A: pos, a:ken nika:kui:n sepa timona:mikih, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah wi:..., wi:tsikite:mpi:l oso ke:ní:w nankito:ka:itiah, wi:tsikite:mpi:l oso wi:tsikixiwit, wi:tsikixo:chit, ke:ní:w ... miak taman ito:ka:i yo:n *o** para toni servi:rowa, ox wehkapan moskaltia *o** ka:ni onkak, ka:ni mochi:wa. A:, no: tikneki tikmatis nika:n ti..., timahsih. Yetok se: *mata**. Ke:mah, yehwa yo:n nimitstahtani:skeh ka..., ox tiki:xmattok no:. Pos no: kuali a ke nika:n timo..., [timo]tahtaniah no:, no: niki:xmati wa:n no: nikitstinemi ne:wi:n yo:n wi:tsikite:mpi:l tikiliah *o** wi:tsikixo:chit. Mm. Yo:n no: tik..., ne:wi:n no: tikitah wa:n tik..., 'tekih. no: kualtia ne: para, para pahti, ke:mah no: tiktekih no: ke:masá: wa:n tikuitih Mm. *o** seki tokni:wa:n no: ki..., kite:mowah, yo:n no: kuali. kiliah wi:tsikite:mpi:l pero neh niki:xmattok sayoh se:, se: taman, se: taman, Mm. Se: tamann sah, ke:mah. yo:n no: ki..., kikuitih para yo:n kone:meh kinkui ne:n tataxis, Mm. [o]pochehkat kihtowah wa:n kinyo:lpanta:liliah, niman ika refini:toh kima:xakualowah Ke:mah. wa:n inkechkochi:ka:n ... wa:n yo:n a:mo ... seki ika kina:ltiah kit wa:n kintai:ltiah, Mm. pero a:mo nikmati neh ox miak nehjó:n wi:tsikite:mpi:l kiliah. Yo:n kiliah wi:tsikite:mpi:l *porque** ki..., 'pa:pata:nkawia yo:n wi:tsiki pero a:mo se: kimati ke:ní:w. Mm. Ne:si nejó:n yehwa ihkó:n kiliah. Ke:mah. Nejó:n wi:tsikite:mpi:l chi:chi:ltik wa:n pos no: kualtsi:n imetskowyo. Mm. Ti:ltik wa:n no: seki wehkapantia. Ke:mah seki, mm. Seki wehkapantia nejó:n wi:tsikite:mpi:l, seki w..., no: wehwei mochi:wa, no: kualtia seki para kowtati:l. Yo:n ke p..., semi takua:wak ke:meh xa..., ke:meh xa:lxokokowit. Ke:meh xa:lxokokowit wa:n yo:n a:mo, a:mo nikihto:s ne:n witsioh, yo:n kualtsi:n alaxtik, sioh tihti:ltik ikowyo. Mm. Ke:mah, ahalaxtik. Ke:mah. Soh ixo:chio a:it ke:yeh nejó:n chi:chi:ltik. Mm. Achi we:weyak i..., ixo:chio. We:weyak, we:weyak. Wa:n pos yehwa yo:n se: ki..., se: kimati wa:n kualtsi:n se: momati:ltia kati:n ne:n kuali para se:, para pahti, yo:n wi:tsikite:mpi:l kihtowah semi kuali. Ke:mah, mah se: motapowi. Ke:mah. Kuali no:, ka:sá: ika ne..., *hasta** kika:wtokeh. A:mo kite:xi:mah. Ke:mah. Ka:sá: 'ka:wah neli, ka:sá: 'ka:wah, mm. Mm, mm. A:mo kite:xi:mah yo:n wi:tsikite:mpi:l *porque** kuali para n' kone:meh oso *hasta** se: yehwa ika nehyó:n refini:toh kita:liliah wa:n te:..., [te:]yo:lpanta:liliah. Yo:lpan se: ki..., kich..., kichihxi:ka..., a:mo, xa: t'mattos ne:n tehwa xa: kachi tik..., tikmattos ka:ni ... no: tikita. Pos no: iwki sah niki:x..., no: niki:xmati yo:n wi:tsikite:mpi:l kiliah oso wi:tsikixiwit. Yo:n a:mo wehkapantia neli, ta:lpan sah mochi:wa, pero kipahtia miak taman ... pahti ... miak taman kikuih yehwa yo:n xiwtsí:n, soh mah se: kimatili, no: kipahtia para tataxis, ne: ki..., kikante:kah m' pili ika ... tsikitsi:n wa:n seki ki..., kima:xakualowah ka..., ki ..., *o** kipan..., kipante:mah itech refi:noh, kia:pachowah ika refi:noh wa:n ika ki..., ika ki..., kikua:te:te:kiliah, yo:li:ka:n nochi iyo:lpan kite:kiliah, isahsa:liwya:n kite:kiliah wa:n ke:mah kitetekuinowah ika, ika a:tat *o** tilmahtsí:n wa:n, wa:n kochte:kah wa:n kelka:wa yo:n tataxis *o** toto:nik, nochi kipahtia i:n wi:tsikixiwit. Ke:mah wa:n, wa:n nehjó:n no: kualtia para ..., ka:mpa i:n se: motsonteki kiketsa n' esti, komohkó:n se: mokokoh ika n' *machete** wa:n onkak yo:n wi:tsikixiwit, se: 'kuiti wa:n se: kima:xakualowa, se: kipa:tskili. I:n, i:n pahti ke:meh ne:, ke:meh yo:n tikiliah ne: tsi:nich. Mm. Se: kima:xakualowa wa:n se: kipa:tskilia ka:mpa se: moteki wa:n nehjó:n te..., te..., tamati:ya, a:mo tamati:ya pero esti kiketsa, a:mo, a:mo eski:sa ok. Kitsakuilia pero n' esti. Kitsakuilia, a:mo, a:mo chichi:k, a:mo eski:sa ok. Kitsakuilia, a:mo eski:sa ok, no: kuali kitsakuilia n' esti, a:mo eski:sa Kuali semi yo:n pahti wa:n ... Ke:mah. pos neh no: nite:kakilia:ni, kualtiah, no:, no: kualtia ka:mpa yo:n te:[ih]ixka ne:n chokoy, kit no: kima:xakualowah. No: kualtia. Mm. Mm. Wa:n no: kit se: mota:lilia kit se:, se: mota:lilia nejó:n se: ima:ko ka:mpa te:ixka wa:n se: moli:s ye:k ... no: kuali. No: kualtia. No: kuali wa:n ne:si ika no: ..., ne:si no: n'te:kilia:ni wa:n nikitaya, yehwa pos yo:n kita:liliah ne:n tsikitsi:n kima:pa:tskah ka:mpa se: moteki wa:n ki..., pos kitsakuili n' esti. [Ki]tsakuilia. Kitsakuilia. Mm. Nejó:n xiwtsí:n, yo:n kowtsí:n ne: semi tel kuali para se:, se: mopahtia. I..., ka:sá: ika 'ka:wtokeh ne: kaltsi:ntan wa:n pos ka:sá: ika *siempre**, nowya:n se: kita onkak. Im..., pahti neli, pahti kihtowah Ke:mah. Ke:mah mo..., mochi:wa wa:n a:mo mone:neki, itsmoli:ni komo se: ki..., Yo:n wi:tsikite:mpi:l, kiliah seki ti..., wi:tsikixiwit tikiliah. Wa:n seki tikiliah wi:tsikite:mpi:l. Ke:mah. Yo:n komo se: kima:xi:ma, olo:chitsmoli:ni pero a:mo wa:ki ke:meh xo:me:t. Itsmoli:ni, ka:mpa se: kite:xi:ma pos yehwa yo:n se: 'kuiti a ne:n i..., iselo. Iwki yo:n, itsmoli:ni. Ke:mah, se: kikui a. Iselo wa:n i..., chi:chi:ltik ne:n i..., ikua:pa:yo, ne: ka:mpa e:wi seki e:witika:e:wi ne:n i..., ixo:chio. Mm, ke:mah, chi:chi:ltik ikechtayo, chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik no:. Pero a:mo nikmati neh. A: wa:n iteyo no: tihti:ltik. Tihti:ltik no:. Tihti:ltik iteyo. Tihti:ltik wa:n chika:wa..., oksi a, tihti:ltik ata. De y..., de yoksi a. Ke:mah. Wa:n tak no:, no: ixwa. Ixwa no: eski. No: ixwa. Ixwa, ke:meh iteyotsí:n, ixwa, Mm, pos ne:wi:n ka:sá: ika miak, kasá: ika se: kita no:wya:n onkak nejó:n ohte:noh, ka:sá: ika ihkó:n kahkafe:ntah, ka:sá: ika kaltsi:ntan onkak nejó:n xiwtsí:n. Ixwa. I:n no:ya:n mochi:wa xiwtsi:n, no:ya:n mochi:wa n' xiwtsi:n, no:ya:n mochi:wa. Mm, ke:mah. Yo:n mikka:n kitekih. Ke:mah. Kima:xakualowah wa:n a:mo, a:mo semi takua:wak. Yo:n kanah, emaxtsi:n wa:n moloxtik ima:xiwyo no:, mm. Yemaxtsí:n, mohmoloxtik wa:n ma:kahkana:wak tepitsi:n. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: se: momati:ltia ke:ní:w n' pahti de ke pos ke:masá: a:mo teh kinina:miki kone:meh pos se: ki..., yehwa ya se: kikuiti nejó:n xiwtsí:n. Se: kita:lilia Se: kinta:lilia wa:n pos yo:n a:mo ... sayoh se: kuiti sah, a:mo no: se: 'kowa: ok. Ke:mah. Se: kuiti sah. wa:n seki ke:masá: ne: tapahti:lo:ya:n se: ki..., [ki]wi:ka *o* se: kinwi:ka kone:meh. Pos a:mo pahtih. Ka:..., ka:n kualtia. Semi kinina:miki yo:n xiwtsí:n, *mejor** se: 'kuiti wa:n de se: kimattok, se: momati:ltia yo:n se: kitekiti a. Ke:mah, yehwa. Se: kitekiti a, se: kima:xakualowa wa:n se: ki..., *o** seki se: kite:ka kihtowah se: kima:xakualowa wa:n se: kite:ka n' a:tsí:n itech se: teisá:, se: tapalkat para ompa se kikui a. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n no: pos no: kikante:kah se: kone:t, ke:meh tsikilitsi:n pos yo:n a:mo nikihto:s te:pahwih. Kanah. Yo:n a:mo, yo:n kualtsi:n nejó:n pahti. Ke:mah, te:pahtia, ke:mah. Pos mah se: motapowi para toni servi:rowa, ke:mah. Ke:mah, te:pahtia wa:n pos no: kuali a ke mah se: momati:lti ihkó:n ke:meh i:n tinentiemih pos no: mah se: momati:lti ke:ní:w, katí:n pahti kuali, katí:n a:mo, a:mo kualtia. Ke:mah. Pos kuali yetok, ake nik..., nikmatik a. Aman x..., n'neki ..., yeh..., pos yehwa yo:n no: nik..., nimitstahtania *o**, ox tiki:xmati ixo:chio ke:ní:w mochi:wa wa:n i..., iteyo ke:niwki wa:n yehwa n'nekia nikmatis no: ox, ox tikita ixo:chio ke:niwki. Pos no: nik..., nikita ne:wi:ni ixo:chio ka:mpa ne:n onkak ne:n tikehketsa wa:n chi:chi:ltik ixo:chio wa:n iteyo ne:n ti:ltik Ti:ltik. wa:n no: kikuah ne:n chiktehmeh, chiktehmeh sah no: kikuah, yo:n Kikuah chiktehmeh, ki..., kikuah kuitatohtokmeh, kikuah. kuitatohtokmeh kikuah wa:n yehwa ya n' xo:chitsí:n pos yehwa ne:n chiktehtsí:n, ne:n wi:tsikitsi:n kipipi:na, yehwa yo:n ki..., Ke:mah, kikuah. Kipipi:na wi:tsikitsi:n *por eso** kiliah wi..., witsikit..., wi:tsikite:mpi:l *porque** ... ki..., ki..., kipipi:nah wa:n ne:n iteyo pos tihti:ltik wa:n kikuah ne:n yo:n kuitatohtokmeh, semi kuelitah *porque** ... Ke:mah, kikua semi. kua:chi:chi:ltik wa:n ... Kikuah. Sioh seki wehkapantia wa:n seki ..., *casi** tak koma:mo se: ki..., se: ki..., se: kite:nteki wa:n itsmoli[:ni ]a, ne:n itsmoli:nia. Ke:mah. *Más** ye:kwehkapantia seki. Mm. Wehkapantia pero chi:chi:ltik n' i..., ixo:chio. Ke:mah. Wa:n nochipa chi:chiltik n' ixo:chio wa:n iyo:lselo no:, no: tepitsi:n chi:chi:ltik, imahma:tampa wa:n ti:ltik imetskowyo wa:n chi:chiltik nochi i..., imahma:yo. No: chi:chi:ltik tepitsi:n ka:mpa selik, chi:chi:ltik, ke:mah. Ke:mah, ke:mah wa:n ma:momoloxtsitsí:n nochi ima:tampa wa:n ima:i:xko, ima:ko nochi moloxtik. wa:n moloxtik. Ke:mah, yehwa yo:n no: nikmattok, ne:n [i]yo:lselo chi:chi:ltik. Ke:mah, yehwa yo:n. Pos yehwa sah yo:n nimitstatsi:ntokia wa:n i:n okseki a:mo tikye:kmatih, moneki mah se: motapowi para se: kimatis ke:ní:w [ki] ixo:chio. Pos seki a:mo tikitah wa:n ke:kiwki iteyo wa:n para toni kitatekiwtiah. Tasohka:matik ke tine:chilwih. Ke:mah, nehjó:n sayoh ne:chilwi moto:ka:i wa:n ke..., ka:ni tiwa:le:wak . A:, we:noh pos kualtsi:n timomati:ltihkeh, ekintsi:n neh nimitsili:ti ton noto:ka:i, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: niwa:le:wa ne: San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa niErnesto Vázquez. A:, we:noh.