A: pos sepa nika:wi:n timona:mikih ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah ne:n okot, okot *o** ka:nachi taman *o** se: ki..., se: taman *o** o:me taman tiki:xmati. Se: ki..., kiliah okot, seki kiliah ne: okotsot pero ata kowit kiliah okotsot, tiki:xmattos, tiki:xmattos no:, de *repente** ke:meh tinemi kowtah, titachia wa:n timomaka kue:ntah, mota:tahwa:n mitsilia:yah kati:n n' okotsot, kati:yeh okot. Seki kihowah okot tein kichihchi:wah ya n' a:t wa:n seki kihtowah okotsot tein yo:n kowit ne: mahma:yeh pané: pa:pa:lo:kowit pero ma:kahkana:wak ata yo:n kikuih para pahti, ehe, xa: tiki:xmattok no:, yo:n kiliah okotsot. Wa:n seki kiliah okot. Okotsot. Pos no: kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikih wa:n timoliah kati:n kowmeh, kati:n okot wa:n kati:n okotsot wa:n oksé: kowmeh. Pos neh niki:xmattok yehwa yo:n seki ki..., kikuih para ne:n tik..., se: kitatia ihkó:n, *antes** kikuah ne:n tota:tahwa:n ika titekolchi:wayah, kiliah okot. Yo:n no: de tata ompa ne: tiktapa:nah wa:n nehjó:n kualtsi:n ki:sa ne:n icho:kilo Mm. Pero yo:n nehjó:n tata, de n' ista:k a:mo, a:mo ye:ktata. Mm. Yo:n wehkapan m..., wehkapantia no:. Mm. Wa:n i:n oksé: pos no:, no: se: nik..., okoxa:l kiliah pos a:mo tikiliah okoxa:l pero kiliah ok.., ko..., Yo:n tein kikuih ika tachihchi:wah, no:, a:mo n'mati ke:ní:w teh tikilia. Mm. Entó:s kikuih kisa:sa:lowah wa:n ika tachihchi:wah no: ki..., ki..., kipilowah. Mm. Wa:n se: yehwa i:n okotsot yo:n ika ne:, ika se: ne: mo..., se: mopahtia, we:noh mopahtiah de n' se: kimpahtia ne:n, we:noh, kimpahtiah kone:meh. Entó:s yehwa ne: kuitih *cuando** yo:n se: ... Kimachiliah netati:l pos yehwa yo:n kikuitih se:k..., senechikowah, tanechiko:l kichi:wah. Wa:n oksé: no: nikita pero pos a:mo nikmati ke:ní:w ne: ni..., ihkui:n sayoh nikita ne:wi:n yetok. Mm. Wa:n ke:masá: nikita ne:n ta:lpan wetstok ne:n iteyo, oksé: taman. Mm. Entó:s a:mo nikye:kmati no: ox ke:ní:w ito:ka:i, ke:ní:w mochi:wa n' ahko, ke:ní:w xo:chit. Mm. Sioh nikita ne:n ta:lpan wehwetstok. Ihkui:kui:n ne:n i..., ixo:chio, chih..., chihchi..., chihchinaltik. Ke:mah, iteyo, mm. Chihchinaltik mochi:wa, iteyo. A:ah, iteyo. Tak yo:n iteyo, a:mo ixo:chio. Wa:n yehwa yo:n nikmattok ne:n ... Ixo:chio. Ixo:chio mochi:wa nehjó:n ata ihkui:ntsitsi:n. Mm. Pané: tehtewyoh sah mochi:wa, yehwa ixo:chio wa:n tein a:mo, tein a:mo moch..., mo..., moskalti:ti ita:kka, pawetsi ata, se: kita tatampa ihkui:ntsitsi:n wa:n pihpitsaktik. Wa:n tein yo:n mochi:wa ahko, kiliah yo:n okosi:n kiliah, tein yo:n wehwei mochi:wa tohtomaktik wa:n mochinalowa wa:n chika:waya pawetsi. Yehwa yo:n iteyo yo:n, yo:n ixwa yo:n, yo:n ixwa yo:n iteyo, yo:n chinaltik ixwa. Yo:n iteyo, ixwa iteyo, yo:n chihchinaltik. Pero iyo:la:n kitsa..., ima:tsahtsa:la:n ke:meh tao:ltsi:n kipia ne:n xina:ch ihkui:ni, pitsakweyak sah. A:it ke:hke:niwki ne:n ... Ti:ltik tak *o** ... Ke:mah kipia, ki..., kipia ompa n', ke:mah. Kipia mets..., imahma:tsa:la:n. Ke:mah, yehwa, yehwa. Yehwa yo:n powetsi wa:n ixwa ya. Pos yehwa yo:n kualtsi:n ti..., timolihtokeh nika:n wa:n timoahsikeh itech i:n ohti pos Ke:mah, mm. *O sea** ke:meh i:n tikowtahnemih pos tikitah. Ke:mah. Wa:n kualtsi:n nochi timotapowiah ke:ni..., ke:niwki iteyo. Ke:mah, mah se: motapowi pero ... Ke:mah. Wa:n para ton kualtia *o** para ... Kualtia para teisá:. Pos yo:n nochi se: mo..., molia. Ke:mah. Entó:s seki a:mo tikmatih ke:niwki ne:n iteyo *o** ke:ní:w ahko xo:chiowa. Pos tehwa:n tikitah no: seki ta:lpan wetstok a pero a:mo tikitah ox taihtik kipia iteyo. Ke:mah. Sioh tikitah ne:n chinaltik ke:masá: wa:n seki teltsikitsitsi:n seki. Mm. Pero a:mo tikmatih ke:ní:w pero kualia ke teh tikmattok. Ke:mah pos neh..., ke:mah, ke:mah. Tiki:xmattok ne:n nochi ihkó:n ne:n *semillita** pos kualtsi:n no:. Wa:n no: nik..., nehjí:n okot pos no: tiki:xmati ke:meh i:n wehka:w ne:n tota:tahwa:n kikuitih. Mm. Kwi:kayah *hacha** ne:wi:n ka:mpa wetstok wa:n kitapa:nayah wa:n kuitih para ika tekolchi:wayah. Mm, ke:mah. Ke:masá: ika mota:wilia:yah. Ke:mah. Kikuitih se: okot ihkui:n kixahxama:nia:yah, we:weyak wa:n ika ki..., se: mota:wilia:ya. Nehjó:n no: semi kuali *hasta** popo..., ne: i..., icho:kilo no: poposoka de, de tata ya. Ke:mah. No: poposoka ya pero yo:n no: semi kualtsi:n para kowtati:l. Mm. N' okot oso para kichi:wah ne:n teisá: ko..., kowit ke:meh i:n kaltsi:n ne:n kitsahtsaya:nah *o** kualtia no: para ne:n kalkowit nochi. Ke:mah *o** kitekih, kitekih wapalmeh. Yo:n no: kualtia. Para wapalmeh, nochi para taihti:yo:meh. Ke:mah. Ta:nka:yo:tsi:n, no..., nochi kualtia para kale:walmeh. Mm. No: tak kualtia para ne:n kii:xtapalta:liah, no:, no: kualtia. Ke:mah. Para ne:n *cinta**, ke:ní:w kiliah wa:n pos yo:n nochi te:servi:roh nehjó:n kowit se: kitstinemi pero ekintsi:n a:mo no:wia:n onkak, ekintsi:n sayoh nochi ka:sá: ika sah se: kita. Ka:n no:ya:n onkak, mm. Yo:n ka:m..., yo:n onkak ka:mpa kito:kah sah, ne: kowtah onkaya pero n'to:kkah. A:mo, a:mo pos ... Pos ne: kowtah ka:mpa ne:... Se:, se: kito:ka mochi:wa, de a:mo se: kito:ka a:mo mochi:wa. Ka:mpa ne:, ne: nikita ne: kualtsi:n yetok ka:mpa ne: ti..., mokowtah. Mm. Pos ompa tikto:ktok nehjó:n *matas**. Ompa nikto:ktok kowmeh. Pos yeh nikita pané: oholo:chtik ne:n ... Yo:n semi se: kimowilia, de n' ta:lpan panxi:ntok, ne:n seki xi:ni tein wa:kik. Se: wetsisneki, ye:kalaxtik. Ye:kalaxtik se: moxola:wa wa:n pos yo:n nikitstoya a:mo no: semi telweh..., telmo..., wehkatan moto:ka pané: paniá: yeh mota:lia sah nalwat. Alaxtik xiwit, se: moxola:wa, mm. Paniá:n sah. Paniá:n sah wa:n yehwa yo:n ne:n pos nika:wi:n de yo:n ika ta..., nimitsilia kikuih para ika tachihchi:wah no: onkak nika:wi:n, ka:mpa ika ne:n, nika:wi:n, nika:wi:n, a:mo semi telwehka. Yo:n onkak. Ompa no: onkak wa:n nika:wi:n pos ka:sá: ika a:mo, a:mo tei nika:kui:n, onkak okseko, tak yo:n no: kito:kah. Ke:mah, se: kito:ka yo:n, yo:n kowtsi:n para mochi:wa se: kito:ka. Pos wa:n i:n okseki, i:n tein nimitsilia no: kuali para pahti, yo:n tak no: kualtia para ne:n kalkowit. Okots..., okotsokowxiwit wa:n pos yehwa yo:n no: kuitih ne:n ki..., tama:nelowah, kiliah nechi..., nechiko:l, miak pahtsitsi:n de xiwtsitsi:n ki..., kichi:wah. No: kualtia tein mehmela:wak, wehwei, no: kualtia para kalkowit, mm. Wa:n para kimanah wa:n ika kina:ltiah kone:meh. Ke:mah. Nehjó:n para ne: yo:n netati:l *porque** netati:l yo:n se:, kihtowah netati:l no: se:, ke:meskia chi:chinowtiw, yehyewalti:le:wi wa:n chi:chi:le:wi. Ke:mah. Ika yo:n ne: taneki:sa, kinkui ne:n toto:nik oso sehsekuih ihkó:n wa:n ke:masá: mota:lihtinemih sayoh nehjó:n tastiwih, yehwa yo:n kinkui. Ke:mah. Yehwa ya. Wa:n yehwa yo:n kuitih yo:n xiwtsi:n, miak tama:nelowah, yehwa ya n'... Miak, miak xiwtsitsi:n ne:n, de n' ma:ltantsi:n *o** seki, okseki pahti ne:n xo:me:t oso seki yo:n o:mekilit. Miak, miak kikuitih wa:n para kima:nelowah, *por eso** kiliah ne: tanechiko:lxiwit, no: kitekih yo:n seki ne: chakaixiwit, nochi mika, miak xiwtsitsi:n wa:n ika yo:n nehjó:n kinina:miki a ne:n kone:meh. Kinna:mikia. Nehjó:n xiwit semi, okotsokowxiwt semi telkuali. Pahti porin cho:kiloh wa:n ahwia:k. Pahti. Wa:n yo:n de ahko, de yetok, a:mo nikmati ekintsi:n, ox de selistok, kualtsi:n ahko [...] ke:masá: moyo:kolia panxi:ni, moka:wa sayoh kowtako:t. Ata ika *tiempo** sah no: ma:xi:ni no:. Ke:mah. No:, mopatatiw. Ma:xi:ni wa:n moka:wa tako:t sah pero yo:n kakate a:mo ma:xi:ni, yo:n ma:xi:ni yo:n okotsot wa:n i:n okot a:mo ke:man, ma:xi:ni pero mopatatiw sah, ma:xi:ni wa:n ompa sah seltia ya, ke:mah. Ke:mah, wa:n yo:n seki ma:xi:ni, ma:xi:ni ke:meh yo:n chakai, *cuando** ma:xi:ni, ma:xi:ni. No: iwki a ne:n, ne:n ... Ke:mah okotsot no: ma:..., okotsot wa:kik a se: kihto:s ma:ski a:mo. Moma:pata sah, ke:mah ihko:ni. N' i... *igualito** ne: se: mokaya:was ne: ta..., wa:kik a para kowtati:l pero a:mo ta: *después** sepa itsmoli:ni. Itsmoli:ni, sepa se: kitas sepa telkualtsi:n selistok a. Ke:mah. Selitok a wa:n pos no: kualtsi:n yo:n kuowit sayoh ke pos ke:masá: se: kineki para pahti pos tak kualtia ma:ski wa:kik. Kualtias tak, kualtias, ke:mah. Kualtias ta: no:, yo:n semi ahwia:k ne:n ixiwyo. Ahwia:k. Ahwia:k wa:n *eso** ne:n no: ahwia:ya de, de kimanah. Ahwia:k. Ke:mah. Pos yehwa yo:n kualtsi:n se: ki.., se: ki..., se: motapowia ihkó:n de ke ke:meh ekintsi:n nika:n nochi timonohno:tstokeh itech i:n ohti pos kualtsi:n ne: tik..., tikitah nehjó:n xiwtsi:n, yo:n kuali se:, se: kuiti:w. Ke:mah. Se: kuiti:w wa:n sepa oksé: pos no:, no: se: ki..., se: kuiti:w, ke:mah pos i:n a:mo kachi se: kuiti ok ta: pos *antes** yehwa ne: kikuiah ne:n tota:tahwa:n, n' okot. Nochi mo..., mo..., mopahtia:yah, nochi ika yehwa. Ke:mah, pos kuali teh xa: kachi tikmattok de ke kati:n, kana:chi ne:n kowmeh, teh kachi tikini:xmattok. Ke:mah pos nehjó:n neh niki:xmattok ne:n, yo:n kiliah okotsot no: niki:xmattok neh wa:n neli kikuih para ke:meh i:n netati:l ki..., mo..., kimolo:ntiah. Wa:n no: tik..., Wa:n nehjó:n yo:n o..., okoxa:l kiliah ne: niki:xmattok o:me ma:we:weyak semi, tein achi ma:we:weyak wa:n onkak seki kostik okot kiliah yo:n ma:..., ma:pisi:ltik, ma:tsikitsitsi:n ima:xiwyo. Ma:tsikitsitsi:n. Wa:n i:n ne:n okot nehjó:n para ika kichi..., ki..., kinamakakih i:n xola:lpan kiokxitiah yo:n i..., itani. Kiokxitiah ki..., kike:stahchinowiah, kihto:ka:n kike:schichinawah, kite:miliah kowit wa:n pané: kuali kawa:ni wa:n ne: tata pos ika *mismo** icho:kilo mookxitihtok ne:n okot. Mookxitia wa:n ke:mah ki..., kitektiowih wa:n ke:meh xi..., oksitiw iwki kitektiowih, kitektiowih tanamakanih wa:n *por eso** tikitah kwa:lkuih tsikitsitsi:n, ne: a:mo we:weyak ke:meh kowtati:l, sanoke tsikitsitsi:n kitekih. Ke:mah oksitiw, kitekih wa:n kitapa:ntiowih wa:n ke:mah nehjó:n iwki, *hasta** iwki tiktamo:tah kowit ne:n, ne: kitamo:tah de ke, de ke oksi kuikeh pos ki..., kitamo:tah. Wa:n sa:te:pan *más** nalwat kihichkuahya *porque** nochi oksi na..., inalwayo, nochi oksi. Nochi oksi, nochi kualtia nalwat yo:n no. Ke:mah kitehtektiowih. A:, nochi kualtia ma:ski inalwayo, a: pos yo:n kitehtektiowih, ihkui:ntsitsi:n, tsikitsitsi:n. Iwki kitektiowih, *cachitos** wa:n yo:n ki..., pero yo:n kike:stahchinolwiah para, para oksi. Ke:mah ke:stahchinolwiah wa:n no: ... Pos yehwa yo:n a:mo, a:mo se: kimati ke:ní:w nehjó:n kowit, ke:ní:w, ke:ní:w kichi:wah yo:n kwa:lkuih oso kitipanta:liah. Ke:mah wa:n no: kiliah okotsot yehwa tein okot a, tein kitatapatsah n' okot ne:n okotsot n' a:t para kikuih para ke:meh i:n kipahwiah o..., xina:ch ka:mpa tato:kah tokni:wa:n ka:mpa tachkuah okuilimeh, nehjó:n yo:n okot kitatapatsah, ata yo:n kinamakah ampo:n tein kuali oksik, tein yo:n pané: panteh, pankowpalyoh. Ki..., ki..., yo:n kipia pané: kopal panko nochi, yo:n, yehwa yo:n kuali oksi n' okot wa:n ke:mah kua:lkuih kitatapatsah ne:n ta:tahmeh, kitatapatsah wa:n ke:mah ki..., ki..., kis..., kuite:wah se: tso:tsokol ompa kite:mah ne:n yo:n, yo:n okot tein tamomoxo:l a. A:, yo:n achi ne:n, mm. No kuali yoksi. Wa:n kichi:wah ne:n tekol wa:n ke:mah kita:liah tatampa se:, se: ... Ekintsi:n pos *cazuelita** onkak, a:mo onkak kaxahpa:s, onkaya kaxahpa:smeh ata, kiliah libri..., libriyohmeh kiliah. Onkayah kowkaxih..., ekintsi:n a:mo kachi tei. De ompa kitapachowa:yah wa:n ke:mah ne: kipante:miliah kowit ki..., taxo:taltiah, ki..., pankawa:nia nochi ne:n tso:tsokol ke:mah, de kawa:ni a pos seki cho:kilohki:sa ne:n okot, ne:n tatampa, ke:meh te:mpilkak ne:n tso:tsokol itech n' *traste** pos ompa ihxi:ka yo:n pané: nekti a. Ompa yowi a, ne:n ke:meskia nekti ne:n yo:n ... Ke:mah, ke:mah de ompa ne: ki..., ki..., kichiah ya wa:n ta..., de una vez tami a. Kiki..., kiki:xtiah yo:n wa:n ki..., kite:miliah ne:n xina:ch. Wa:n iwa:n xa:l kinelowah porin ... Para yo:n para mokahka:wa, para mokahka:wa *porque** xa:l ne: ke..., ke:mah wa:n ke:meh yo:n okotsot sasaltik. Para mokahka:wa, para a:mo mokuihkui. Wa:n chichi:k semi, sasaltik wa:n chichi:k. Yo:n nehjó:n para mokahka:wa kita:liliah xa:l para mokahkahka:wa ya pero komohkó:n a:mo kita:lilihkeh xa:l mosenkuis wa:n a:mo wel kihki:xti:skeh ok, sepa se:wi ye:ktakua:waya. Chichi:k. Takua:waya wa:n mokuihkuis ne:n xina:ch. A:mo ki:sa ok. Takua:waya, ke:mah de mokuihkui, a:mo wel se: kitapetsko:ltia ok xina:ch. A:mo ki:sa ok *mejor** ne: kinelowah iwa:n xa:l. Wa:n yo:n de n' chichi:k a:mo kikuah ok ne:n okuilimeh. Ke:mah. Ka:n kikua n' okuilin, chichi:k wa:n mah xaxawaka pos a:mo kwe:lilia ok n' okuilin, Iwki kito:katih ne: ka:mpa tachkuah n' okuilimeh, no: kichkuah n' okuiltsitsitsi:n sikie:ra ka:n o:me, e:yi, *hasta** ma:kui:l *mata** kichkuah pero kiekowah a:mo wel xaxawaka *mejor** ka:wte:wah ya. Iwki ka:wte:wah ya. Yo:n a:mo ika mikih soh ke pos xaxawaka a:mo kwelitah. Wa:n taman chichi:k tepitsi:n, wel..., a:mo ika mikih yo:n okuilimeh. Soh ke a:mo kwelitah *porque** xaxawaka, mahyá: te:skayoh ne:n ... Ke:mah, yehwa yo:n kimowiliah, a:mo kwelitah, yehwa:n kinekih kua:skeh pero tein a:mo xaxawaka. A:, porin ne:n xa:l, *casi** kinte:nkokowa no:. Pos kualtsi:n nehjó:n, a:mo se: kimati nochi: i..., i..., icho:kilo. Ke:mah, yehwa yo:n kiliah o..., okotsot yo:n okotsot kiliah icho:kil de n' okot. Kilian oko..., wa:n se: okotsot kiliah pero yeh okotsokowit. Yehwa o..., okot sah. Pos mati a sah ke:ní:w yo:n pero neh nikaki, nikaki wa:n nikitani ke:ní:w kichi:wah yehwa yo:n o..., okotsot ki:xtiah. Yo:n cha: no:, no: kualtia para ne:n pahti de n' para okuilimeh, de n' para *semilla**. Pero ki..., mahyá: kimanah ne:n, ne:n okot tein tatapats, tein kuali okotaxiwit yehwa ne: kimanah wa:n ki:sa n' a:yo ne: ... Kimanah ne:n okot ompa ya ne:n *casi** ke:meskia kimomoxiwah. Ki..., kitatapatsah pisi:ltik wa:n kitso:tsokolketsah wa:n kitapachowah para ihxi:kas itech ne:n *traste** de n' cho:kil. Kitatapatsah. Pos no: taman ya, ompa ne:n mosentilia ya ne:n ke:meskia chichi:k. A: tikitaya ne:wi:n. Iwki, iwki kichi:wah yo:n okot. Ke:mah, tehwa:n a:mo tikchi:wah nika:n pero neh nikitani *porque** ne: ahko nite:tekitilia wa:n nikitani ke:ní:w kichi:wah nehjó:n tokni:wa:n. Nikitani, nikitani ke:ní:w kichi:wah. Se:sepa kuali nochi se: te:tekitilia, ka:sá: ika se: yowi wa:n se: momaka kue:ntah toni kichi:wa para no: nite:ilwi:s a neh nika:n noxola:l ta:ka:n ehko to:nal ne:chtatsi:ntokiah, nikili:s toni nikitato ne:kui:n *o** toni nikmattok ke..., ke:ní:w kichi:wah okotsot. Pos kualtsi:n no:, ke:meh ekintsi:n tine:chilwihtok pos no: nik..., se: kimattiw. Nika:wi:n pos tikmattokeh yehwa yo:n sayoh seki para pahti *o** para se: kikuiah. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah. Pero a:mo se: kimati ne: ke:ní:w ekintsi:n teh tikmattok ke:ní:w kichi:wah pos kualtsi:n nik:an tine:chilihtok wa:n nika:n timotapowiah, se: mo..., se: mo..., se: molia ya. Ke:ní:w kichi:wah, ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, se: molwia ya. Wa:n ihkó:n kualtsi:n. Wa:n tokní:w tein kinehneki pos ki..., kichi:waltia wa:n kikui, kikui para kimpahwia okuilimeh. Pero a:mo kimpahwiah, sanoke a:mo mikih, *si no** para, para a:mo kikuah ne:n okuilimeh, kintsakuiliah ika. Para kipale:wia ya ne:n tato:k. Kipale:wia. Kipale:wia. A:mo, de *porque** a:mo kita:liliah wehka tachkuah ya yo:n okuilimeh. Kipale:wia, ke:mah. Ke:mah pero kita:liliah ke:meh i:n *veneno mil ochenta** ya pos ... Tap..., okuiltsitsi:n kin..., kintamiah wa:n kina:wilchi:wah sah, a:mo no: kinkuah. A:, pos mikih, seki ne:wi:n wetsitih. Wa:n kualtsi:n yo:n de ke soh ... Yo:n soh se: kita:liliah sah para a:mo kikua:s, pero a:mo se: kimiktia ika. Ke:mah, ihkó:n. Kachi kualtsi:n yo:n se: kita:lilia pahti wa:n a:mo yehwa yo:n *veneno** kita:liah. Wa:n sayoh para mah mahchi:waka:n, mah ka:waka:n ne:n *mata**. Soh mah machi:wa sah, mah ka:waka:n yo:n xina:ch, mah kite:motih seki ta:kilo:t ne:kui:n wa:n a:mo kua:ka:n xi..., xina:ch. Ke:mah iwki yo:n. Chichi:k wa:n *aparte** xaxawaka yehwa a:mo kwelitah kua:skeh. Pos kualtsi:n no: yo:n ... Ta: i:n chichi:k, chichi:k eski. Wa:n ne:n ... Pos ... Ke:mah, yehwa yo:n. Yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya ne:n okot, de miak taman ne: ki:sa ya, de, de okotsot wa:n de okotsot de a:t wa:n okotsot tein kowit ne:n wa:n okoxa:l tein yo:n ista:kokoxa:l wa:n yo:n kiliah kostikokot, kiliah ma:pisi:ltik. Ke:mah wa:n okseki ne:n e:yi taman ... Yehwa yo:n, miak taman ki:sa ya, de, de e:yi taman *casi** okot. Na:wi taman tein ika to:ka:itia okotsot, pero n' okotsot de a:t okotsot wa:n se: okotsot tein kowit. De n' kowit, ke:mah, yehwa yo:ni. Pos kualtsi:n no: ne:n n' ik..., n' ik..., n' ikowyo wa:n we:ikowit no: mochi:wa mehmela:wak wa:n tila:wak ne:n ie:wayo. Yo:n ke:mah. Tila:wa:k n' e:wayo wa:n no:, no: tihtilaktik. Ne: ke:mah. Ke:mah, tila:wak. A:mo kahkana:wak n' ie:wayo. Ke:mah. Wa:n yo:n ie:wayo ki:sa wa:n ki..., yehwa yo:n ki:xtiliah wa:n *aparte** kitahtapa:nah. Ke:mah, ke:mah. Seki. Seki kualtsi:n mehmela:wak kowit ne:n mochi:wa de n'okot. Ke:mah. Ma:ski ne:n a:mo no: semi wehkapantia Seki a:mo wehkapan, seki wehkapantia ka:mpa, ka:mpa ne:wi:n ne: semi tila:wtok kowyoh, wehkapantia ne:n okot. Momahmaxalowa sah. Wehkapantia.w *Porque** nika:n tehwa:n se: kito:kas paniá:n, momaxalowah niman, a:mo moskaltia wehkapan. A:, nika:wi:n semi momaxalowa wa:n kualtsi:n mahmaxaltik, ihkó:n *hasta** kuali se: ... ma:s[ki] ika kuali se: panki:sa itech nehjó:n okot, kuali se: kiteki ixiwyo. A:mo wehkapantia, ke:mah, momaxalowa kualtsi:n, ke:mah. Para se: kitekis ima:xiwyotsi:n, ke:mah kuali se: kitekilia. Wa:n ne:wi:n telmehmelaktik, nio:nó: wel se: panki:sa. Ka:n wel se: kiteki, a:mo wel se: kiteki. Wa:n yehwa yo:n ekintsi:n nochi tik..., nochi timomati:ltihtokeh wa:n kualtsi:n no:. Nehjó:n pero seki ... Ke:mah, ke:mah. Mah se: kimati ke:ní:w yo:n kowit, ke:ní:w mono:tsa wa:n tohtoni se: kikui. Seki a:mo nochi tikmatih, tikitah ne:wi:n yetok se: kowtsi:n pero a:mo tikmatih ke:ní:w ox kualtia *o** koma:mo kualtia, ke:ní:w xo:chiowa. Ke:mah, ka:n se: kimati ke:ní:w se: kita..., kitatekiwti:s, ke:mah. Ke:mah. Ke:meh yo:n okseki a:mo se: kita ke:ní:w ixo:chio. Ka:n se: kita, ka:n se: kita, a:mo se: kita. Ke:mah wa:n yehwa yo:n nimitsilia ne:, ne: o..., okot tein kuahkuali wa:n ... Ma:ski yo:n tein kostikokot no: ta:ki. A:mo se: kita, se: kita wehwetstok a ne:n ... No: ta:ki. Wa:n pawetsi ne:n iteyo wa:n yo:n kiliah okosin, yo:n powetsi okosin. *Cuando** yo:n mochihchinalowa ompa ya i..., i..., itech i..., itsi:ntan ka:mpa ne:n ... Ke:meh tao:l mochi:wa iyohyo:lpan kipia ne:n xina:ch tein ixwa ya, tein kampa, para ika m..., sepa ixwa ne:wi:n kowtampa. Ke:mah taihtik kipia, taihtik kipia, taihtik kipia ompa i:n tsikitsí:n n' ke:meh yo:n xina:ch de taoltsi:n. Wa:n yo:n taihtik kipia wa:n de motapowa ya ki:sa ne:n xina:ch. Wa:n iwki kipiah ne:n yo:lsin yehwa tein ixwa. Wa:n ti:ltik ne:n xina:ch tak. *Este** i..., ne: ti:ltik nehjí:n okosin tein pawetsi pero ihtikyo ista:ktsí:n tein kipia iteyo. A:, wa:n yo:n tak seki kwi:kah chiktehmeh. Ista:ktsi:n, ke:mah yehwa yo:n nikitani neh pero ompa tehwa:n tekitiah wa:n ekintsi:n miak kowmeh onkakeh ne: pos tikitah ke:ní:w panxi:ni wa:n nikteki wa:n nikita ke:ní:w yetok ihtik ne: tein is..., ixina:chyo. Miak panxi:ni ne: yo:n okosin kiliah, tein yo:n ita:kka ya. A: pos ke:mah. Ke:mah yo:ni yo:n. Ke:meh ekintsi:n onkas ... Ompa *cerca ne:n nanta..., [...]tachipa:wah, nantachiatih. Neh a:mo nite:kakilia sah pero neh nikita *porque** ompa *cerca** ne: titekitih, tehwa:n tikitah n' okot, ke:mah ika ni..., nikmattok wa:n nikitani, ke:mah. Ke:mah. Ke:mah tikitah, ke:mah. Seki ata kipehpenah yehwa yo:n okot tein pawetsia iteyo ne:n okot. Pos nankitah ne:n kowtsitsi:n kati:n ne:n i]ta:kka. Kichihchi:wah we:wehchomeh kinamakah *ar...** para *artesanias** sah kinamakah ata no: ki..., ki..., kimehmetstiah wa:n we:wehcho ya ne: kita:liah, sioh kita:lia ikechyotsi:n, se: kowtsi:n wa:n we:wehcho ya. A: para ne:n tama:chihchi:w. A:, a:mo, a:mo moowihtiah sayoh kikui, kita:liliah. Ne: kanah pos o..., Kichihchi:wah ikechkowyo wa:n kechchihkole:wtok sah wa:n imetswa:n ne: ... Wa:n ke:mah kinamakatih ya ax... ne: we:wehcho ya. We:wehcho. Ke:mah, iwki kichi:wah. Pos kualtsi:n a:mo semi, kualtsi:n tein kimatih yo:n tama:chihchi:walis wa:n nochi a:mo teh ma:wilowa wa:n ... Ke:mah, ka:n teh ma:wilowa. Mm, ke:mah. Ke:mah. Pos ekintsi:n nochi moliah nochi nehjó:n ke:masá: tak kuitih ika, kuitih ika teisá: komo kichihchi:wah yo:n pané: we:wehcho pos a:mo moowihtiah. Ka:n moohwihtiah ok. A:mo moohwihtiah sioh kikwi:kah tak ne:wi:n wa:n kualtsi:n no:, a:mo teh ma:wilowa. Ka:n moowihtiah ok. Ka:n teh ma:wilowa, nochi kololowah, nochi kololowah. A:mo ma:wilowa, tak ompa ne:, ekintsi:n a:mo no: kachi tei eski. *Este** a:mo tei, ka:n, ka no: ka:wah ok, kikuitih wa:n ki..., kichihchi:wah wa:n kwi:kah ne: xola:l, ka:watih. Kwi:kah, kwi:kah ne:wi:n, tak wehka tak kwi:kah wa:n ... Ke:mah, ke:mah. Pos kualtsi:n se: ki..., se: molia ke:ní:w nochi kualtia, soh mah a:mo ... Mah se: kimati sah *porque** tionkakeh a:mo tikmatih, sayoh tik. Mah se: kimati sah wa:n mah se: kichi:wa, mah se: ... Ka:n t'matih. *Casi** tak tiktatsiwiliah para titachihchi:waskeh *o** para tikte:mo:skeh *o** para ... Wa:n t'tatsiwiliah para tikchihchi:waskeh ke:meh yo:n a:wilmeh, se: kitatsiwilia, ke:mah. Ke:mah. Ekintsi:n timoliah pos ke:masá: *cuando** se: welis no: kuali se: kite:mo:s, mah se: kuiti. Mah se: kuiti, mah se: kuiti wa:n se: kichihchi:wa, ke:mah. A:ksá: te:tahtani:s pos kuali se: kui:li:ti:w. Ke:mah, weli. Ke:mah, se: kimattok a, ke:mah. Se: kimattok ka:n onkak nehjó:n okotsokowtsí:n Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania ne: ox tiki:xmattok wa:n a:kin tine:chilwia pos kuali yetok wa:n n'neki xine:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Ne: pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niw..., wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh.