A:xka:n sepa nika:n ne: nimitsahsik ta:tah, ne: nikneki xine:chtapowi kihtowah ke onkak miak taman ne: ..., tein ika se: mopa..., we:noh i:n kowa:meh tein yo:n seki te:tantekih wa:n yo:n ihtikowa:meh, tikihtowa ne: nehjó:n, tonto:nal tine:chtapowihtoya nochi i:n se: kinilwia kowa:pah. Ekinikatsi:n nikneki xine:chtapowi ne: i..., yo:n se: xiwit kilwiah wa:koh, ne:chtapowi, ke:niwki i:n xiwit, ke:niwki xo:chiowa, ox mokehketsa oso mowi:wila:na wa:n ke:ní:w ika se: mopahtia. Mm, ke:na:mo ne: achto tipe:watih i:n tikihtowa kowa:pahxiwit, yo:n kowa:pahxiwit yeh mochi:wa ka:sá: kahbe:ntah, mochi:wa yo:n xiwit, tahta:lke:s, ompa yo:n nehjó:n onkak yo:n kowa:pah, yo:n mochi:wa semi wehkapan, semi, se: *cuarta** wa:n tahko wa:n metsahalaxtik imetskowyo wa:n nehjó:n ma:ahalaxtik. Wa:n iyo:la:n ka:mpa tamiti a ineketsalis ne:n xiwtsi:n ki:sa se: i..., i..., ima:kowyo para ompa motekpa:nah ya xo:chitsitsí:n, ista:k ixo:chio. Yehwa yo:n kiliah kowa:pah. Wa:n nehjó:n no: ki..., pahti para kowa:pah, ke:meh i:n ihtikowa:meh de te..., de tokni:wa:n *o** de tehwa:n kwiwitah sikie:ra o:me oso e:yi, e:yi xiwtsitsi:n, e:yi, e:yi taktson wa:n ki..., yo:n nalwat, kim..., ki..., kimanah nalwat, ki..., ki..., tepitsi:n kitsontewiah wa:n kimimanah wa:n yehwa ya tai a de kualka:n sah ne:n a:kin moko..., yo:n kikokowa iihtik wa:n mopahwiah kowa:meh, kis..., kintamo:tah kkowa:meh. Wa:n *hasta** kintamo:tah ika in..., ik..., ikalo kiliah, ikalo ka:mpa yetokeh i:n okuilineh, pero yo:n mocha:ntiah ata kipiah se: *bolsa** ka:mpa yetokeh kit yo:n. Wa:n kintamo:tah, nochi wetsi, ika nochi yo:n, ma:kokotoka, ke:ní:w *porque** tak chika:wak yo:n pahti wa:n a:mo semi telmiak mah tai ne:n se: pili, tepitsi:n sah, se: tahko *tacita** sah *porque yo:n chika:wak wa:n te:i:xtayowaltih. Ika se: i:xtayowa yo:n *porque** mahyá:, mahyá: *veneno** wa:n nehjó:n yehwa yo:n kilwiah kowa:pah, yo:n para ihtikowa:meh kimpahtia, kimpahwia ke:meskia wa:n i:n tikihtowa ne:n wa:koh yeh, yeh para, para i:n a:ksá: tokní:w kikehtsoma yo:n, a:mo Dios kineki te:kehtsoma, de ke: se: tokní:w moahxi:ltia yo:n okuilin, kikehtsoma *por, por la de malas** ne: yehwa ne: pahti, yehwa yo:n para kipahti:s ka:mpa kikehtson, yehwa yo:n kiliah wa:kohxiwit pero yo:n nehjó:n mochi:wa komekat, ke:meh ka:sá: mochi:wa xiwka:wal, kasá: kahbe:nke:..., kahbe..., moso:sowa wa:n ikomekayo mohmoloxtik wa:n nehjó:n ima:xochio moloxtik. Ima:kowtsí:n de ima:xiwyo wa:n achi ma:yohyowaltik wa:n ima:xiwyo i:xtsohtsotsoltik ne:n ima:xiwyo wa:n nochi molo:xtsi:n de ima:tampa, ima:..., i:xko a:mo pero ima:tampa ye:kmoloxtsitsí:n wa:n xo:chiowa ne:, xo:chiowa ne: ista:k ixo:chio wa:n de ke chika:waya pos poto:ni yo:n ne:n i..., ixo:chio, ne:n ka:mpa imahma:tsa:la:n ki:sa i..., ixo:chio. Wa:n chika:wak poto:ni a yo:n, pampi:xowi para sepa seki ixwati a, yehwa yo:n kiliah wa:koh xiwit para ne:, para ika s..., mopahtia a:kin kikehtsoma yo:n okuilin wa:n no: se:, no: pahti no: *santa elena**, yeh seki, seki xiwit sah mochi:wa wa:n *según** onkak no: pero no: kito:kah. Yo:n onkak nehjó:n *santa elena**, ima:i mahmaxaltik no:, ke:meh se: ma:kui:l tak momaxalowa wa:n nehjó:n yo:n ye:kma:..., pané: ma:xahxakachtik, ma:wihwitstik, i..., ma:tohtomiyoh pero ye:kta..., ye:kte:wihwitswih ima:xiwyo. Wa:n ikowyo wihwitsioh tepitsi:n pero a:mo witsioh *si no que** i:pa iwki sah, takua:wak iwitsiotsi:n. wa:n nehjó:n yo:n mosowa, mosowa yo:n, yo:n *santa elena** kiliah. Mosowa wa:n ompa ta:ktiw mahyá:, mahyá: ita:kka mahyá: po:poto wa:n ompa ne:, de chika:waya wa:ki wa:n ompa i..., tsah..., i..., i..., ka:..., ka:mpa itsahtsa:htsa:la:n, ihtikyo ompa motehte:mpilowa yo:n i..., ita:kka ya, iteyo ya. Yehwa yo:n pahti para ne: kowa:pah kiliah, no: kikue:chowah wa:n kimanah wa:n ke:mah tai a kokoxkeh a:kin ne: kehtsoma n' kowa:t wa:n, wa:n pahti yo:n tokní:w wa:n no: nehjó:n ixo:chio kohkostik, ihkui:kuí:n mochi:wa, wehwei, pa:patakaxtik wa:n nesi ma:kuil tak mochi:wa yo:n ki..., koyo:meh kiliah *pétalos** yo:n ima:xo:chio, imax..., ixo:chio, ata ima:xiwyo. yehwa ne:n, yehwa ne: ki..., ma:kui:l mochi:wa wa:n ye:kkohkostik, kohkostik a:chi:petik yehwa yo:n tein kuali n' *santa elena** wa:n onkak *santa elena** se..., sentaman ne: mokaya:wah tokni:wa:n miakeh ata ka:sá: ohte:n mochi:wa, ihkak taktson ka:mpa, ka:mpa ohte:n se:, se: kite:nteki wa:n mochi:wa we:itaktso:n, yo:n tak kamohyowa, ke:ní:w yo:n ika taolo:ch moahkoketsa, ne: meka..., moketsa, mela:wak ne:n tako:t ihkui:n wa:n panki:sa ya iteyo komo poso:ni xo:chitsi:n, kohkostik wa:n yo:la:nmohmora:doh, ne: ata ti:ltik ne: iyo:la:yo wa:n yehwa yo:n kiliah no: *santa elena**, pero mokaya:wah, yo:n a:mo yehwa, yo:n *cimarrón** Yo:n mochi:wa mehmelaktik yo:n tako:t, wa:n mo..., mota:lia:ni ike:span ihkui:n ne: ita:kka, mahyá: po:pototsitsi:n, mosa:lowa ke:meh yo:n a:ko:lin ne: yeh ata teke:span moe:witiketsa ihkui:n a..., a:ko:lin wa:n neh no: iwki ne: sah, mahyá: po:poto, mota:lia ihkó:n we:wehka ne: iteyo pero yo:n a:mo, yo:n *cimarrón**. Wa:n neh nikihtowa ne: *santa elena**, iwki a, ye:kiwki a no:, soh ke ineketsalis no: taman, yeh moketsa, ne: [mo]tamela:wka:ketsa ne:n tako:meh wa:n i:n *santa elena** yeh mosowa ke:meh xi:tomat, mosowa wa:n ompa itsmoli:ni, ompa ta:ktiw ihkó:n. Wa:n wehka:wa no: yo:n, yo:n *mata** kipia, kichi:wa sikie:ra e:yi oso ma:kui:l xiwit kichi:wa yo:n taktson komo se: ki..., se: kuida:roh, ma:h se: kinemachpia, se: kitame:wi, mah a:mo mosompacho para sepa selias, itsmoli:ni wa:n ompa yetokeh, wehka:wa yo:n mochi:wa pero yo:n moso:wtiw. wa:n yo:n seki nimitsilia tein ohti mochi:wa, *cimarrón**, yeh moahkokehketsa. Moahkokehketsa, yo:n se: kimati ke a:mo, a:mo yehwa yo:n, onkak i:n xola:lpan tehwa:n San Miguel pero yo:n pahti a:mo onkak komo kie:rah, yo:n se: kito:ka, yehwa yo:n kuali pahti para ne:n, para kowa:t a:kin kehtsoma wa:n nehjó:n yehwa yo:n kowa:pah kiliah wa:n no: kuali pahti no: ne:n iyat. A:kin yo:n moahxi:ltia kowa:t, ompa ne: kowtah pos a:mo teh pahti a, entó:s, komo kipia iyat mah ki:xti wa:n kitsonkuahkua wa:n kitolo nochi ia:yo wa:n nochi ipachyo mah kitolo wa:n seki mah kik..., kitsonkuahkua wa:n kipacha:nili ka:mpa ki..., ka:mpa kikehtsomak wa:n no:, no: kuali yehwa yo:n kowa:pah, i:n wehweikilit i..., icho:kilo, ki..., ka:mpa yo:n kehtson n' okuilin ne:n tokn..., a:kin kehtsoma, koma:mo kipia iyat pos mah yowi tsikui:ni, niman kitekiti *carrera** ne:n wehweikilit komo onkak wa:n mah kitekiti *o** kitekili:tih, koma:mo wel yowi ok mah kitekili:tih wa:n kitekih ne: wa:n ki..., kipeta..., kitekih, ke:meh eski wa:n ki..., ki..., ihxi:ka *mismo** yehwa kis:sa, mahyá: eski:sa ne:n xiwtsí:n ke:mah kixa..., kixakualowah ka:mpa kehtsoma, kixakualowah, kixakualowah, kixakualowah wa:n ke:mah ki:sa wa:n sepa kitekitih mah kuali, mah ihkó:n sasaltia, *hasta** ihkó:n, *hasta** mah pochi:nia, ka:mpa kita:lia ne: ka:mpa kehtsoma kowa:t wa:n, wa:n a:mo, a:mo teh kitekipachowa a:kin mokowa:kualtia wa:n tamati:ya tepitsi:n yo:n. Pero yo:ni, yo:n kowa:t te:..., a:kin kehtsoma ika *ratos** sah ne:n, ne: yo:n oli:ni, ika *ratos** i..., wi:tsa ika *rato** ye:k *hasta** tsahtsi fie:roh *hasta** wiwiyoka, *hasta** sisipoltia, yehwa yo:n kokolis *cuando** yo:n se: mahxi:ltia n' okuilin *porque** nehjó:n a:mo te:kokoh seneh..., se:..., kisentoka oso nochi n' to:nal, nochi, nochi, nochi yowal. Yo:n ika *rato** sah tsahtsi, te:kui *fuerte** wa:n ika *rato** sah te:..., te:kokoh. Ke:mah te:panowa semi, iwki se: yetok *contento**, se: tepitsí:n sepa te:..., oli:ni *fuerte**, yo:n iwki yo:n n'mattok iwki, yo:n ke:man ne: tepitsí:n ne:n ite:na:yo n' okuilin wa:n n' mattok ke:ní:w te:kokoh. Ke:mah wa:n yehwa yo:n nimitsilia kuali pahti, yehwa ne:n wehweikilit icho:kilo, yehwa sah se: kixakualowwilia wa:n pahti. Ke:mah wa:n, wa:n *tabaquito** wa:n yehwa ne:n iteyo *santa elena** pero tein yo:n kuali, miak taman kowa:pah onkak para yo:n kowa:t te:kehtsoma. Ke:mah wa:n para ihtikowa:meh pos yehwa sah yo:n nimitsilia ne:n kowa:pahxiwit. Ne: tikihtowa i:n *santa elena** o:me taman onkak wa:n se: ka:mpa weli mochi:wa, ohti sah. Mochi:wa ohti sah. Se: kito:ka, yo:n se: kito:ka a:mo komo kie:ra onkak, mochi:wa sah *porque** yo:n tein pahti *mero**, a:mo, a:mo mochi:wa sah. Wa:n oksé: se: kito:ka oso ... Yo:n se: kito:ka wa:n mah se: kinehmachpia para, para mah se:, a:mo, a:mo xiwpachiwi, para selistos, i..., itsmoli:nis, Tamita:ki wa:n sepa wa:ki tepitsí:n wa:n sepa itsmoli:ni ikowte:n wa:n sepa mochi:wa xiwtsí:n, wehka:wa onkak yo:n, pero yo:n mosowa sah, a:mo moahkokehketsa wa:n i:n seki se: kimati ke *cimarrón porque** yo:n mochi:wa ohte:n. Ohte:n mochi:wa, mo..., moketsa taolo:ch, moketsa ihkó:n itsmolmeh wa:n xo:chiowa, kostik ixo:chio wa:n mochi:wa n' po:pototsitsí:n wa:n yo:n po:poto ye:kpantohtomiyoh n' po:poto, tohtomiyoh wa:n yehwa ne:n mopihpi:ki ompa iteyo. Wa:n i:n seki pos no: iwki a, iwki a ita:kka, *igualito** ke:meh i:n minitsilia *cimarrón**, iwki a i:n *mismo** soh ke ineketsalis no: taman, ne: moahkoketsa *derecho** wa:n i:n se: mosowa wa:n momahmaxalowa ta:lpan, ke:meh xi:tomat mochi:wa. Iwki yo:n mochi:wa, ika se: kimati i:n se: *cimarrón** wa:n seki tein kuali, yo:n a:mo onkak sah, yo:n se: kito:ka. I:n wa:koh ne: ka:mpa ya weli onkak *o** se: kito:ka no:. I:n onkak ka:mpa ya weli, ka:sá: kahbe:ntah, koma:mo se: tawi:teki mochi:wa yo:n wa:kohxiwit. *O** ka:sá: xiwka:wal onkak yo:n, mah ompa se: kuiti, se: kuiti ye:konkak xiwit yo:n, ye:kma:kuahkuali seki wa:n moloxtik *parejo** ikowyo wa:n ... We:noh i..., ikomekayo moloxtik *parejo**, ima:xiwyo nochi moloxtik, ima:tampa ye:kmoloxtik. I:xko a:mo, alaxtik pero tsohtsotsoltik ii:xko ihkó:n, ma:i:xsahsasaltik, yehwa yo:n wa:ko, wa:kohxiwit kiliah. We:noh, i:n oksé: tikihtowa kowa:pahxiwit tein ihtikowa:meh te..., ne: ika kuali se: kinki:x..., kinki:xtilia ne:n tokni:wa:n oso pilimeh Yo:n ... I:n ka:ni mochi:wa? Kahfe:ntah oso ka:mpa ika eski. Mochi:wa kahfe:ntah, mochi:wa kahfe:ntah, ka:sá: ka:mpa tahta:lke:s, ka:mpa yo:n aha:tawte:n ompa mochi:wa ne:n yo:n, yo:n nehjó:n kowa:pahxiwit. No: tikihtowa i:n wehweikilit, yo:n tein se: kikua ne:n kualtia. Tein se: kikua, tein se: kikua wehweikilit yehwa kuali pahti para se: ki..., se: kioxilia n' icho:kilo ka:mpa ne:n, ka:mpa ne:n te:kehtsoma n' okuilin wa:n komo se: ... komo te:kua se: chokoy. Te:kua *hasta** kopachsipo, xikohxili wa:n ki..., ki..., kitamati:lia, a:mo te:kokoh ok, pa..., ki..., kitewia, ne:meh [ke:meh], ke:meh ne:n cho:kil te:kokoh, tak a:mo nikmati ke:ní:w yo:n. Tekokoh pero komo se: moi:xohsak ki..., te:kokoh ke:meh chi:l, yehwa yo:n kitewilia, kikuilia ne:n ... kokolis kihkuania, komohkó:n te:kuah chokoy oso te:kua[h] se: kopachsipo se: ki..., se: ki se: kita:lilia wa:n tamati:xtiki:sa, ke:mah. Wa:n yo:n..., i:n tikihtowa wehweikilit wa:n yo:n metstsonkilit no: kualtias tak. Tak no: kualtias, pané: cho:kiloh, no: kualtias, no: kualtias *porque ... por eso** i:n wehweikilit wa:n yeh..., me..., wehweimetstsonkilit komohkó:n timopahtihtok ti..., titai:tok *pastillas o** timokoyo:pahtihtok wa:n mah xikua wehweikilit timopahwi:s, mitschi:wili:s *daño porque veneno** ne:n icho:kilo, yehwa ne: te:chi:wilih n' cho:kil. komohkó:n timopahtihtok a:mo xikua wehweikili, koma:mo timopahtihtok kuali tikua:s *o** ttachi:lwi:s, kuali chi:loh tikua:s pero komohkó:n timopahtihtok a:mo wel tikua:s wehweikilit *porque delicado** yo:n, porin cho:kil. Yehwa yo:ni, ika nimolia neli kipahtia ne:n ka:mpa n', ka:mpa te:kokoh yo:ni, se: mahxi:ltia ne:n okuilin kipahtia n' cho:kil. Wa:n neli kipahtia *porque** tikitanih tehwa:n, ke:masá: te:chkua chokoy wa:n tikxakualowah wa:n tikwawa:nah ika se: *machete** wa:n ta..., tamati:ya, pero yo:n koma:mo se: kipahti yo:n chokoy niman se: to:pitskalaki. Ke:mah, wa:n yo:n wa:kohxiwit yeh se: ... yo:n, yo:n sayoh para kichi:wtos ia:w ne:n kokoxkeh, ke, komo *cuando** te:kua se: okuilin te:kehtsoma, se: kie:kneki a:t se: tai:s, se: ye:ka:miki, se: ye:kte:wa:ki, ma yo:n..., mah se: tai n' a:t wa:n se: tai, se: tai wa:n ne:n kokoxkeh tahtani n' a:t, tahtani wa:n tahtani pos kimaniliah yehwa yo:n xiwtsí:n wa:n *de una vez** tamanal a ... kimaniliah wa:n mah tai yehwa yo:n, *cada rato** kinekis a:t, yehwa mah tai. yo:n chi:wtok ia:w nochi n' tiempo** ya *hasta** pahti, yehwa yo:n, yo:n para ia:w kuitok. We:noh, pos pané: yehwa sah pané tein tine:chtapowih, yehwa no: niknekia nikmatis, ne: miak tasohka:matik, ne: ne:chilwi moto:ka:i. Ke:mah. Pos neh nimono:tsa niErmesto Vázquez, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niAmelia Domínguez wa:n nikayo:t ompa ne: Xaltipan. We:noh, tasohka:matik.