Ne: pos a:man ke sepa ke nika:kui:n timona:mikih ne: sepa n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n xo:chitsi:n kilia tate:mpancho:kani ox ke:ní:w tikto:ka:itia, neh nik..., nik..., nikto:ka:itia tate:mpancho:kani pero ta:taman seki tikto:ka:itiah, a:mo nikmati teh tik..., tiki:xmati xo:chitsi:n. Pos neh no:, de ke nika:n timona:mikkeh itech i:n ohti wa:n tikitstinemih no: ne: kowtah ke:meh i:n tinentinemih pos kualtsi:n ti..., tikitah se: xo:chitsi:n wa:n timomati:ltiah ke:meh ekintsi:n nika:n timolihtokeh, yo:n tate:mpancho:kani, kihtowa cho:kani *porque** xokoya. Xokoya wa:n yo:n kihtowah e:wi ta..., tate:mpan pero a:mo se: kimati, pero yo:n no: kualtsi:n yo:n xo:chit *cuando, cuando** selistok no: kualtsi:n. *Después** de n', tak no: de wa:ki a n', yo:n ne: xokoya, *por eso** kiliah a:te:mpancho:kani pero a:mo se: kimati ke:ní:w, teh xa: kachi tikmattos ne:n ki..., ki..., ke:ní:w ito:ka:i, ke:ní:w xa: miak ixwa, xa: witsioh oso ke:ní:w Pos yo:n xiwtsi:n niki:xmati ke a:mo witsioh, yo:n nehjó:n mochi:wa tako:tsi:n sah ne:n itech itaktsoyo n' e:wa, moskaltia moma:itia, ninipaka ki:sa ima:i..., ima:xiwyotsi:n wa:n ima:xiwyo achi we:weyak sah wa:n i:x..., i:xra:raya:doh i:xko, ne: e:witi:ka. We:we..., *casi** e:witika: iwtok, ne: ra:raya:doh wa:n moma:itia ke:meh yo:n, ke:meh i:n, ke:meh i:n tikiliah ne: nexkihit, iswat, iwki moma:itia pero ne: tsikitsitsi:n ima:tsitsi:n, tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n, ihkui:ntsitsi:n pos. Wa:n ma:..., wa:n ma..., ma:kahkakaltik pero ma:e:witika:raya:doh ne: xo:chi..., xiwtsi:n. Wa:n ke:mah ikechtan ya ka:mpa tamiti a ne:n tein moskaltia, de n' motami a ne:n kowtsi:n, ompa ki:sa xo:chitsi:n, pero a:mo se:sah no: yo:n xo:chit ki:sa, yo:n ki:sa no: miak. Miak ki:sa xo:chit ke..., ke:meh i:n tikihtowah tio:takxo:chit, no: olo:chtik ki:sa wa:n te..., tein tayeka:na poso:ni achto se:. *casi** ihkui:n olo:chtik ki:sa. Wa:n sepa ne: wa:ki, sepa se: wiptika *o** na:wito:nalika wa:n sepa se: poso:ni. A:, ke:meskia. Ihkó:n mosa:sa..., *hasta** tamiposo:ni nochi tein ikechtan yetok yo:n *matita, casi** tein mahyá: *por** se:, se:, se:, ke:ní:w nikihto:s se: ... Ikechtayo. Ye:kmiak niman ne:n, ne:n poso:ni, a:mo se:sah, se: moka:ya:wa ke se:sah pero a:mo mela:w yo:n miak ne:n poso:ni ne:n ikechtan. Mo..., mota:taka:wilihtiw, se: ekintsi:n wa:n se: wiptika wa:n se: ... Iwki mota:taka:wilihtiw, *hasta** tamichika:waya, tamiposo:ni. wa:n, wa:n nehjó:n yehwa ne: yo:n, yehwa yo:n xo:chitsi:n ta..., wa:n yo:n tein mochi:wa ne:n nika:n seki mahyá: *morado. Morado** xo:chit. *Morado** wa:n pos ... *Morado** wa:n achi chi:chi:ltik tepitsi:n wa:n onkak ne:n kostik wa:n onkak ista:k. Pos neh nikita de n' o:me taman, sayoh de n' ista:k wa:n de i:n *morado**. Ke:mah. *Porque** i:n *morado** yehwa yo:n ke:meh tikihtowa seki wetstiw wa:n seki ne:n ke:meskia its..., e:wtiw. Ke:mah. E:wtiw wa:n ihkui:ntsitsi:n kapotsitsi:n. Ke:mah. Wa:n *cuando** ahsi a, nehjó:n chika:waya, pos poso:ni a wa:n okseki wetsi a, *por eso** kiliah ne:n te:pancho:kani, pero yo:n a:mo se: kimati ox tate:mpan nehjó:n moskaltia oso i:pa ihkó:n kiliah sah. Tate:mpancho:kani wa:n yo:n semi ... I:pa ihkó:n sah kito:ka:itiah. I:pa ihkó:n kito:ka:itiah. Wa:n yo:n semi *delicado**, ye:k ika tepitsi:n moxokolia, pero yo:n ka:mpa yetok a:mo wel se: koli:nia *porque** se: kixokolia wa:n tsaya:nik a oso moxokolih ya wa:n kuetawik a. Kuetawi wa:n wehwetsi a. Yo:n semi *delicado**, semi kualtsi:n pero semi *delicado** xo:chitsi:n. Pos kualtsi:n no: de ke yo:n xo:chit se: ki..., se: kita wa:n pos yo:n kiliah achi cho:kani *porque** wehwetsi. Ke:mah. Neh niki:xehekowa kiliah tate:mpancho:kani *porque tel..., delicado**, ika tepitsi:n x'koli:ni wa:n moxokolih ya. Wehwetsi wa:n seki e:wi wa:n poso:ni a. Wehweliwi nimantsi:n, wehweliwi niman, ke:ma. Nimantsi:n xokoya wa:n a:mo taxi:kowa, wehka:wa yetok komohkó:n a:mo tikoli:nih, tika:ketsak, tiktek wa:n tika:ketsak. Wehweliwi, xokoya, ke:meskia xokoya. I..., kixi:kowa wehka:wa, ihkó:n poso:ntok xo:chitsi:n. Pos yo:n no: kualtsi:n para se: kia:ketsa, no: kualtsi:n itech n' a:ko:mit se: kite:kilia a:tsi:n wa:n ... Kuali se: kia:ketsa, no: nikitak, neli nika:ketsak seki ke:mania:ntika, nikechpohpostek xo:chitsi:n wa:n nika:ketsak wa:n se: nikitak, se: taman poso:n, sepa se: moskaltih wa:n poso:nik no:, moto:tohtokah ihkó:n. Ke:mah, ka:n nikita ne: ... Pa..., pawesti ata, de ke kuetawi, pawesti a. Wa:n ompa wetstiw itech ne:n a:x..., Ke:mah, yehwa yo:n wa:n neli onkak eyi, niki:xmati e:yi taman ne:n i..., ne: xo:chitsi:n, seki, seki ista:k wa:n seki yehwa ne:n, yo:n achi *morado** wa:n ne:n kostik. Xo:chi..., xo:chiko:mit, mm. Pos neh niki:xmattok sioh o:me taman. Ke:..., sayoh ke nika:kui:n a:mo, a:mo, a:mo onkak, nika:kui:n sah pos kowtah onkak soh se: taman sah. Pero ke:meh i:n ke:masá: niki:sa, ne: ahkokopa niow, ninemiti, ke:man kohkoyo:ko kip..., kipiah tein ne: tahta..., de tam..., de kostik wa:n ista:k. Yo:n ka:mpa kahkalte:noh kito:ktokeh, ne: ompa kipiah nikita ne:n ista:k pero nika:kui:n tehwa:n a:mo tikitah i:pa se: *color** sah onkak. Kipiah. Nika:n se: *color** sah onkak wa:n ompa ne: onkak o:me taman, onkak *hasta** e:yi taman, onkak ne: yo:n nika:n tehwa:n onkak wa:n tein kostik wa:n ista:k, ke:mah, onkak. O:me taman sah. Ne: se: ... Eyi, e:yi taman, tein nika:n tehwa:n mochi:wa *mo..., morado, medio** chi:chi:ltik. E:yi taman. Wa:n yehwa sah wa:n ne: parahkokopa mochi:wa yehwa ne: kostik wa:n ista:k. Ne:wi:n ahko tak kito:kah. Nika:n parahkokopa, nika:n, *hasta** nika:n Cuesala:n kipiah kostik, nikitani no: neh. No: kipiah. Ka:n 'mati. Iwkui:n, ahkokopa, ka:mpa yo:n tanamakah, yo:n ahko, kalihtikpak yetok ne: miak ne:n ista:k. No: tak kitohto:kah. Niman nika:n tate:mpanxo:chit nika:wi:n ixwa nika:wi:n tak. Ke:mah. Wa:n yo:n wi:tsa tak de a:it ka..., wi:tsa se: *lado** nimitsilia yo:n xo:chit, de oksé: taman *color**, se..., se..., seko tak wi:ts nimolia pero ... Pero e:wi sah. Kuitih koyo:meh wa:n kwa:lkuih nika:n, mah se: kita yo:n xo:chitsi:n, mm. Ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n nikita ne:n seki de kia:ketsah ne: ompa wetstiw itech n' a:ko:mit ne:n xo:chitsi:n, de xokoya. Ke:mah. De powetsi, de yo:n, semi teldelicado** ika tepitsi:n powetsi wa:n ompa tami. *Por eso** kiliah ne:n ... Xokoya. Ke:mah, pero no: kualtsi:n yo:n, taxi:kowa no: se: kia:ketsa, no: pero poso:ntiw, miak mo..., mote:tekpa:ntiw. Poso:ntiw. Ke:mah, ke:mah. Pos kualtsi:n olo:chtik wa:n seki wetstiw wa:n seki mo..., seli..., selia. Ke:mah. Mm. Yehwa yo:ni. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania, no: tiki:xmattok wa:n no:, no: iwki niki:xmati neh. Pos no: ... Pos no: niki:xmattok neh pos kualtsi:n de ke timo...., timonohno:tsah wa:n timomati:ltiah kati:n kualtsi:n xo:chit pos yo:n no: kualtia se:, se: kia:ketsa. Kualtsitsí:n. Ke:mah, no: kualtia. Se: kia:ketsa wa:n pos ompa wetstiw a itech n' a:taketsal, ompa wetstiw a ne:n xo:chitsi:n. Mm. Ke:mah. Ne: pos yehwa sah neh nimitstahtania wa:n pos ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A: we:noh.