:ni yo:n, taxi:kowa ika n' tit, tein yeski kixi:kowa *por eso** nejó:n kita:liliah pe..., n' tema:skal. Wa:n ika i:n wetsi n' to:ka:it ika ne: tema:skalpesma, yehwa yo:n *servi:rowa**. Pos mah tikihto:ka:n i:n tema:skalpesma ne: kuali ika se: mopahtia. Pos ne: yehwa n' ika motemayah n' siwa:meh yo:n ke:man, kichi:wah tema:skal wa:n siwa:t ke:meh yo:n ne: mo..., pahti ika se: kone:tsi:n, kipia kone:tsí:n wa:n para a:mo motanawi:s, para kichi:was ichi:walis pos kinawatiah ita:tahwa:n *o** imona:n *o** i..., imoma:n ki..., kiki:xtia *o** a:kin yo:n ki..., siwa:itakeh tikiliah, tein yo:n kiliah si..., siwa:itanih, ye..., yehwa i..., ikue:nta kitas yo:n kokoxkeh kitanawa..., tanawatia yo:n siwa:itakeh mah kichihchi:wi[lia] ne:n te:monta:t *o** te:ta:kaw n' tamaskal wa:n, wa:n se: ... de nemi a n' pili pos nejó:n se:, ma:ski se:, ma:ski nimantsi:n, se: e:yi to:nal wa:n wi:kaya mo..., mah motema ya. Yo:n para 'ka:wa kokolis wa:n mochipa:wa ne:nke:n ika yo:n tema:skal. Wa:n yo:n para a:mo motanawi:s *porque** seki siwa:meh *delicados** ihwa:k katka *porque** a:mo kimpahtia:ya *medico**, ne: kitemah para kichi:was ichi:walis wa:n a:mo teh *kipasa:ro:[s]**, a:mo tahkoya:noli:nis ok *porque** yo:n, ika yo:n ne:n, ne:n tema:skal kiki:xtilia n' kokolis ne:n siwa:meh. Ke:mah, yehwa yo:n semi kuali motemayah, pero ekintsi:n a:mo, ekintsi:n, ekintsi:n kite:makah se: kone:tsi:n siwa:t wa:n ekintsi:n kipahtiah *o** ki..., ke a:it toni kichi:wiliah tapahtia:nih. wa:n iwki yowi a n' ikalihtik *o** ... Pero pos a:mo, a:mo *siquiera** kitemah *por eso seguido** motanawiah siwa:meh wa:n yo:n ihwa:k kintemayah pero ki:sa siwa:t sa chikaktik. A:mo, a:mo motanawia:yah *porque** mopahtia:yah ika tema:skal, kawa:ni nochi *icuerpo** wa:n *vena** nochi kahkawa:ni *por eso** a:mo teh kipasa:rowa:ya, ke:mah, ihko:ni yo:n. Yeh ika kiliah tema:skalpesma yo:n, yo:n mahyá: pahti kikuiah para ika mo..., motemayah ne:n siwa:meh, ompa kikawa:ntiah ne:n tema:skal wa:n porin a:mo ma:xi:ni *por eso** taxi:kowa yo:n pe:sma, kikuih yo:n te:ma:skalpesma, yeh ika tiki:xmati iwki, moto:ka:itia tema:skalpesma. Wa:n i:n tema:skalpesma ka:mpa ya weli mochi:wa oso yetok sah ka:nikahkui:n no:, ne:n mochi:wa. Yetok sah ka:mpa mochi:wa, i:n mochi:wa ka:mpa pitsa:wakta:l, wapachta:l, ompa mochi:wa semi, itech i:n, ke:meh nika:wi:n n' ta:l a:mo mochi:wa *como quiera**, i:n mochi:wa ka:mpa, ka:mpa yema:nik n' ta:l, ka:mpa kuali monalwayo:ti:s, *porque** i:n mopacha:nia nalwat, ta..., ta:lpan, i:xkich moki:tskia, ke:meh yo:n ohtat nankitah. Pero i:n ohtat [todavia yeh] *por mata** mochi:wa wa:n ne: pos de ki:sa [i]nalwayo, yowi ne:wi:n wa:n na:lpanki:sa sepa se: ima:xiwyo para mochi:wa ya ima:i n' te..., ne:n pesma ihkó:n mowila:na, mowila:na ihkó:n, nalwayoh semi. Pero mochi:wa ka:mpa pitsa:wakta:l, ka:mpa pitsa:wakta:l semi motelpacha:nia ke:meh nika:kui:n A:tpoliwikopa, ka:mpa ika Molina ita:lpan, ka:mpa lohlo:mah nochi yehwa, pesma nochi yehwa, n' moi:xkui *puro** yehwa, a:mo e:wa se: as..., se: xiwit [tein weli], *solamente** pesma moki:tskia *porque** a:mo kimaka *lugar** mah mochi:wa okseki, okseki xiwit, moki:tskia ika nalwat. Wa:n ke:meh ma:yeh semi, achi:chika moma:itia moye:ktila:wa ne:n ima:xiwyo, pala:ni om..., we:noh, ompa yetok ihkó:n wa:n ompa yetok ihkó:n, panki:sa ne: sayoh ne:n pesma tein ma:xiwyo moskalti:ti wa:n paniá:n moma:itia ya. *Por eso** we:weyakia ne:n seki n' ima:xiwyo *porque importa** panki:sas ahko wa:n moma:sowa ya wa:n ompa wa:ki a sepa, sepa seki panki:sa ihkó:n, iwki mo..., monehnepanohtiw yo:n wa:n moye:ktila:wa pesma ka:mpa yetok yo:n xiwit ye:ktila:wak pesma, nio:n para se: kalakis, komo ti..., tila:wak, miak, yehwa yo:n nejó:n pesma, a:mo noya:n mochi:wa, a:mo mochi:wa ka:mpa ixta:wat, a:mo mochi:wa kahbe:ntah eliwis, mochi:wa kahbe:ntah pero ka:mpa nejó:n pitsa:wakta:l, ke:mah. No: kihtowah ke onkak se:, oksé:, we:noh, se: pesma mono:tsa tacha..., tapacho:lpesma. Mm, ke:mah. Yo:n tapacho:s ... [te] pesma [tapacho:lpesma] yeh mochi:wa, yo:n ka:mpa eski mochi:wa, ka:mpa xiwka:walte:n, ka:mpa ohte:noh yo:n nejó:n kiliah tapacho:lpesma *porque** yo:n xoxoktik mochi:wa wa:n a:mo moskaltia ye:kkowyoh *sino que** ta:lpan sah moma:itia wa:n ompa sah sepa wa:ki ima:i, sepa ompa ki:sa ima:i, ompa sah, a:mo k..., a:mo ke:man mochi:wa ikowyo, ompa sah mochi:wa ne:n, ne:n pesma wa:n wa:ki, s..., ompa tami yo:n. Pero ompa sah n' yetok, a:mo moskaltia, ompa yetok, ne: kamohyowa tak, ompa sah moma:itia, ompa wa:ki. Wa:n kiliah tapacho:lpes..., tapacho:lpesma *porque** ye:ktsohya:k ke:meh tapacho:ltet, komo se: kima:koto:n wa:n se: kihnekui ye:ktapacho:l..., ne:, pané: tapacho:ltet tsohya:k, pané: tapachohkeh. *Por eso** kito:ka:itihkeh n' ta:tahmeh tapacho:lpesma, onkak nika:kui:n ohte:n wa:n xoxoktik n' im..., ima:xiwyo ma:we:weyak, no: yeh ma:we:weyak wa:n achi ma:pa:pata:wak tepitsi:n wa:n nejó:n ikowyo alaxtik. Wa:n ikowyo seki kohkostik, n' ikowyo, kohkostik ke:meh i:n tema:skal, tema:skalpesma soh ke tema:skalpesma yeh a:mo tsohya:k. A:mo teh ah..., tsohya:k nio:n tei wa:n ma:pisi:ltik wa:n ma:kahkakaltik wa:n i:n seki ne: yo:n tikihtowa ne:n ne:xtahtania n' tapacho:lpesma, yeh ma:wehwei wa:n tepitsi:n pata:wak ima:xiwyo ihkui:n wa:n ihkui:n ima:i we:weyak wa:n nejó:n ye:ktsohya:k ke:meh tapacho:ltet, mah se: kima:toka, se: kihnekui ye:ktsohya:k, ika ti..., ki:xma[tih] n' ta:tahmeh ke te..., tapacho:lpesma. Yo:n a:mo teh *servi:rowa** para tei, nio:n para tesma:skal, nio:n para tei, i:pa xiwit sah yo:n. A:mo pahti. A:mo pahti yo:n. We:noh, pos no: kihtowah, we:noh, *este** kihtowah ke no: onkak se..., okseki, se: pesma ke ne: wehka:w ika ne:, ika motekipanowa:yah, kikua:yah, xa: tiki:xmati, xine:chtapowi i:n, ke:niwki. Ke:mah, yo:n pesma n' onkak nejó:n, pesma onkak ne:n ya:wit wa:n onkak ista:k, yo:n pesma a:mo ke:man moskaltia, kipia ikowyo ahko *sino que** yo:n kamoh. Sioh mochi:wa ke..., ka:mpa mochi:wa ne: itech n' ta:ltsí:n ompa sah yetok wa:n mo..., de ke moskaltia, na:lkopi:ni a ne:n i..., ima:i, iselo, moskaltia, moskaltia wa:n ke:mah *hasta** motamiti a wa:n no: om..., ompa wa:ki sepa, wa:ki sepa wa:n sepa wa:n sepa panki:sa ihkó:n, pero yetok itaktsoyo. Mo..., kamoh mochi:wa we:i a, komoke tein ima:i, ima:tsi:nta:yo: de n' e:wa, yo:n ka:mpa ikamohyo kipia ompa ki:sa wa:n ikua:pan ya ompa ya ne: kima:itia wa:n sepa wetsi a ima:i pos moxelohtiw, ihkó:n moxelohtiw para mochi:wa we:i kamoh yehwa ne:n itsi:ntan wa:n nejó:n yo:n ima:xiwyo ne:n pesma ye:ktohtomaktik, ye:k sah ahahcholtik ima:xiwyo n' pesma yo:n kihtowah ta:tahmeh achi wehka:w kikua:yah *cuando** onkaya maya:n ki..., [ki]nelowa:yah iwa:n nextamaltsí:n para kinex..., ki..., kikue:chowa:yah wa:n iwa:n 'kua:yah ne:n tokni:wa:n, ne:n kipolowa:yah ika maya:n, onkak ista:k wa:n onkak ne:n ya:witsi:n. Pero a:mo teh nepolo:l tik..., tikte:mo:snekis ke:masá: tiknekis tikitas ka:ni, xiow *calzada**, nika:n ka:mpa Huero Mejía katka icha:n, *difunto** icha:n, yo:n ka:mpa a:t te:ktok, parahkotsi:n, tia:s ... we:noh sen..., teh xiow sen..., senohti kiliah kuesala:noh, ka:mpa *calzada**, yo:n ta:lke:s ka:mpa *vuelta** ekinikatsi:n de ne: *calzada** ompa yetok ihkui:n *matas** de yo:n, de yo:n *pesma** tein kamohyoh wa:n ompa yetok ti:ltikpesma ihkó:n *por mata** no: pero yo:n a:mo we:lik yo:n, we:lik tein kamohyowa n' pesma. Ompa yetok im..., ima:xi..., niman se: kita ima:xiwyo, ma:tohtomaktik yehwa yo:n tein kamohyowa n' pesma. Ompa sah onkak a:mo t..., kanah *más** tia:s, ompa sah tikitas wa:n ompa yetok wa:n xkita itsi:ntan ox neli kamohyoh oso a:mo neli kamohyoh. ompa yetok kamoh nochi, ke:mah yo:n *sencalzada**, ihkui:n *calzada** nakastan ka:mpa *primero vuelta** ompa yetok ihkui:n kamo..., ne:n pesma, ke:mah. Tikihtowa onkak ya:wit wa:n ista:k, nochi o:me taman se: kikua. Nochi n' o:me taman we:lik. ke:mah, achto kinelowa:yah iwa:n nextamaltsí:n wa:n ke:mah kikue:chowah ya wa:n kikuah taxkaltsí:n, iwa:n kinelowah, ki..., kimiakiltia ika para, para *porque** achto pos a:mo onkaya nextamal [semi] tepitsi:n onkaya ke tepitsi:n sah kita:lilia:yah nextamaltsi:n wa:n miak pesma kita:[li]lia[ya]h *porque** takua:yah. Ne:, neh yehwa sah i:n pesma ne:, ne: nikinin..., nikinto:ka:ii:xmattok, onkak okseki pesma tein a:mo neh nikinto:ka:i:xmati, xa: teh tikini:xmati. Pos onkak miak taman pesma, de pesma onkak miak taman, ne: a:mo sayoh yo:n, yo:n *siempre, más importante** yehwa i:n, wa:n miak taman pesma, seki pesma nochi yo:n nika:kui:n ohti de nika:n timowtiah kowtahpa, a:tekohkomolkopa, ne:paka. Onkak seki pesma, mochi:wa ne:n metspihpitsaktik wa:n ti:ltik imetstahtako:yo wa:n ima:i, ima:i mochi:wa, moskaltia pané: [n]ejó:n ... mo..., mochi:wa mahyá: *a..., arquitos** ihkui:n wa:n ima:i ki:sa i..., kue:kue:xtik, kue:kue:xtik mahyá: [...] ihkó:n, pero pa:pata:wak, kahkakaltik no: yo:n, no: pesma yo:n, no: pesma yo:n, ne: wa:n imetskowyo tihti:ltik wa:n nejó:n no: kuali ki.... Achto kichi:wah tokni:wa:n ne: *jaula**, kichi:wayah ika, para chiktehmeh ki..., ompa kine:wayah, *o** chiktehmeh kintrampa:rowa:yah, no: k..., no: kualtia para *jaula** yo:n. Pihpitsaktik ne: ke:meh *alambre** wa:n tihti:ltik yehwa no: kualtia para *jaula**, kui..., yehwa sah ki..., kitatekiwtiah pero *más** a:mo servi:rowa para tei wa:n ima:i ne:, ne: mo..., mochi:wa se: mahyá:, mahyá: tikihto:ka:n pahpata, se: mexkal pahpata. Iwki mochi:wa ke:meh mexkal pahpata, iwki mo..., mo..., motoya:wa ne:n ima:xiwyo pero i:n kua:kualtsi:n i..., te:tekpa:ntok ihkui:n ima:xiwyo, kualtsi:n *cecerquita** ihkó:n, kualtsi:n mota yo:n pesma wa:n nika:n moma:itia wa:n nika:n se: mota:lia ima:i, sepa se: nika:n mochi:wa ihkó:n kowit, sepa nika:n moma:itia ihkui:n, ye:kwe:wehka mota:[li]lia ima:i, yo:n pesma a:mo tiki:xmati n' teh, pero ne:pa tehwa:n onkak ne: ka:mpa timohtiah. Wa:n se: taman pesma onkak *mismo** ompa ohte:noh, ne: a:tekohkomol a:nalpa, pesma onkak no:, moskaltia ne:n, ne:n we:i ne:n ima:xiwyo pero n' ta:lte:noh mochi:wa ne:n, ne:n ka:mpa ima:tsi:ntan ye:ktohtomiyoh, ye:ktohtomiyoh, *hasta** ihkui:n *bola** itohmiyo kipia ke:meh ima:tsi:ntan, ka:mpa e:wtok, ye:ktohtomiyoh ihkó:n, we:weyakaxtik wa:n achi, achi nejó:n i..., itohtomiyo *medio** chikola:tik, ima:tsi:ntan ne:n pesma wa:n ahko alaxtik. Yehwa yo:n no: taman pesma, a:mo n'mati ton pesmayo pero yo:n no:, yo:n, yo:n a:it toni pesmayo pero ima..., ima:tsi:ntan ka:mpa ye..., yetok ne: ima:wa:n e:wa ye:ktohtomiyoh, ye:kmo..., ye:kmoloxtik yo:n pané: *borrego** wa:n ika ki:sa ima:i, onkak ne: ohtipan ne:n pesma, nika:n A:tekohkomol a:nalpa sah ihkó:n, ke:mah. I:pa yehwa sah yo:nkes. Yehwa sah yo:ni, yehwa sah wa:n okseki pesma no: taman ne: kowtah nikitani, pesma no: mochi:wa pero ne: nika:n Masa:owatah ka:mpa Pochnetah, Masa:owatah, teltomaktik mochi:wa [imets] ihkui:n wa:n ye:ktomaktik mochi:wa pesma, ima:i ki:sa, teli:xkich ki:sa ima:i, teli:xkich. A:mo n'mati yo:n pesma, xa: ti:ltikpesma no: pero telmiak n' ima:i, teli:xkich ke:meh yo:n *palma**, i:n Cuesala:n ata onkak, tepitsi:n wehweia pero n' ima:i ki:sa teli:xkich, a:mo no: iwtok ok, teli:xkich n' ima:i. I:xkich wa:n yo:n ti:ltikpesma wa:n yo:n kostik pesma, ima:i ki:sa *re..., regular** sah, we:wehka sah, ke:meh yo:n, pero ne: ki:sa teltaol..., ika taolo:ch ki:sa n' ima:xiwyo, ihkó:n wa:n itsi:ntan tomaktik *hasta** ihkui:n pesma, a:mo n'mati ton pesma yo:n, xa: ti:ltikpesma, ke:ní:w, pero no:, no: se: taman, mochi:wa nika:n masa:owatah wa:n po:chnetah onkak yo:n. Onkak *mata** yo:n. Ke:masá: tiwets..., [nanki]tati:wih, nankitati:wih wa:n name:chwi:kas para tikitaskeh oské: *foto** ki:xti:ka:n, se: tai:xkopi:n, namomakaskeh *kuenta** ton, toni yo:n pesma, para nane:chxolopihitaskeh ox neli oso a:mo neli, ke:mah. I:n tein ekin tine:chinil..., tine:chilwih ke no: mono:..., no: pesma, a:mo tikinto:ka:ii:xmati, a:mo kipia ininto:ka:i. Ke..., a..., ka..., a:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa *porque** i:n semi ye:kpahpachoh ne: ka:mpa e:wa n' ima:i, ye:kpahpachoh. Pero ye:kwehwei, *hasta** ihkui:n ipahpacho wa:n se: ki:xtilia komo se: kineki, ye:kpahpachoh wa:n chikola:tik sah, *hasta** ihkui:ni mochi:wa nika:n ne:n, ne:n i..., ka:mpa ima:[i] e:wa, ka:mpa i..., ima:tsa:la:n komoke. wa:n nejó:n a:mo wehka[pan] moskaltia, ihkui:n sah mochi:wa wa:n ye:kpachio, pachio, pachio. Wa:n ma:pihpitsaktik, alaxtik ima:[i], ima:i yo:n pesma, n'mattok tikitatok seki, seki ta:kameh nikinwi:kaya ne: A:tekohkomol tikinitatoh wa:n nochi *clase** de pesma, taman, miak taman pesma, nikine:xtili:to koyo:meh ka:n yetok yo:n pes..., pesma, ton *clase** de pesma. Yo:n ki:xti:toh tai:xkopi:n wa:n a:it toni kichi:wilihkeh yo:n, nikiwi:kaya seki koyo:meh yo:n ke:man. I:n pesma miak taman, a:mo soh, a:mo soh o:me e:yi taman sah, yetok a:chá: ke:meh, *más de sesenta clases** de pesma, soh a:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa, pero pesma ta:taman, ta:taman ineketsalis, ta:taman ima:i, ta:taman ne: ka:mpa ima:i mochi:wa *o** ke:meh yo:n nimitsilia tohtomiyoh sentaman yo:n no:, a:mo n'mati ton pesmayo, pero no: pe...,pesma yo:n, ke:mah. Ne: neh iksá: nikitani ne: Cuesalan kinchihchi:wah mahyá: a:wilmeh de y..., kihtowah ke no: kow..., *este** pesma kikuih, żKati:n yeh de i:n tein tine:chilwih? Mm, yo:n *maceteros** wa:n yehwa ne: kiki:xtiliah n' ti:ltikpesma, ti:ltikpesma kiki:xtiliah. Yehwa ne: kipia miak nalwat, yo:n de wehka:wa yetok wa:n ne: kowtah pos telpachiw a semi, pos *hasta** kite:ntekih ta:lte:noh yo:n tein kiki:xtili:tih inalwayo wa:n kitekih ika *serrote** para a:mo kwehwelowah, a:mo kipaya:nah sah, kitehtekih kualtsi:n ika mahyá: ... seki kwi:kah *ta..., tablitas**, seki kwi:kah nejó:n ne: wehwei bohbo:lahtik para kitehtekih (wapalitos) kichi:wah para *maceteros** kichi:wah. Soh kichi:wiliah ikech wa:n kichi:wah xi:xihwahtik de iahtapalwa:n wa:n yetok a n' *macetero**, yo:n ti:ltikpesma kiki:xtiliah, ke:mah. Mah tikihto:ka:n te..., i:n ti:ltikpesma yehwa kua..., kualtia para miak taman, kualtia para kalikxit, kualtia para ne:n yehwa yo:n a:wilmeh kinchihchi:wah Kualtia para a:wil. Kualtia para kalikxit wa:n kualtia para a:wilmeh kinchihchi:wah, para *artesania**, ke:mah. Pos pané: yehwa sah i:n ne: pesma, pesma ne: tine:chtapowih wa:n yehwa i:n no: niknekia nikmatis, ne: neh nimono:tsa Amelia Domínguez, nikayo:t ompa ne: Xaltipan. Teh a:mo 'mati ke:ní:w timono:tsa. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, neh niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan.