Pos sepa nika:n timona:mikih ne: ika i:n ohti, nikneki nimitstatsi:ntoki:s ox tiki:xmattok yo:n xiwit tikiliah ahwachma:ma:ni, ke:yeh, ke:yeh kiliah ahwachma:ma:ni, ox neli kima:ma ahwach oso xa: iwki kito:ka:itiah sah. Timomakas kue:ntah ke:yeh. A:, no: tik..., Ox tiki:xmati ka..., ka:ni mochi:wa ox kahfe:ntah oso ixta:wat oso ohte:n *o** ka:ni..., ka:nika yo:n mochi:wa semi. Pos no: tiknekih tikamatis, kuali a ke nika:n timona:miktinemih. Ke:mah. Wa:n ke:meh i:n kowtah tinemih pos tikitstinemih nehjó:n ahwachma:ma:ni. Mm. Nehjó:n kiliah ne:n pos no: nik..., niki:xmattok ne:wi:n no: nikitak ka:mpa pos neli ka:mpa kowtah a:mo nikita, nikita ka:mpa mi:lah, ka:mpa se: tato:ka. Mm. Ompa e:wi ihkui:ntsi..., tsikitsi..., ihkui:n, tsikitsitsi:n, a:mo wehkapantia pero ye:kihihwiyoh. Mm. Wa:n kipia ixo:chio kualtsi:n ihkó:n. Mm. Wa:n yo:n kihtowah de ke we..., ne:n se: kita ne:n a:t *cuando** kiowi, ihkó:n kitsonikate:te:ka. Mm. Entó:s *por eso** kiliah ahwa:chma:ma:ni. Ke:mah. Pero yo:n a:mo nikmati neh ox ne:n kuali para se: kikua, yo:n a:mo, pané: sayoh xo:chit. Xo:chitsi:n wa:n a:mo no: semi wehkapan, xiw..., xiwtsi:n sah, a:mo wehkapantia. Ke:mah, xi..., xiwtsi:n sah, ke:mah. Ke:mah. Yo:n a:mo wehkapantia pero a:mo nikmati ox weh..., wehwei iteyo, neh nikita sayoh ixo:chio. Mm. Wa:n ka:sá: ika se: kita ne:wi:n pos ka:mpa kahfe:ntah a:mo se: kita, se: kita ka:mpa mi:lah. Mm. Ka:mpa mi:lah, mm. Ika kiliah ahwachma:ma:ni *porque** kihtowah ke *cuando** yo:n wetsi *sereno** ke:meskia wehwetsisneki. Mm, e..., eti:ya, eti:ya. Mona:nakasikata:liah, *por eso** kiliah yo:n ... Eti:ya. Wa:n ima:yo nehjó:n achi tihti:la:wak, achi xahxakachtik pero kualtsi:n no: de ke:meskia de eti:ya, mohmoloxtik. Mm, nochi moloxtik ima:i, moloxtik no:. Wa:n tak de a:eti:ya ika *sereno** oso ke:meh i:n kiowi ... Mona:nakasikata:lia *por eso** kiliah ahwach..., ompa mo..., a:mo ihxi:ka. Ompa, ompa moka:wa, a:mo ihxi:ka, a:mo ihxi:ka. Wa:n seki wehwetsi. Ke:mah. Entó:s pero yo:n a:mo kanah nikita ne:wi:n kowtah, ne: ox onkak *o** kahfe:ntah pero kuali no: tine:chilwi:s teh xa: ka:sá: ika tikita ne:wi:n kahfe:ntah oso ka:sá: ika kuowtah. Pos ke:mah, pos yo:n a:mo mochi:wa kowtah, nio:n kahfe:ntah, nio:n ixta:wat, yo:n mochi:wa soh ka:mpa se: tato:ka sah wa:n yo:n ka:mpa mochi:wa yo:n ahwachma:ma:ni mochi:wa ne:n mi:ltsi:n *porque** yo:n semi, semi ki..., semi ki.., ki..., ke:ní:w nikihto:s kite:maka *abono**, tapala:n yo:n. Tapala:n no:. Yehwa semi ... ka:mpa onkak yo:n xiwit semi mochi:wa n' mi:ltsi:n. Yo:n, yo:n ki..., neli semi moskaltia, a:mo semi wehkapan wa:n chi:chi:ltik ikowyo nochi, chi:chi:ltik wa:n semi telmohmoloxtik, ne: tohtohmiyoh *por eso** ne:n *hasta** ima:xiwyo, ne:n i..., ikowyo wa:n nochi ne:n ixo:chiotsi:n ka:mpa imehmetskowyo, nochi ye:kmohmoloxtik kualtsi:n *por eso cuando** kiowi kitsakuilia n' a:t wa:n nehjó:n ne: a:mo kachi ihxi:ka, te..., ke:mah, *cuando** kiowi mitspanowia. Pero *cuando** wetsi *sereno** ke:mah, kitsakuilia nochi, itech moka:wa wa:n *hasta** mo..., *hasta** pané: yo:n monahnakasikate:ka: oso mosowa. Weh..., wehwetsi a, itech moka:wa ya. Wa:n komo taksatok ompa, olo:chxi:ni n' a:t ata ye:kmiak niman. Eti:ya. Pero kima:mahtok ahwach. Eti:ya de n' a:hwach. Ke:mah, eti:ya *después** mosohsowa *porque** tama:mahtok wa:n a:mo ihxi:ka. Ihxi:ka komo tikoli:nih ya, powetsi, ye:k, ye:kpowetsi miak n' a:t wa:n se: metsa:paliwi ata komo se:, se: panowa ompaka, yeh ika kiliah ahwachma:ma:ni *porque** kilo:chtiah ne:n ahwach. Itech ixo:chio mota:lia n' a:tsi:n wa:n pos se..., Yehwa yo:n. Ke..., nochi, nochi, nochi ki..., nochi ki..., nochi kiilo:chtia porin moloxtik, *por eso** yo:n kitsakuilia. Ke:mah, eski alaxtik ihxi:kaskia *porque** i:n a:mo, ne: porin moloxtik nochi moka:wa n' ahwach, ke:mah. Ke:mah, nochi ompa moka:wa, *parejo** ompa kilo:chtia. Pos ihkó:n ti..., nochi moka:wa itech ne:n x..., xo:chitsi:n *o** itech ima:yo, *porque** ima:yo ne:n ... Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:mah. Pos kualtsi:n, nochi se: kita nehjó:n xo:chitsi:n, yo:n itsi:ntan mi:l no: se: kita ne:n yetok, e:wi. Motelchi:wa nika:n tatampakopa, moye:kchi:wa ata ne:n ahwachma:ma:ni, ohte:noh sah se: kita nochi onkak yo:n xiwtsi:n, ke:mah, ke:mah mo..., mochiwa semi, mochi:wa semi yo:n. Ompa ne: itech ohte:noh ka:mpa ne: tato:kalah. Ahwachma:ma:ni. Pos kualtsi:n ne: yo:n, soh tsikitsitsi:n, a:mo semi telwehwei i:n xo:chit, ihkó:n de weh..., a:mo semi moskaltia. Ka:n moskaltia semi, ta:lpan sah moonkaltia. Pero kualtsi:n ne:n i..., ikowyo. Mm, mo..., moloxtik sah. A:mo witsioh, sayoh ihwiyoh. Moloxtik. Moloxtik sah. Mohmoloxtik yo:n ... Wa:n, wa:n chi:chi:lik ikowyo, ata ka:mpa ... Ka:mpa paniá:n chi:chi:ltik wa:n ka:mpa tatampa ya i..., i..., xoxoktik *o** yo:n xoxoktik ne:n itampa. Tatampa. Pero paniá:n chi:chi:ltik, porin kimá: n' to:nal chi:chi:le:wi ata. Ke:mah. Pos yo:n kihtowah no: semi kipipi:nah yo:n chiktetsitsi:n, wi:tsikimeh. Tak ke:mah eski, ke:mah eski. No: kipipi:nah, ta: ta:k no: kipia n' a:tsi:n. Kipias inekyo. Ke:mah, ke:mah. De ihkó:n mota:lia n' a:tsi:n ompa mo..., mokalakia ya ne: itech ne:n mohmoloxtik, de n' xo:chit. Entó:s ompa kikuih ya ne:n chiktehtsitsi:n, kipa:pata:nkawiah, ompa ne: kikuah ya. Ke:mah. Ke:mah eski. Pos yo:n kualtsi:n no: nehjó:n xo:chit, kualtsi:n. Ke:mah. Soh ke semi tsikitsitsi:n, para se: kia:ketsas a:mo, a:mo kualtias tak pero pos yo:n *solamente** para tapala:n, kihtowah ke no: kualtia. Pisi:ltik, pisi:ltik. A:mo kualtia, pisi:ltik semi. Para tapala:n sah. Ke:mah. Ka:mpa se: tato:ka sah, ka:mpa se: tato:ka. No: kualtia nehjó:n xo:chitsi:n soh ke pos a:mo onkak nowya:n, ta: sayoh e:wi ka:mpa se:, ihkó:n se: tato:ka pos ompa ne: e:wi itsi:ntan mi:ltsi:n. Ompa ne: yetok wa:n pos ompa a:mo nikihto:s semi we:i mota:lia, ta: tsikitsitsi:n. Mosowa sah. Tsikitsi:n, *o sea** ninipaka momahma:yo:tia pero miak mota:lilia ima:i. Ke:mah, yo:n ke:mah, mm. Miak mota:lilia wa:n kualtsi:n ninipaka ne: mochi:wa ne:n xo:chit. Ke:mah, ihko:ni. Pos kualtsi:n no: ne: i..., ke:mah ne:. Pos no: kualtsi:n se: momati:ltia ihkó:n de ke:meh ihkó:n no: tikmattok nika:n timona:mikih pos timotapowiah kati:n xo:chitsi:n ika ne:n nehjó:n se: ki..., se: kita *porque** de eti:ya pos wetsiti a ne:n xo:chitsi:n. Mm. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, wetsiti a ne:n *matita**. Ahwachma..., Wa:n neli pos kip..., pos kito:ka:itiah ahwachma:ma:ni porin kima:ma miak ahwach wa:n ika yo:ni ika eti:xtok. Ke:mah, wa:n ... A:mo, a:mo kito:ka:itihkeh sah *porque** ke:mah sah, sanoke kito:ka:itihkeh *porque** kichi..., kitsakuilia n' ahwach yo:n xiwtsi:n. Kitsakuilia n' ahwach wa:n tak yo:n de n' kiowi oso ihkui:n ke:masá: wetsi ne:n tahxi:kil. Ki..., ke:mah, ika yo:n kito:ka:itihkeh ahwachma:ma:ni. Ke:mah.t *Sereno**. Ke:mah. Ke:mah, yehwa ya. Pos yehwa ne: ki..., kitamo:ta ya *por eso** kiliah ahwachma:ma:ni. Ke:mah, yehwa yo:n. Kiliah ahwachma:ma:ni *porque** ki..., kihto:sneki kima:ma ne:n a:tsi:n. Nochi kitsakuilia, ke:mah kitsakuilia, ke:mah. Nochi, nochi ki..., nochi kilo:chtia ompa. Wa:n kita:ni, we..., wetsi. Tatsa:la:n de xo:chit nochi mokahkalakia nehjó:n a:tsi:n. Wa:n yehwa yo:n ne:n chiktehtsitsi:n tak kipipi:niliah, ne: ki:xtiliah n' a:tsi:n para no: ika yo:ltokeh. Ke:mah. Ke:mah wa:n pos kualtsi:n no: se:, se: kita ke:meh i:n se: tekiti pos se: kitstok a kati:n ne:n xo:chitsi:n ne:n poso:ntok. Ke:mah pos. Ke:mah. Mm. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania para no:, no: nikneki nikmatis wa:n kuali ke tine:chilwih, a:man ne:chilwi moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: we:noh.