Pos a:man ke sepa nika:n timona:mikih no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n nexokoli:lpan, xiwit. ne: ka:ni mochi:wa wa:n para toni se: kitatekiwtia. A:, no: tikneki tikmatis pos no: kuali de ke nika:n timona:mikkeh pos no:, no: nikmattok, no: niki:xmattok. Xa: tikmattos, ke:mah, n'matisneki no: ke:ní:w. Tiki:xmattok. Wa:n nexokoli:lpan no:, no: kuali para se: ki..., para se: mopahtia. Mm. Ka:mpa yo:n se: moxokolia wa:n se: kima:xakualowa ika re..., tepitsi:n refi:noh wa:n se: mota:lilia. Ke:masá: se: wetsi *o** ihkó:n no: kualtia. Mm.. Nohjó:n nexokoli:lpan ne sayoh niki:xmati sayoh se: taman de nika:wi:n. Se: taman sah. Se: taman sah. Pos nehj..., Kualtsi:n ne:n i..., ixo:chio, kualtsi:n pané: yo:n *anaranjado**. Mm. Wa:n a:mo semi wehkapantia, tsikitsi:n ihkó:n, tsikitsitsi:n. Ta:lpantsitsi:n mochi:wa. Se:se: *cuarta** sah wehkapan, mm. A:mo wehkapantia, ke:mah tsikitsitsi:n, a:mo, a:mo wehkapantia. Mm. Wa:n kualtsi:n ixo:chio no: wa:n poso:ni, yo:n a:mo nikihto:s ke se: ki..., se: kahsiti ne:wi:n kowtah. Se: kahsi ke:masá: ammpo:wi:n ohte:noh oso ka:mpa kaltsi:ntan, ihkó:n kahkalimeh. Ohte:noh, ohte:noh onkak, mm. Kalte:noh pos onkak. Ke:mah. Pero ne:wi:n we:ikowtah a:mo kanah se: kita. A:mo mochi:wa. Xola:lpan wa:n ... A:mo mochi:wa yo:n, yo:n, yo:n i:pa para, i:pa mochi:wa xola:lpan sah nimolia, xola:lpan sah mochi:wa. Pos yehwa yo:n *siempre** miak kikuih seki ne:n kita:liah, kima:xakualowah wa:n ika te:..., te:pahtiah. Mm. Ke:mah, pahti yo:n. Ka:mpa se: westi, se: moxokolia. Ke:mah, pahti. *Por eso** kiliah nexokoli:lpah. Ke:mah. Ke:masá: se: westi, se: mopoxtawi:teki. Mm. *O** se: imetsko, se: mometstawi:teki pos kikuitih ne: wa:n kima:xakualowah ika n' refi:noh wa:n ki..., kita:liliah se: mo..., mohxilia ya. Ke:mah. *O** te:ohxiliah. Ke:mah, yo:n kihto:sneki ki..., ke:mah. *Por eso** kiliah nexokoli:lpan *porque** nehjó:n no: kihtowah ke semi kuali. Ke:mah, yo:n kihtowah kimoya:wa n' esti komohkó:n se: moxokolia, mm. Pos ka:mpa se: wetsi wa:n ke:masá: moololowa kihtowa n' esti wa:n estata. Entó:s ika yo:n tepitsi:n ki..., kita:liliah, kimoya:wa. Kimoya:wa, kimoya:wa. Ke:mah. Tamati:ya. Tamati:ya, nehjó:n kuali no: semi, no: pos no: *igual** teh tikmattok no: xa: kachi *más** tikmattok, xa: se: tai no: *o** xa: ... Ke:mah. Pos a:mo, no: neh ne:n x..., nexokoli:lpan no: niki:xmattok neh. Ne: ki..., a:mo wehkapan mo..., a:mo, mochi:wa a:mo wehkapantik wa:n mochi:wa nika:kui:n xola..., xola:lte:n sah. A:mo mochi:wa, kowtah a:mo se: kahsi, kahfe:ntah a:mo mochi:wa, yo:n i:pa ionkaya:n xola:lpan sah nochi. Ka:mpa eski tia:s nika:n toxola:l *o** nika:n Cuesalan tiwi:tsa *o** ka:mpa tiknekis tia:s xola:lpan onkak ne:n yo:n xiwtsi:n, nexokoli:lpan kiliah. Onkak. Wa:n nika:n tehwa:n nikitani sayoh se:, chi:chi:ltik sah ixo:chiotsi:n, me:dio a:chi:petik. A:chi:petik wa:n a:mo, a:mo nochi ta..., Yehwa sah nika:n mochi:wa ne:n tehwa:n. Pero nia:ni Xochitlán, ke:masá: ompa ni..., niow ninemiti, nikita ompa onkak o:me taman, onkak tein chi:chi:ltik, nika:n tehwa:n mochi:wa wa:n tein ompa mochi:wa ne: ista:k ixo:chio. Pos ta: ... Wa:n no: wehkapantia oso i:pa achi. Yehwa yo:n pero, pero ima:i i..., iwki sah no:, ke:meh i:pa sah, a:..., a:mo mopata. *Igual** sah, *igual** sah no:, iwki sah no:. Ka:n wehkapantia sanoke *igual** sah de, de wehwei, de wehkapan, wa:n ixo:chio, soh mopata xo:chit de n' i..., itapal pero de n' xo:chit no: iwki a ke:meh okseki xo:chit. No: iwki a. Soh ke *icolor** ista:k ne: ompa mochi:wa no: wa:n mochi:wa tein chi:chi:ltik ne:n, ne:n nexokoli:lpan ixo:chio. Ke:mah wa:n i..., ima:xiwyo iw..., iwki sah, iwki no:, a:mo mopata nio:n tepitsi:n, soh mopata ika ixo:chio. A: i..., Yehwa yo:n, ixo:chio sah mopata de i..., de i..., ista:k, ke:mah, yehwa yo:n pané:. Ka..., wa:n ke:masá: *cuando** a:mo onkak se: yowi, ke:masá: *cuando** a:mo onkak. A:, ixo:chio mopata sah, a:. Pos neh a:mo no: nikmati *porque** a:mo kachi niow ne:wi:n wa:n pos tak ma:ski niow ke:masá:, *antes** nia:ya pero a:mo no: nik..., a:mo nik..., ke:mah. Nehjó:n kualtsi:n se: ki..., se: momaka kue:ntah de ke ke:ní:w, kati:n pahti. Ke:mah pos. Ke:mah. Ke:mah, yehwa ika mah se: motapowi sakie:ra para toni servi:rowa yo:n xiwtsi:n para mah se: ki..., mah a:mo se: kwiwita ka:mpa onkak ne: ohte:noh, mah se: ka:wa. Ke:masá: pos se: kinesita:rowa pos ompa se: kuiti a ne:n para pahtsi:n se: kichi:wa, ke:mah, yehwa yo:n. Se: kuiti a. Se: kuiti a wa:n pos kalte:noh ke:masá: no: ixwa. Ke:mah. Ta: mochi:wa yo:n, ne: a:mo mone:neki, mochi:wa sah, yo:n a:mo, a:mo se: kitepe:wa, mochi:wa sah. A:mo. Mochi:wa sah wa:n pos kualtsi:n no:, *hasta** kuali se: kitohto:kas no:. Mochi:wa sah, mochi:wa sah. Pos nimolia mah se: kito:ka ne:n xiwtsi:n, komo se: kita mah se: kihkuani, se: kwi:ka ka:mpa *cerca** se: yetok para se: kuida:ro:s para mah mochi:wa yo:n xiwtsi:n, mah miakia, mah a:mo poliwi. Wa:n yo:n mah se: kito:ka a:mo, a:mo wa:kis tak ne:n ... Tak mah kiowa:tah, *cuando** ta..., takue:cha:wtok, a:mo wa:kis pero komohkó:n *cuando** takawa:ni wa:kis. Wa:kis. Ke:mah, wa:kis pero *cuando** ke:meh yo:n takuecha:wtok selias. Soh mah se: kito:ka sah, ke:meh nimitsilia ne: ohti onkak, ne: ohte:noh pero ompa ka:m..., i:pa se: tahtaksa oso kite:xi:ntiki:sa a:..., a:ksá:meh pero yo:n mah se: kwiwita wa:n se: kito:ka *cerca** ka:mpa se: yetok para ompa se: kitas xiwtsi:n mah miakia. Ompa mah se: korra:lti. Ke:meh yo:n no: tak kikuah piomeh. Mah, mah se: korra:lti para a:mo teh ki..., ipan taksas ne: piotsi:n *o** kitipi:ni:s *o** kita..., Pané: ka:n kikuah. A:mo kikuah, a:it n' to:tolimeh. Ka:n kikuah *porque** komo kua:skiah a:mo ka..., a:mo ka:waskia ima:i ne: ka:mpa mochi:wa. A:mo ka:waskia, kima:ko..., Semi telonkak ata i:n ka:mpa i:n Taxiti:mpan, ka:mpa Tacho ikalte:noh. Ye:knochi yehwa oh..., ikalte:noh, nochi yehwa mochi:wa tei:xko, ka:mpa *calzada**. Wa:n ompa tak miak ki:xmattokeh ke kuali para se: mopahtia nexokoli:lpah. Wa:n, wa:n ompa a:mo kokowah, sanoke ka:wah mah onka. Ka:wah mah onka. Kikuiti a:kin kinesita:rowa para pahti. Pero no: kimattoskeh ke kuali nehjó:n xiwtsi:n. Ke:mah, ta: kimattokeh para pahti, yo:n semi ... *Lo más** yehwa tein ika mopahtia ke:meh i:n moxokoliah, ki..., achto kitekih ika ... Kitekih i:n xiwtsi:n wa:n ki..., itech ki..., itech kikuih se: *botella** kite:kiliah refini:toh wa:n kipante:mah mah, mah, mah ... Kia:pachowah, *después** xoxoktia kualtsi:n ne:n a:tsi:n. Wa:n *cuando** yo:n tataxiskui se: ... A:ksá: se: ... Tataxiskui pos mokua:kua:te:kilia wa:n seki moxakualowah wa:n ke:mah yowi tataxis *cuando** ... Ke:mah, kuali yo:n para tataxis no:. Ke:meskia mah xokoya taihtik de ne:n ... Se: tataxiskui se: mokua:te:kilia no:chi se: iyo:li:ka:n, se: iyo:lpan. Wa:n te:na:miki para tataxis, a:mo te:..., te:..., te:ka:wa tataxis, ke:mah. Ke:meskia ika te:pahpachowah nochi se: imets. Yo:n semi kuali yo:n para tataxis no:. Kuali. Se: mote:kilia sah wa:n yehwa yo:n kihkuania tataxis. Pos yo:n o:me taman de te:..., te:pahtia yeh, de n' tataxis wa:n de n' nexokoli:l, ka:mpa se: mopoxtatawi:teki *o** se: mometstawi:teki. Ke:mah te:pahtia nikita. Nikita tehwa:n pilimeh ne: kalihtik yetokeh ne: kalihtik seki pilimeh wa:n yo:n nikita i:xa:yohcho:katokeh pos neli tikuitih yo:n tio:taki a. Ne: yetok taa:pacho:l nexokoli:lpan wa:n kikua:te:kiliah wa:n kina..., ika kinxakualowah para inyo:li:ka:n, impanko wa:n, wa:n nehjó:n kintetekuinowah wa:n ke:mah kinka:wa ya n' tataxis, a:mo kinkui ok. Ke:mah, ke:mah, mi..., mi:to:niah, mi:to:niah, kinka:wa. *Casi** kintsompi:kih ika n' a:ya:t, mi..., mi:to:niah. Yo:n se..., yo:n semi kuali, semi kuali yo:n para ... Mah se: kie:wto, ke:mah mah se: kie:wto, se: kia:pacho ika refi:noh wa:n se: pili oli:ni pos se: kixakualowa ika wa:n yehwa ya pahti para tataxis. Kuali nehjó:n pahti, taneki:sa ne:n toto:nik, tataxis. Pos kualtsi:n no: de ke nika:n timona:mikkeh wa:n timoliah pos kati:n kachi kuali nehjó:n nexokoli:lpah pos ... Ke:mah. Mm. No: tiki:xmati wa:n neh no: niki:xmati pos kualtsi:n no: tik..., tikitah nehjó:n semi, ke:masá: kuali se: kite:mo:s para se: iremedio**, ke:meh i:n tinemih, tiwehwetsih, mah se: moe:wilihto wa:n se: kuiti tepitsi:n ne:n refini:toh. Ke:mah, tiki:xmattokeh. Mah se: moe:wilihto, mah se: moe:wilihto wa:n ... Ke:mah, mah se: moe:wilihto. Wa:n yo:n xiwtsi:n mah se: kita:lili. Achto se: kia:pacho. Mah se: ka:pacho wa:n *después** pos no: kuali se: kone:tsi:n ihkó:n de ka:n teh kina:miki pos kuali se: ki..., ko..., kohxiliah. Ke:mah. Se: kita:lilia yehwa yo:n. Ke:mah wa:n ki..., kitoka tataxis ika yo:n ki..., kipahtia tataxis. Ke:mah, de mi:to:nia ki..., mihkuania n' tataxis. Ika kiohxiliah nochi wa:n mah kitsompi:kika:n taneki:sa ya ne:n kokolis, ne:n toto:nik. Pos yo:n o:me taman te:pahtia nehjó:n xiwtsi:n. O..., oso to..., toto:nikkuik, ki..., kitamati:lia komo se: toto:nikkuik no:. Kitamati:lia. Kitamati:lia. Ke:mah, kitamati:lia. Wa:n mah se: ... Mah se: kimati sah para to..., mah se: kimati sah para toni se: kitatekiwti:s.: Pos kualtsi:n no: nehjó:n pahti sayoh ke mah ka:sá: ika se: kitas kalte:noh mah se: ki..., mah se: kuida:ro, mah a:mo se: kwiwita. Mah se: kimati sah *porque** ... Mah se: kimati sah wa:n i:n timonohno:tstokeh pos teh a:mo tikmati pos nimitsilia toni, toni pah..., se: kitatekiwtia. Pos tikpia *cuidado** tike:wa wa:n iksá: moneki pos soh tikui a sah wa:n tikui a. Sayoh se: kite:moti *o** kuali se: mits..., Wa:n ... Ke:mah wa:n se: kite:mo:ti, pos *mejor** se: kipia kalihtik a komo se: kahsi wa:n se: kia:pachowa, mah yeto. Wa:n kuali se: motahtani:a kati:n ne:n, kati:n kuali nehjó:n, xa: tiki:xmati yo:n nekx..., nexokoli:lpan, pos kuali se: molia ya. A:mo teh pasa:rowa, kuali se: kie:wtok yo:n. Ke:mah. A:ksá: se: tokní:w kuali te:tahtani:s, kuali se: kilwi:s. Ke:mah weli. A:, ke:mah. Wa:n kuali se: kui:li:ti:w a *o** se: kikuiti:w oso komo se: ke:wtok itech nehjó:n *botellita** ne:n pos ompa se: ki..., ompa se: kikui a. Ompa se: kikui a, ke:mah yeh pos, pos... Ke:mah ihko:ni. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania pero no: tiki:xmattok wa:n a:kin, a:kin timotapowiah tiki:xmattokeh pos yehwa sah yo:n. Ompa se: kikui a, sioh mah se: kike:wa nehjó:n. Pos ... Nimitstahtanih para nimomkas kue:ntah toni de ni..., nikmati de para toni yo:n wa:n no: n'mati neh, timosempale:wiah timo..., mahyá: timomahcha:nah. Ke:mah pos nehjó:n no: kualtsi:n de ke timonohno:tsah ihkó:n pos nochi, nochi no: timomati:ltiah. Ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:mah. Ke:mah, mah se: momati:lti. Ke:mah. Wa:n no: nik..., no: niki:xmati nehjó:n nexokoli:lpan. Yo:n nexikoli:lpah pos *siempre** ti..., tikuitih wa:n ika timopahtiah. Mm. 'Maxakualowah wa:n timota:liliah ika, ika refini:toh ka:mpa se: moxokolia. Ke:mah. Yo:n para mah momoya:wa nehjó:n esti *porque** koma:mo se: mota:lilih pos yehwa yo:n ompa ne: yetok wa:n yehwa yo:n te:..., te:..., te:kokoh. Yehwa yo:ni. Ka:n tamati:ya niman. A:mo tamati:ya wa:n komo se: mota:lilih yo:n pos tamati:ya se: imetsko *o** se: ima:ko *o** se: ipoxko yo:n no..., nochi kuali. A:mo tamati:ya niman. Tamati:ya niman, tamati:ya. Ke:mah. Te:na:miki. Te:na:miki, yo:n semi kuali yo:n pahti, nexokoli:lpah. Te:na:miki yeh ke:mah, ke:mah. Pos yehwa sah ika ne: nimitstahtania wa:n ne:chili moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wa:k. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak ne: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh.