We:noh pos sepa nika:n timona:mikih ne: no: sepa neki, nikelna:mikik nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kilit kiliah, kiliah ahmo:lkilit oso kowtahwa:wkilit, ke:ní:w teh tikto:ka:itia. Neh nite:kakilia ihkó:n kito:ka:itiah ke ahmo:lkilit wa:n seki kito:ka:itiah kowtahwa:wkilit, iwki kiliah *porque** iwki a wa:wkilit, chi:chi:ltik. Soh ke ne: yo:n, yo:n xiwit yeh ma:pehpetaktik ima:tampa wa:n ima:i:xko nochi ma:ahalaxtik semi wa:n ima:tampa pehpetaktik ata yeh wa:n chi:chi:ltik ikowyo yeh wa:n ata no: teyowa mopahpampilowah ihkó:n iteyo, mopahpampilowa wa:n no: *bolitas** mochi:wa, xohxoxoktik i..., iteyotsi:n. Ke:mah. Pero *cuando, cuando** chika:waya ya, tile:wi a iteyo ke:meh tomakilit. Iwki ata mochi:wa yo:n, ox tiki:xmattok, ke:ní:w tikto:ka:itia ne:n ... Ke:mah, nikneki n'matis ke:ní:w tikto:ka:itia ox, ox ke:ní:w se: kichi:wa, se: ki..., kikui, yo:n no:, no: we:lik ki..., no: we:lik kihtowah. A: pos no: tikneki tikmatis, nika:n timo..., timoahsih ne:n itech n' ohti. No: we:lik, mm. Pos no:, no: we:lik wa:n kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikih ti..., ti..., timonohno:tsah. Timomati:ltiah nehjó:n kiltsi:n, yo:n no: we:lik, kim..., kia:manah wa:n ki..., kima:pa:tskah wa:n se: kikua tama:pa:tskal ihko:ni de ke kita:liah tepitsi:n chili:toh *o** chi:ltekpin *o** teisá: ihkó:n de *verde* wa:n we:lia. Nehjó:n se: taman de n' ahmo:lkilit no: we:lik wa:n oksé: no: wehkapantia. Mm. Kowtahwa:wkilit kiliah pero a:mo se: kimati ke:ní:w. Yo:n kachi wehkapantia tepitsi:n. Kowtahwa:wkilit, mm. Wehkapan mochi:wa, wehkapan, *cuando** wehweikowit wehkapan yowi. Tepilitsi:n. Wa:n yo:n no: kikuah tatampa semi yo:n chiktehmeh iteyo. Chiwihkoyomeh kikuah ne: i..., iteyo kikuah chiwihkoyomeh pané:. Iteyo nehjó:n tihti:ltik mochi:wa wa:n porin tihti:le:wi. Tihti:le:wi *cuando** mo..., mm. Wa:n de *racimos** mopahpampilowah wa:n ompa wetsi a. Wa:n ompa tatampa ne:nemih yo:n chiktehmeh, yo:n chiwihkoyomeh wa:n kikuah semi. Chiwihkoyomeh, kikuah. Pero a:mo nikmati ox no: we:lik de n' kowtah nehjó:n kiltsi:n. Pos ne:n yo:n, yo:n ko..., yo:n xiwit kiliah ko..., kowtahwa:wkilit. Kiliah kowtahwa:wkilit. We:lik, seki ne:, seki pos ke:meh se: kinekis se: kimana, se: ki..., kia:manah achto wa:n ke:mah kima:pa:tskah wa:n kitsoyo:niah. Wa:n no:, no: *igual** ke:meh oksé: ane:n hmo:lkilit. Ika *ce..., cebolla**, kualtsi:n we:lik, kualtsi:n we:lik yo:n, kualtsi:n we:lik tatsoyo:n. Kimanah wa:n kima:pa:tskah wa:n ke:mah kitsoyo:niah, kita:liliah *cebollita** wa:n ke:mah ne: ke..., ke..., we:lik tatsoyo:n, tepitsi:n chi:l kita:liliah, mahyá: tepitsi:n te:nkoko:k, kualtsi:n we:lik yo:n kiltsi:n. Pero yo:n ... Seki kixmatih ne: ahmo:lkilit, seki ki:xmatih kowtahwa:wkilit. Ahmo:lkilit, a:mo se: kie:kmati toni *porque** miak kito:ka:itiah kowtahwa:wkilit *porque** chi:chi:ltik ke:meh wa:wkilit. Pos ... Chi:chi:ltik. Wa:n ma:i:ka:npehpetaktik kualtsi:n, ahalaxtik semi. Yehwa yo:n kiliah iwki. *Ha..., hasta** nalwat, nochi chi:chi:ltik nalwat ata, nochi chi:chi:ltik inalwayo. Mah..., momahma:sowa. Pos yo:n kualtsi:n chi:chi:ltik nochi n' i..., imetskowyo nochi *hasta** ne:n ima:ko, kualtsi:n ma:pehpetaktik *hasta** nalwat. A: ima:yo ihkó:n kualtsi:n moma:yo:tia, kualtsi:n moma:yo:tia, kualtsi:n tatampa, yo:n tatampayohtok no:. Ke:mah, momahma:sowa yo:n, ke:mah. Ma:xi:ni no:, ma:xi:ni. Wa:n de selik yehwa yo:n selik se: kiteki a *porque** de pané: nikita ke:masá: no: de chika:waya no: ma:xi:ni, no: ma:xi:ni. Wa:n yo:n se: kita ne:wi:n kowtah seki wehwei wa:n pos ampo:wi:n no: onkak ka:sá: ika itech ohte:noh oso kahfe:ntah ihkó:n onkak, kowtahpah, kohkowte:noh. Yo:n mochi:wa kow..., kowtahpa mochi:wa, ka..., kahfe:ntah ka:mpa kohkowte:noh, ompa mochi:wa yo:n. Ke:mah. A:mo no:wia:n mochi:wa nehjó:n kiltsi:n, a:mo no:ya:n. Yo:n a:mo no:ya:n, yo:n mi:lah a:mo mochi:wa yo:n ata, mi:lah a:mo mochi:wa. Miak kitekih ne:wi:n ka:mpa kitah, kitekih tokni:wa:n tak seki kimattokeh ke we:lik. Ke:mah, we:lik. We:lik kima..., kimanah wa:n kima:pa:tskah. We:lik. Ke:mah. Kima:patskah de ma:ski miak kimanah wa:n sayoh tsikitsi:n moka:wa, motokotsowa. Motokotsowa, mm. Motokotsowa, motokotsowa Entó:s kikuitih ne: wa:n kima:pa:tskah wa:n ke:mah kita:liliah ne:n istatsi:n wa:n we:lik, we:lik nehjó:n kiltsi:n wa:n pos oksé: taman no: tikihtowa no: we:lik, *mismo** yehwa. We:lik semi, we:lik. Ke:mah , *mismo** soh ... Kets..., sayoh ke ta:taman. Ta:taman, ta:taman ne:n ... Ta:taman wa:n yo:n kualtsi:n ixo:chio, kualtsi:n mopahpampilowa ihkó:n we:weyak. Ke:mah. A: pos ita:mpa de ne:n kiltsi:n, ihkó:n de ka:mpa moma:yo:tia kualtsi:n mopahpampilowa ne:n iteyo. Mm.i Ixo:chio. Ke:mah. Ixo:chio wa:n ne:n iteyo tihti:ltik. Tihti:ltik wa:n pos yehwa yo:n kikuah ne:n chiktehmeh ne:n yehwa ne:n nikmattok yehwa yo:n chiwihkoyomeh tatampa nochi ne:nemih. Kikuah wa:n a:mo n'mati, okseki chiktehmeh xa: no: kikuah. Tihti:ltik, tihti:ltik. Yo:n kikuah, kikuah semi iteyo, kikuah. Xa:, xa: kikua:skeh ke:meh yo:n kuitatohtokmeh, kua:skeh nimolia, *porque** yehwa:n no: ta:lpan nemih, no: kikuah. Pos tehwa:n tikitanih yehwa sah ne:n ta:lpan nemih ke:meh yehwa ya, ke:meh yehwa ya chiwihkoyomeh wa:n kuitatohtokmeh kikuah yo:n kowtet *porque** ta:lpan nemih. Ke:mah wa:n xa: tikita ne:wi:n, xa: teisá: okseki chiktehmeh ne:n seki ki..., kikuah wa:n kitila:nah *o** kiti..., Kuitatohtokmeh no: kikuah, ke:meh ne:n pos yehwa yo:n ... Ke:mah, ke:mah kikuah, kikua. Ke:mah yehwa yo:n ti..., yeh seki kiliah ne: ahmo:lkilit wa:n seki kiliah ne: wits.... ko..., kowtahwa:wkilit. Kowtahwa:wkilit porin chi:chi:ltik i..., niki:xehekowa itahta:i i:n wa:wkilit tein mochi:wa, tein kitepe:wah pero yeh no: taman ineketsalis, yo:n no: taman. No: taman. Yo:n ixo:chio mo..., i..., ikua:pan ya mota:lia, ka:mpa tami m..., kowit moskaltia, ompa ki:sa ixo:chio wa:n moahoketsa. Wa:n kes..., imahma:tsa:la:n mopahpampilowa. Wa:n i:n a:mo, i:n xo:chiowa, imahma:tsa:la:n mopampilowa, we:weyak ne:n ... Ika *sarta** mota:lia iteyo. Wa:n kachi moma:yo:tia ihkó:n, ke:meh a:mo wehkapantia moso:sowa. I:n mosowa, moso..., mosowa. Wa:n i:n se: tein tikihtowa i:n chi:chi..., ma:..., Wa:n wa:wkilit, yeh moahkokehketsa wa:wkilit yeh. Moahkokehketsa wa:n i:n iyo:lpan moxo:chio:tia, iyo:lpan ya. Iyo:lpan ya ne:n mo..., mochi:wati ne:n i..., iteyo. Ke:mah pero i:n seki yeh mopampilowa ita:kka, we:weyak. Yo:n im..., pos kualtsi:n no: n' i..., i:n ahmo:lkilit *porque** we:lik. We:lik no:, ke:mah kualtsi:n. Wa:n i..., ia:yotsi:n de ke mo..., de kimanah ki:sa chi:chi:ltik, no: kipa n' a:t. Ke:mah, tapalohki:sa, ke:mah, yehwa yo:n, yehwa ya pos. We:lik wa:n a:mo witsioh, kualtsi:n chi:chi:ltik i..., ipane:wayo, chi:chi..., chi..., chi:chiltik, kipa porin ne:n tapaloh ki:sa de n', de nochi ne:n chi:chi:ltik ikowyotsi:n wa:n imahma:yo, nochi chi:chi:ltik. No: chi:chi:ltik, no: chi:chi:ltik. Wa:n yo:n a:mo nikihto:s ke moe:witiketsa, yo:n kualtsi:n tatampayo:tia ka:mpa, ka:mpa yetok we:i *mata**. Pos kualtsi:n tatampayohtok ihkó:n. Tatampayohtok. Tatampayohtok, ke:mah, ompa moololowiliah ya iteyo. Ke:mah, kikuah iteyo. Ompa ya kwelitah ne:n chiktehtsitsi:n, ne:n chiwihkoyomeh, ne:nemih oso yehwa i:n tikihtowah kuitatohtokmeh ne:n ki..., no: ki.., kikuah. Kikua *porque** tak a:mo chichi:k iteyo. Kikuah. Ke:mah. A:mo chichi:k iteyo *porque** we:lik ne:n i..., ixiwyotsi:n. A:mo chichi:k eski, a:mo chichi:k. Eski ke:meh yo:n tomakiltet iteyo ki..., de we:lik eski. Ke:mah, ke:meh tomakilit wa:n yehwa yo:n kwi:kah chiktehtsi:n iteyo ne:wi:n wa:n ne:wi:n tak kitamo:tah wa:n kimoya:wah wa:n ompa ixwa ya. Ke:mah, ke:meh tomakiltet. Yo:n kimoya:wah, yehwa:n kimoya:wah sepa ixwa. Ixwa sepa. Ka:sá: ika se: kita tsikitsitsi:n ne: yetok ne: *matitas**. I..., ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne: se: ki..., se: ki..., se: kwiwita ke:masá: seki kwiwitah wa:n kito:kah no: *porque** yo:n we:lik. Ke:mah. Mm. Ke:mah wa:n ne:, ne: ixo:chio ke:mah tikitani ke:ni:wki ixo:chio. *Casi** ne: ... Pos ixo:chio ne:n nochi ne:n pané: aha:chi:petik. A:chi:petik, ista:k, a:chi:petik, a:mo semi telchi:chi:ltik. Pané: ista:k. Ista:ka:chi:petik, mo..., kostik, kostik pero a:chi:petik. Ke:mah wa:n de pa..., de pawetsi a xo:chitsi:n. Moka:wa ya xoxktsi:n ne: i..., yo:n i..., kowtetsi:n para moskaltia, ata yo:n iteyo mahyá: kipia e..., komoke de ehe:yi. De ehe:yi kipia ne:n *casi** ... Ehe:yi wa:n xoxo..., xoxoktik wa:n yehwa ne:n sa:te:pan ya de chika:waya ti:le:wi a wa:n yehwa ya powetsi wa:n kikuah chiktehmeh. Yehwa chi..., de chika:waya pahpawetsi a wa:n ki..., tak ... A:kostik, a:kostik ne:n ixo:chio wa:n pos yehwa de, de chika:waya pawetsi a wa:n yehwa ya kololowah ne:n chiktehmeh. Ke:mah, ke:mah pero ixo:chio a:kostik achi. A:kostik, ke:mah, mm. Yehwa ya ... Ke:mah. Yehwa yo:n chiwihkoyomeh pos seki kihtowah. Ke:mah, kololowah ya. No: seki kihtowah kin..., kinkechmekawiah ke:meh i:n ki..., kinkuih oso kinmo:tah ne:n chiktehtetsitsi:n, tatampa de nentokeh de ne:n, ne:n kiltsi:n *mata**. Ke:mah eski tak, ke:mah eske. Ke:mah, de momatih ika, mm. Pos yo:n kualtsi:n se: mo..., motapowia ke:meh nika:n timona:miktinemih nochi tikowtahne..., nemih wa:n titekitih ne:wi:n pos tikahsih nehjó:n kiltsi:n. Ke:mah, se: kahsi wa:n se:, mah se: kwa:lkui wa:n te:chihchi:wili:ka:n no:. No: tikahsih ke:masá: se: ... Ke:masá: no: se: kwa:lkui wa:n te:..., te:maniliah ya. Ke:mah. Te:maniliah ika ne:n ... *Después** kia:ki:xtiah wa:n kima:pa:tskah pos yehwa yo:n se:, se: kikua ya no:. Ke:mah, se: kikua ya, ke:mah. Se: kikua ya wa:n te:iliah pos sepa tikwa:lkuis ta: i:n we:lik ne:n kiltsi:n. Ke:mah, iko:ni yeh. Ke:mah. Ne: pos yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya soh, no: yehwa niknekia n'matis wa:n nimits..., nikneki ne:chilwi moto:ka:i ke..., ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:wak. A: we:noh, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Ke:mah. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w no: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, taso...,