Pos a:xka:n sepa nika:wi:n timona:mikih ne: sepa nikneki nimitstatsi:ntoki:s ox no: tiki:xmattos yo:n kiliah *maracuyan** ki..., ke:ní:w tikto:ka:itia ox no: *maracuyan** oso se: taman to:ka:it tik..., tiki:xmati teh. Ata yo:n mochi:wa komekat wa:n ima:i no: ehe:i mochi:wa de, de *cuando** wehwei kowit a, wehka:wa n' onkak, ne: ehe:i ima:i moke me:..., mah..., komoke ehe:i ma..., maxale:wtok ima:tsitsi:n. Wa: *cuando** kui..., *cuando** kone:meh ok, ekinika mochi:wa, i..., ika ta:kati komoke ne: se:sah ima:i, ihkó:n ma:yehyewaltik. Wa:n *cuando** we:ia pos no: taman, mopata ya ima:i, e:yi, e..., komoke ehe:i ima:i, ihkó: yetok wa:n nehjó:n ox tiki:xmattok yo:n komekat tikiliah, ta:ki ata kostik, kostik yo:n kowtet. Pos no: niki:x..., Ipanko kostik wa:n si..., xo:xoko:k wa:n kuali no: kichi:wah para tsope:ka:t kichi:wah. Pos no: niki:xmati ne:wi:n nikita, ne:wi:n *o** seki se: kito:ka. Mm. Itech ihkó:n itech, itech kowit, wa:n kualtsi:n ihkó:n mowi:wila:na kualtsi:n ima:yo. Mm, ahalaxtik. A:, ke:mah. Yo:n a:mo witsio, yo:n a:mo witsioh *porque** ne:n, nochi kualtsi:n ne:n ta:ki, ahalaxtik wa:n yo:n kui..., de ta:ki kualtsi:n mopihpilowa. Ke:mah. Pos neh niki:xmattok kostik. Kostik. Yo:n kostik wa:n no: kuali kichi:wah ihkó:n a:tsi:n kita:liliah *o** ihkó:n se: kikua, ne:n kualtsi:n n' kahwia:lia. Kah..., kahwia:lia, kahwia:lia. Yo:n seki xoko:k wa:n seki ... Kihtowah seki tso..., tsope:k sah, a:mo, a:mo xo..., Komo se: kikua ne: ihkó:n, tein yo:n kostik, se: kikua xoko:k. Xoko:k. Xoko:k komohkó:n se: kikua, ihkó:n se: kitapa:na iteyo, se: kikua xoko:k pero komo iwa:n a:tsi:n pos a:mo semi xoko:k *porque** i..., iwa:n *azúcar** ki..., kipale:wia ya. Kipale:wia ne:n *azúcar** kita:liliah tepitsi:n. Ke:m..., ke:mah, ke:mah, tsope:k yo:n chi:chi:ltik, ne:n yeh tsope:k chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Tiktapa:nas, tein kuali oksik a, ta..., tapa:na ye:ktsope:k yo:n. Wa:n yo:n no: *igual**, yema:nik. Pe..., yo:n ... Ke:mah, no:, no: takua:wak, se: kiteki ika *machete** se: kiistekui, a:mo ye:kweli, nehjó:n yo:n ipanko chi:chi:ltik, yeh yo:n nimitsilia, onkak kostik wa:n onkak chi:chi:ltik. Pos neh niki:xmttaok de n' kostik. Aha: i..., Kostik yo:n ka:mpa ... Nehjó:n tehwa:n tikitah ompa ne: *porque** ke:masá: ne: te:chka:wili:kih yehwa yo:n kowtet, tein chi:chi:ltik wa:n kostik. Wa:n ka:ni yo:n mochi:wa, ni..., nika:wi:n pané: a:mo tei. A:. Nika:n tanikua:kopa kua:lkuih, nika:n de, nika:n de Xaltipan mochi:wa *o** Ziltepec, ompa mochi:wa de yo:n kowtet, ompakawi:n. Yehwa:n te:chka:wili:kih ne: ... Kostik sah mochi:wa nika:n tehwa:n pero neh niki:xmattok neh *porque** ni..., nikitak ne: ke:masá: te:chka:wili:kih wa:n nikita chi:chi:ltik seki wa:n yo:n chi:chi:ltik tsope:k. Pos de nika:wi:n onkak yo:n kostik, kostik. Pos ... Wa:n kostik a:mo tsope:k, yeh xoko:k n' ihtik. Xoko:k. Xoko:k, xoko:k. Wa:n kostik, *hasta** taihtik iteyo. Ke:mah wa:n ... Ke:mah yo:n kostik pero yo:n chi:chi:ltik tsope:k. Wa:n yo:n iteyo tak no: kikuah ne:n chiktehmeh, de, de motapa:na, de xokoya. Ke:mah, tak ka:n se: kimati ox kikuah. Tak kikua che..., ne:n chechelo:meh kikuah ne:n, ne:n kowtet. Ne:pa kaltsi:ntan onkak seki, kitekikih wa:n kwi:kah ne:wi:n kua:tih *o** koyo:..., *o** kitamo:tati ne:kui:n sepa ne: ... *Hasta** chiktehmeh, yo:n papa:meh. No: kikuah eski, no: kikuah eski. No: kikuah. Ke:masá se: kita ne:n te:naktiowih. No: kikuah. Ke:mah, kui:kah, kikuah eski, ke:mah. Koyo:niah wa:n tak ompa kikuah. Yehwa yo:n, pos yo:n onkak o:me taman nik..., nikita o:me, seki kostik wa:n seki chi:chi:ltik. Wa:n tak yehwa nochi kikohkoyo:niah ne:n chechelo:meh wa:n ... Ke:mah, pero tein chi:chi:ltik, tsope:k. Pos neh niki:xmati sayoh se:, se: taman. Ke:mah. Kostik. Yehwa sah yo:n tiki:xmatih, ke:..., ke:mah. Ke:mah nika:n tehwa:n mochi:wa nochi kostik pero ne: onkak, onkak tein chi:chi:ltik, niki:xmati neh porin nikitani wa:n, wa:n nehjó:n ke:masá: ti..., tikpiah yo:n kowtet. Mm, kostik, ampo:wi:n miakka:n se: kita ihkó:n ki..., kito:kah. Wa:n ekintsi:n ompa yetok o:me, o:me ok, yo:n me:sahpan nikitak ne:n chi:chi:ltik, ihkui:ntsitsi:n. Ka:n semi, ihkui:kui:n sah, ohololtik yeh mochi:wa, ohololtik sah, ihkui:kui:n. A:, yetok wa:n seki wehwei, wehwei yo:n kostik. Ahalax..., aha:. Ke:mah, yehwa ne:n o:me yaman onkak n'mattok. Pos ... Pos kualtsi:n se: kitstinemih ne:wi:n, neh no: nikita ne:wi:n ko..., itech kowit ihkó:n ompa mo..., mowi:wila:na. Ke:mah. Mm, ke:mah. Ompa mowila:na wa:n ye:kkualtsi:n mopampihpilowa, ninipaka kualtsi:n sa takosewtok ihkó:n. Mm, wa:n ixo:chio ne:, ke:mah ixo:chio ne: mopahpampilowa. Wa:n motapowa ne: ixo:chio seki, tein i..., ima:tsitsi:n ya ixochio wa:n ke:mah ne: iyo:la:n mochi:wa mahyá: *garzota**, i:xkich n' ata ixo:chio. I:xkich, mahyá: *garzota** Neli. Wa:n kualtsi:n ne: achi *medio**, ke:ní:w kiliah n' chi:chi:ltik, nextik sah, ista:k wa:n nextik iekapan, kualtsi:n. Ke:meh yo:n ti:ltsapot n' i..., ixo:chio, ihkó:n yohyowaltik, kualtsi:n mopampihpilowa. Ke:meh ... Ihkó:n *merito** kualtsi:n ixo:chio mopampilowa ihkó:n wa:n pané: *garzota**, ye:kmiak kipia, yehwa yo:n ixo:chio Ninipaka mopampihpilowa wa:n yo:n no: ompa ... Ke:mah, iyo:la:n, nochi *parejo** ihkó:n. Ke:meh, ke:meh *garzota** wa:n ke:mah de wetsi a yo:n xo:chitsi:n mo..., moka:wa ne:n kowtetsi:n wa:n moskaltia, moskaltia wa:n mochi:wa maracuya:n ya. Yehwa ya moskaltia, ompa we:ia ya. Ke:mah. Ke:mah, nikitani xo:chit, ke:niwki, neh nikitani. Wa:n de tsikitsitsi:n mopampihpilowa. Ke:mah, ke:meh tehwa:n kaltsi:ntan onka wa:n neh nikitani ixo:chio ke:niwki, kualtsi:n ixo:chio. Ninipaka, kualtsi:n mopihpilowa. Ye:kkualtsi:n, ke..., ke:mah, kualtsi:n, ma..., mahyá: *garzota* mopilowa wa:n ... Wa:n poso:ni a ima:i, ima:tsitsi:n xo:chitsi:n wa:n yehwa yo:n nimitsilia mahyá: *garzota** wa:n de chika:waya, wetsi a xo:chitsi:n wa:n moka:wa kowtetsi:n, ke:mah moskaltia, moskaltia ya. Wa:n yo:n de a:mo kitekih, pawetsi wa:n a:chá: xokoya wa:n ixwa. Ompa sepa ixwa. Ixwa. De a:mo se: kiteki, ompa sepa ixwa, yo:n ixwa, a:mo moneki se: kito:kas, ixwa sah. Pos yo:n kasá: ika se: kita ike:span de ... *casi** ka..., ka:mpa kowit. Ixwa sah. Mm. Kito:kah tak oso ixwa sah. Tak ixwa sah wa:n seki neli kito:kah pero neh nikita ne: kaltsi:ntan ixwa sah, yetok ke:meh e:yi, e:yi taktson ompa. A:, yetok, ta:ktok. Yetok wa:n ta:ktok ekintsi:n, ne: pero yo:n tein kostik. Chi:chi:ltik n' to:kak a no: neh, nikto:kak a tein chi:chi:ltik. Pos ka:sá ika a:mo kinekih mah yeto *porque** semi tatampawia. Ta..., yo:n tasompachowa, tasompachowa. Pero yo:n no: kualtsi:n we:lik Kikowah ata, kikowah neli soh mah, soh mah onka sah, nikitani. Ke:mah, kitelwa:lkuih nika:kui:n, nika:n Huehuetla, kitelwa:lkuih, ompa wi:tsa *autobús** de Huehuetla. Kikowah, we:lik ne: kichihchi:wah ne:n n' a:tsi:n oso n' ki..., se: kitapa:na wa:n se: kikua no:, ke:meskia se: ki..., Nikitak se: *viaje** ne: Zacapoaxtla, kwi:kah pero kwi:kakeh xa: ke:meh se: *treinta bultos** ne:n ta:kat, telmiak kwa:lkuih ompa, motelchi:wa, nika:n tehwa:n a:mo motelchi:wa, ne:pa motelchi:wa. *Maracuyan**. Pos nika:n mochi:wa pero a:mo miak. Ka:n miak. Ne:pa mochi:wa teli:xkich, nikitak neh kui:kah pero ye:k ... *Por costal** kwi:kah ne:n tokni:wa:n. Nika:n a:mo miak mochi:wa wa:n ... Pos kihtowah ke ompa ka:mpa yetok nehjó:n, ka:mpa mowe:ita:lia,ke a:mo kinekih mah mowe:ita:li *porque** kit ompa mota:lia kit no: ko..., kowa:t kit. Ke:mah eski, ta: pos moma:itia. Ompa ne: ... Ompa mota:lia, yo:n petakowa:t. Petakowa:t *seguro** mota:li:s *porque** yo:n kwelita mota:li:s ahko, petakowa:t ke:mah. Ke:mah mota:lia, ke:mah telma:yeh, ke:mah. A:mo se: kimati, xa: ki..., xa: ... Yo:n kihtowah ke mota:lia petakowa:t ahko, ka:mpa ne:n ... Ke mowe:ita:lia no:, ka:sá: ika mopihpilowa. Wa:n tak ompa tak xa: kimohmowtia teisá:, xa:, xa: moyo:meh *o** xa: teisá:. Ompa mosehse:wia, ompa mose:wia no:. Ke:mah. Ompa no: mota:lia itech nehjó:n we:i*mata** pero kualtsi:n no: *cuando, cuando** onkak ihkó:n ne: tama:te:mpan, ye:kmiak mopihpilowa. Ke:mah. *Cada** i:x..., ke:mah, ka:mpa, ka:mpa, ka:mpa a:mo mone:neki wa:n takualka:n Kualtsi:n sa takose:wtok ne:n itech n' ima:yo de n' kome..., Mopihpilowa ne: *cada** ii:x, mopihpilowa. Komekat. *Cada** ii:x, ke:mah, ke:mah. Ke:mah se:..., se:serkah ihkó:n mo..., mopihpilowa wa:n nehjó:n neh nikneltoka yo:n ixo:chio mowi..., mopampihpilowa. Ke:mah. Mopahpampilowa ixo:chio pero n' ke:meh tsapot i..., iteyo. Kualtsitsi:n xo:chit mochi:wa *medio moradito** ixo:chio. Ke:mah. Ke:meh ti:ltsapot iteyo. Ke:mah. Wa:n kualtsi:n wa:n pos no: de panxi:ni, no: ta:lpan we:tstok. Ke:mah ki..., Ke:mah. Ompa no:, de, de chika:waya panxi:ni, ompa se: kololowa komo se: kineki wa:n tein panxi:ni *más** kualtsi:n tsope:ya *porque** tein pa..., chika:wa panxi:ni. Komo se: kiteki a:mo, a:mo semi yo..., a:mo semi tsope:k. Ta:l..., par..., Wa:n te:ntahtakua:wak wa:n de n' takua:wak, tein ... Yo:n, yo:n, yo:n takua:wak semi *cuando** ... Ke:mah, komo se: kitapa:na ika se: isti, a:mo ye:kweli, takuaktik pero komo ika *machete** se: kiteki wa:n se: kikua. Kualtsi:n yo:n kowtet. No: kualtsi:n yo:n ta: ... Ke:mah. Pos kualtsi:n no: se: momati:ltia kati:n tein we:lik wa:n kati:n ... Neh, neh ke:meh nimitsilia, neh niki:xmttok sayoh, sayoh se: taman, i:n kostik. Se: taman sah, ke:mah. Neh nikmattok ke onkak chi:chiltik *porque** tik..., ne: tikpiah tehwa:n kalihtik seki, ke:mah, ke..., ke:mah nikto:kak seki a wa:n te:chwa:lkuiliah se ... Ke:mah, ke:mah, ke:na:mo, mah mochi:wa sah, mah moskalti, ke:mah. Aha, tikto:ktok kaltsi:ntan pos kualtsi:n, *ojalá** tikpiaskia *más** wa:n kuali tite:chmakas ne:n, para ne:n se: kito:kas ne:n ... Pos yehwa sah yo:n neh ika nimitstahtania *porque** nika:n timona:mikih wa:n ke:masá: a:mo se: motapowia, a:mo se: ki:xmati, ke:meh neh niki:xmati yo:n o:me taman, se:, se: molia ke onkak o:me taman yo:n kowtet. O:me taman. Wa:n de a:mo se: kimati pos se: kihto:s soh se: taman sah onkak wa:n a:mo, ta: onkak o:me taman. O:me taman. Pos neh niki:xmattok soh se: taman pero no: kuali a komo mochi:was ne: ka:mpa tikta:lihtok ne:n taktson pos ne:n kuali tine:chakas *después** para se: ... No ke..., se: kita:li:s, mah mochi:wa. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n soh ... Ke:mah. Ke:na:mo, mah mochi:wa sah, ke:mah. Entó:s *después** ompa se: kikuis a ne:n para se: kito:kas, ke:mah. Ompa se: kikui a, ompa se ... Ke:mah, ompa se: kikui a. Pos yehwa sah nimitstahtaniaya wa:n soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:wak ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh.