We:noh pos sepa nika:kui:n timona:mikih ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah ma:nextikxiwit, oso ke:ní:w tikto:ka:itia tehwa. Ata yo:n kowit se: ki..., komo se: kitsonteki, ne: chi:chi:ltik ki:sa, chichi:..., chi:chi:le:wi, pané: eski:sa ata no:. Ke:meh eski:sa. Yehwa. Ke:mah, tehwa:n tikiliah ma..., ma:nextik..., ma:nextikxiwit. Ke:mah, se: ki:xmati, ke:ní:w tiki:xmati tehwa, tikto:ka:itia *o** ika oksé: taman ito:ka:i *o** no: iwki a. Pos kualtsi:n no: nika:n timona:mikih wa:n no: timoliah ke:ní:w ito:ka:i yo:n ma:x..., ma:nextikxiwit no: *igual** neh nikilia. Mm, a:, no: iwki no:. Yo:n kostik ne: i..., ixiwyo wa:n ima:i, *casi** nochi ikowyo. I..., ke:mah. Yo:n ka:sá: ika se: kita ne:wi:n ihkatok wa:n *siempre** no: kikuih ke:masá: para teisá: ki..., tapalo:l o ... We:noh, para teisá: pahti. Mm. Para, para pahti. Para pahti kikue:chowah. Yo:n iwki tamati at..., iwki tamati po:chnehxiwit ata, po:chne. Po:xne. Soh ke ne: *más** mahma..., *más, más** tepitsi:n kue:kue:xtik ma:..., ma:tsitsikiltik. Ma:tsitsikiltik wa:n .. Mm, wa:n po:chne a:mo semi sanke:n. Ne: tsikitsitsi:n ihkó:n, se:serkah ne: yetok ne:n ... A:mo. Ke:mah. Pero wa:n ne: pero ma:ne..., ma:..., ima:i:ka:n nextik xiwit ata, nextik. Wa:n yehwa yo:n nochi tik..., ke:masá: no: tikuih kit para, para teisá: pahti ihkó:n ne:n yo:n kihtowah no: kuali para yo:n se: mihmiki, ika te:a:ltiah. Ke:mah. Para pahti. Ke:mah. *O** kina:ltiah kone:meh wa:n soh yo:n *cuando** kihtowah ke xi:ni no: se: ... Tsonti ke:meh i:n na:nameh *o** se:, se: yehwa pos no:, no: kualtia kit. Ke:mah, mm. No: kualtia. Pero a:mo se: kimati ta: pos yo:n a:mo kikuah ne:n tak teisá: ihkó:n n' okuilimeh tak yo:n iteyo. Ika, ika se: mohmowia oso ika se: ... te:ihichka. A:mo, ta: ata iteyo pané:, pané: xa:l iteyo sah, pané: xal. Pané: xal tsikitsitsi:n. Ka:m..., poso:ni ata wa:n de se: kitapa:na ihkó:n pané: xa:l ki:sa. Ke:mah, se: kitahtapa:na wa:n de weh..., seki wehkapantia wa:n seki tsikitsitsi:n. Wehwei. Ki:sa yo:n iteyotsi:n. Weh..., we..., sayoh wehweikowit mochi:wa. Wa:n ika, ika *racimo** mopilowa ne:n i..., i..., ita:kka. Wa:n i:n, no: ... Wa:n seki no: tohtoma:waya, de wa:ki no: tata. Tata no: ata, yo:n, yo:n kuali tata n' kowtsi:n no:. Tata wa:n i:n itsmol kualtia kikuih para ne:n pahti. Ke:mah. Kima:xakualowah wa:n oso kimanah, ika kina:ltiah kone:meh. Ke:mah. Ke:mah kina:ltiah tikihtowa, mm. Yo:n no: kualtia, ne:n pos yo:n nochi kualtsi:n se: mo..., motapowia ke:meh ekintsi:n nika:n timona:mikkeh pos nochi ti..., teh no: tiki:xmattok. Ke:mah, no: tiki:xmatih wa:n no: tikto:ka:itiah ... Ke:mah. Ke:masá: kuali se: kuiti:w para n' pahti ke:meh i:n kone:meh *o** ... Para tehwa:n no: kualtia se: ma:lti:s ke:meh i:n se:, te:kui tataxis. No: kualtia, kualtia. No: kualtia wa:n pos yo:n no: pos *siempre** nowya:n onkak ne:wi:n tak ka:mpa ohohte:noh. Ohohte:noh ata onkak, mochi:wa semi yo:n xiwtsi:n wa:n nika:kui:n ahko, *por** Kowtahpe:walpa, Xokoyo:lkopa nochi yehwa ata mochi:wa n' ohte:n. Ohohte:noh oso ne:wi:n ... Wa:n yo:n kualtsi:n n' iyo:lselo, ki..., chi:chi:ltik achi n' iyo:lselo. Ke:mah, chi:chi:ltik ata, ke:mah chi:chi:ltik. Pero ma:nehnextik. Ma:nehnextik ima:..., ima:tampa, ima:i:ka:n. Ke:mah. Nochi kualtsi:n ne:n nextik, paniá:n wa:n tatampa, ima:tampa. Ke:mah. Ke:mah, ihkó:n neli ata. Wa:n yehwa yo:ni, ye:kcho:kiloh ne:n se: ki..., se: kikui no: te:mapa ihkó:n komo se: ki:tskia. Kostik. Ke:mah. Kostik icho:kilo ata, kostik, ke:mah. Wa:n a:chá: n' a:tsi:n de kimanah no:, no: kostik. No: kostia eski n' a:tsi:n, no: kostia. Kostia. Wa:n yo:n no: kualtsi:n se: kima:xakualowa, poso:ni ke:meh xapoh. Ke:mah no:. Ke:mah de, de icho:kilo ya poso:ni. Yehwa, ke:mah. Ke:meh xapoh wa:n yehwa yo:n kit, yehwa kinohxiliah kone:meh oso ika kina:ltiah ihkó:n, *casi** kin..., kualtsi:n poso:ni. Ke:mah, poso:ni. Xa: no:, xa: no: tikmattok wa:n pos no: kuali tine:chili:s ne:n xa: tikmattok *más** ne: ... Ke:mah. Ke:mah pos yehwa no: tehwa:n tikitah ne: ke:masá: neli ki..., kikuitih, ke:meh pilimeh mokokowah, kikuitih wa:n ki..., seki kima:xakualowah wa:n seki ihkó:n kipante:mah sah, kipanmomotsowah para ki:sa ne:n icho:kilo wa:n para ika kia:ltiah pilimeh ke:meh mo..., ke:meh yo:n tataxistih *o** toto:nikkuih ika kina:ltiah pilimeh. Wa:n ke:mah kisentetekuinowah ika n' a:ya:t wa:n ke:masá: *cuando, cuando** tamela:wa mokokowa sah, de tataxis toto:nik sah, niman kinina:miki. Niman kinna:miki ika yo:n ... Kinina:miki, kina:miki yehwa yo:n. Yo:n tikitah, ke tehwa:n tiki:xmatih ke ma:nextikxiwit. Ma:nextikxiwit, no:, no: seki ihkó:n tikiliah ta: ne: ke ne:n ... Ma:nextikxiwit, ke:mah. Pos ke:ní:w tikiliah nik..., Ke:mah, pos ekintsi:n ki..., tokni:wa:n kielka:wah to:ka:it yo:n ma:ne:xti..., ma:nextikxiwit. Kito:ka:itiah koyo:kopa, kiliah *gordolobo**, yeh ika kito:ka:itiah tokni:wa:n de n' ... Ke:mah ki..., pero yo:n to..., a:mo totahto:l, yo:n koyo:tahto:l a yo:n. Totahto:l ke:meh i:n tikiliah ma:nextikxiwit. Yo:n no: taman, miak ihkó:n nikinkakilia ne:n koyo:tahto:l wa:n ... Yehwa nepolo:l..., Ke:mah, ihko:ni mono:tsa yo:n xiwtsi:n. Pos yeh..., yehwa sah nimitstahtania:ya *porque** neli de ta:taman tiki:xmatih wa:n ta:taman tikto:ka:itiah. Pero tehwa:n de ke:meh i:n to..., totahto:l de i:n ti..., ma:se:waltahto:l tikiliah ne: ma:nextikxiwit. Pos nochi ta:taman, ke:meh ekintsi:n ne:n timonohno:tstokeh pos kualtsi:n ne: tikitstinemih pos no: se: momati:ltia. Ta:..., ke:mah. Ke:mah. Para toni se: kikui, para toni, teisá: ihkó:n para pahti. Para toni servi:rowa. Ke:mah. Aksá: tokni:w kuali te:tahtani:s wa:n se: ki..., se: kili:s ompa mah kuiti i:n ma:nextikxiwit. Ke:mah de ... Mah se: kilwi mah no: kichi:wa, ta:ka:n takokoltia pos kuali kikuitih para mochi:was pahti. Yo:n mochi:wa pahti, se: kima:xakualowa wa:n se: kinta:liliah itech ne:n *cuando** kochih ne:n tsikitsitsi:n, kimomoxowah *o** kima:xakualowah wa:n poso:ni ke:meh xapoh. Ke:mah, yehwa ya. Ke:mah. Ke:mah. Entó:s kin..., kinta:liliah kone:meh. Mm. Yo:n para sa:wat *o** para yehwa yo:n nitsilia seki ne:n mih..., pos se: mihmiki *o** ... Ke:mah. We:noh, ke:meh yo:n tataxis te:kui wa:n yehwa ne: kinta:liliah ne:n, nika:n inyo:lpan. Ke:mah, mm. O** inkuitapan kinta:liliah, pos kihtowah kaxa:ni. Ke:mah, ihko:ni. Pos xa: no:. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya, soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tziancapan. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n no: San Miguel Tzinacapan niwa:le:wak. A:, we:noh.