Pos a:man ke sepa nika:kui:n timona:mikih, sepa nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmati yo:n xiwit kiliah ne:, ne: tsanamets *o** ke:ní:w tikto:ka:itia tehwa, ka:ni onkak, ke:niwki mochi:wa, ox wehkapantia oso, *o** ke:niwki imetskowyo, *o** i..., ima:xiwyo. A:, no: tikneki tikmatis ke:meh i:n ti..., timona:mikkeh itech i:n ohti, timona:miktinemih. Ke:mah, 'neki n'matis. Ke:mah. Pos no: kualtsi:n, no: se: kimattiw, se: momati:ltia kati:n ne:n tsanamets. No: niki:xmati. Mm. Neh nikmattok ne: no: mochi:wa ne: ka:mpa itsi:ntan tepe:t, ka:mpa tehteyoh. Ke:mah. Pero ka:mpa ihkó:n paniá:n a:mo kanah se:, se: kita. Mm. Se: kita ne: ka:mpa tepe:yoh, itsi:ntan wa:n yo:n no: kualtsi:n, ti:ltik i..., metskowyo wa:n nochi ima:yo. Mm. Wa:n i..., ma:pisi:ltik i..., ima:yo. wa:n yo:n no: kualtia para pahti. Para pahti, mm. Yo:n no: kikuih seki kimanah, ke:masá: ke:meh yo:n te..., te:kui tataxis, ke mihmikilo:tataxis oso ihkó:n. Kinmaniliah kone:meh wa:n yehwa nehjó:n kuali no: para ne:n pahti. Kinina:miki no:. No: kina:miki, pero yo:n a:mo nikita ne:n ixo:chio *o** ke:niwki ixo:chio, yo:n sayoh nik..., nikita ne:n ixiwyo. Xiwit sah. Ixiwyo, para no:, a:chá: mochi:wa no: ixo:chio wa:n iteyo *porque** pos seki ka:sá: ika se: kita tsikitsitsí:n. Xiwit sah. Ke:mah eski, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n xa:, xa: kachi tikmati ne:n ka:sá: ika tikitstinemi no: ox, ox no: tikmattok ne: yo:n ke ke:ní:w xa: tikmati iteyo. Ke:mah pos neh nikita no: n' tsanamets mochi:wa ka:mpa tehtepe:tah ka:mpa tehtepetsi:ntan, tepe:tampa mochi:wa yo:n tsanamets. Wa:n neli pahti kikuih yo:n xiwtsi:n wa:n, wa:n imetstkowyo tihti:ltik wa:n pané: *alambre** imetskowyo ata wa:n ma:pisi:ltik ne:n xiwtsi:n wa:n ye:kma:kahkanaktik. Ma:kahkanaktik wa:n semi telma:pisi:ltik. Ma:kahkanaktik wa:n kualtsi:n mota *porque** kahkanaktik wa:n pisi:ltik ima:ixiwyo, kualtsi:n mota. Pero nejo:n i..., iteyo a:mo, a:mo mochi:wa iteyo, a:mo xo:chiowa, *sino que** a:it ke:ní:w mochi:wa. Pos ... Yo:n k..., yon mo..., moxinachowa:cho:wa imahmata:mpa ki:sa ne:... paxi:i:ni mahyá: kohkostik. Yo:n i..., pané:, pané: kohkostik pisi:ltik pero pisi:ltik e..., pisi:ltik ne:n itampa kipia. Tsikitsitsi:n. Pané: kokotsitsí:n, yehwa yo:n i..., yehwa n' iteyo, yo:n ixwa n' ima:..., ima:tampa yo:n, yehwa yo:n tsanamets, pero yo:n *pesma** wa:n nochi, nochi m' pesma a:mo, a:mo t..., a:mo xo:chiowa, a:mo..., a:it ke:ní:w mochiwa a:mo xo:chiowa, a:mo..., wa:n a:mo kipia *iracimo**, mopampilowa kemeh pahpata, sanoke ... A:mo. Nochi n' pesma nochi kipia ne:n i..., i..., moxinachowa imatampa itech xiwit. A, ima:tampa, ke:meh eskia yo:n kokotsitsí:n. Ima:tampa, ompa kipia pané: i:xtalo ya sah, itech ... Pané: kokotsitsi:n mochi:wa yo:n kohk..., yo:n kohkostik *hasta** kohkostik iekapan *después** tein chika:wak a, tile:wi. Mahyá: kokotsitsi:n, mahyá: yo:n ta:lsa:wameh mopilowah, iwki mochi:wah yo:n, yeh..., yehwa yo:n i..., moxina:chowa yo:n pesma, nochi ima:tampa ki:sa yo:n, a:mo xo:chiowa, nio:n teh ki..., ki:x..., poso:ni. Yehwa yo:n tsikitsi:n i..., ixwa. Moxina:chowa wa:n ixwa. *Porque** ima:tampa mopilowa soh yehwa yo:n, yehwa yo:n tein i..., ik..., i..., ite:mpan yo:n kokotsitsi:n ne: mahyá: *medio** kostik wa:n iyo:la:n ti:ltik a, yeh..., yehwa ne: yo:n, yehwa yo:n iteyo. Ixwa. Ke:mah, yo:n se: kite:nteki wa:n se: kitamo:ta i..., ix..., ne:n pesma ihkó:n. Wa:tsi kuali, olo:chpaxi:i:ni yo:n pané: tewti, pané: ke:meh i:n mi:lmia:wat i..., itewyo, yehwa yo:n ne:n iteyo ki:sa. A:, tewti. Ke:meskia ihkó:n wetsi ta:lpan. Ke:mah, panxi:i:ni ta:lpan. Panxi:ni. Yehwa, yehwa yo:n ne:n mo..., moxina:chowa pesma, a:mo, a:mo xo:chiowa iyo:la:n sanoke ima:tampa ya ki:sa iteyo. Ima:tamapa wa:n kualtsitsi:n no: i..., Ima:tampa de xiwit wa:n ... No: iwki tsanamets ne: mochi:wa. *Porque mismo, mismo** pesma, soh ke ne: a:mo we:i moskaltia, tsikitsi:n moskaltia. A:mo wehkapantia. A:mo wehkapantia, yo:n nochi yehwa i..., itampa de is..., ix..., ixiwyotsi:n, ompa mota:lia *isemillita**. Ompa ta:ki a, o..., ompa panxi:ini a, seki a:mo se: kita *porque** tsikitsitsi:n. O..., ompa ne:n, ompa, ompa mochi:wa xina:ch wa:n ima:tampa yetok wa:n a:mo, a:mo se: kima:i:xkepa ihkó:n a:mo se: momaka kue:nta toni. Tein i:pa kitasneki ke:ní:w *semilla** pos ki..., ki:xkepa n' ima:i wa:n kita ka:nika kipia itampa yo:n kokotsitsí:n kipia yehwa, yehwa xina:ch, mm. Pos ke:masá: no: kualtsi:n se ki..., se: kitas, ke:meh i:n se: nentinemi, ekintsí:n nika:n timonohno:tstokeh. Mm, mm. Pos kuali, kuali tikitaskeh ke:masá:, ke:niwki nehjó:n, ox kipia iteyo oso ita:kka o..., Mm, ke:mah, mm. *O** ke:ní:w, pos yeh tikmattokeh para yo:n xiwtsi:n pos ki..., kuali no: para pahti. Ke:mah, pahti no:, mm. Pahti. Para nehjó:n tataxis, ne: ke:man semi nemia nehjó:n mihmikilo:tataxis. Mm. Chihchayah *hasta** esti wa:n yehwa yo:n kin..., kin..., kima:nelowa:yah. Ke:mah. Wa:n kinamnilia:yah, kintai:ltia:yah. Mm. Yo:n a:mo chichi:k nehjó:n xiwit. A:mo chichi:k yo:n pero, pero kipia weliti:lis *por eso** kipahtia kokolis. A:mo chichi:k. Achto pos semi onkaya mihmikilo:tataxis, ekintsi:n a:mo tiki:xmatih ok yo:n, nio:n tei. A:mo tiki:xmatih ok *porque**, ka..., achto te..., *cuando** tehwa:n timoskaltihkeh semi onkaya mihmikilo:tataxis. A:mo. Ekintsi:n, ekintsi:n a:mo tiki:xmatih kokolis. Pos ... Onkaya. Yehwa yo:n kima:nelowa:yah wa:n okseki ne: xiwtsitsí:n. Ke:mah, semi kuali yehwa yo:n tsanamets iwa:n wa:n ne:n tewi:tso:t iwa:n kinelowah wa:n koyo:po:lxo:chit oso koma:mo teh xo:chit ixiwyo. Yehwa yo:n. E:..., e:yi taman kinelowah yo:n para ne: te:tai:ltiah yo:n mahyá: *jarabe** kichi:wah, tamanal pero. A:tsi:n te:tai:ltiah para mihmikilo:tataxis. Tepe:xi:lo:t, ke:mah no:, ne nikitani, tehwa:n te:chtai:ltia:yah yehwa yo:n, mm. Ke:mah. No: kualtia ne:n iselo, ne:n inalwayo ne:n yo:n ne:n xiwit de n' okseki yo:n ke:ní:w kiliah, ne:n nikelka:w ke:ní:w ne:n tepe:xi:lo:t. Tepe:xi:lo:t, yo:n no: kuali, no: kuali wa:n kowxiwit i..., kowxiwit i..., iselo, iselo wa:n ne:n inalwayo. Ke:mah, yehwa yo:ni pahti para n' ta..., tataxispah, mo..., mopale:wia ompa, kisenelowah ya. Ke:mah Kisema:nelowah, kiliah ne: tanechiko:l. Tanechiko:l, pos yehwa yo:n ne: pesma n'nekia nimitstahtani:s. Pos kualtsi:n no: de ke se: molia wa:n ... Ke:mah. Pos kinna:miki a kone:meh, ke:meh ekintsi:n no: kuali a ke a:mo, mah a:mo ehkoskia nehjó:n kokolis *porque** pos ... Pos *ojalá, porque** te:kne:ltihkeh ekintsi:n kone:meh i..., te:kne:ltihkeh mah ki..., yo:n kokolis te:poloh. Ihwa:k a:mo ... A:mo yetoyah *más** tapahtia:nih, ma:ski ya:yah tapah..., tapahti:lo:ya:n, ne: kiniwi:kayah kone:meh pero a:mo kinna:mikia. Yo:n tataxis a:mo, a:mo se: ... A:mo pahti koma:mo te:pahtihkeh. Ka:n kinina:mikia. *Más, más** oli:nia nehjó:n kokolis, yo:n kokolis telfue:rteh ika te..., kimachilia:yah. Ke:mah. *Fuerte, fuerte**. *Hasta** seki ika mikiah. Ke:mah. Pos tein kimatiah kite:mowayah nehjó:n xiwtsitsí:n. Seki yo:n ixta:wat onkak no: kima:nelowa:yah wa:n yehwa ya ne:n tepe:xi:lo:t, miak nehjó:n ki..., kikuitih. Mm. Wa:n kisema:nelowa:yah ya, nochi miak, miak ne:n ki..., ki..., kitayah pero a:mo se: kimati ne:n ... Miak tikmatih wa:n miak a:mo tikmatih pero ke:meh ekintsi:n timomati:ltiah pos ihkó:n se: kichi:was ke:masá: a:mo teh, ke:masá:, *ojalá** mah a:mo teh pasa:ro:skia mah te:kui i:n kokolis, *hasta** i:n tehwa:n. Mm. Ka:n se: kimati, de a:mo se: motapowia, a:mo se: ... A:mo se: kimati. Ke:mah. Ke:mah Pero komo teisá: ihkó:n te:chahsi oso se:meh kone:meh oso ... Kuali se: kinkui:li:ti:w nehjó:n a:mo, a:mo teh ... A:mo se: kowati, se: kikuiti sah ne:wi:n. Ke:mah. Mm. Se: kite:mo:ti ne:wi:n tepe:yoh, yo:n tsanamets nochi ne..., nochi onkak ne:wi:n ka:mpa tehtepe:yoh, ita:mpa de n' tepe:t miak onkak nehjó:n xiwtsi:n. Ke:mah, yo:n mochi:wa ka:mpa ... Ke:mah. Ompa mochi:wa. Yo:n no: ye:ktahtakua:wak ne:n i..., ikowyo. Tahtakua:wak. Ke:mah. Takua:wak ikowyo ke:meh ke..., ke:mah, takua:wak. Wa:n yo:n kikuih sayoh ne:n i..., ixiwyo. Ixiwyotsi:n sah, ixiwyotsi:n sah, kanah. Se: mometstsopo:nia *porque** takua:wak ikowyo, takua:wak, ke:mah. Ke:mah, mm. Ixiwyotsi:n, ikowyo a:mo no: kikuih ta: pos yo:n ka:mpa se: kite:xi:ma wa:n komohkó:n se: metsiwki, no: se: mometstsohtsopo:ni:s, se: mometstsohtsopo:nia, takua:wak ikowyo wa:n pos yehwa yo:n nochi ki..., kin..., kikonkuiah inalwayo yeh kowxiwnalwat. Ke:masá: kihtowah no: k..., no: kikuiah yo:n koyo:po:lih, koyo:..., koyo:po:lih, ke:ní:w kiliah.. Ke:mah. Wa:n pos tama:nelowa:yah nochi. Mm. A:mo, a:mo se: kimati ekintsi:n ne:n ox, ox miak a:mo ... Kimattokeh oso seki a:mo kimatih pero tehwa:n pos de nika:n timonohno:tstokeh pos tikmattokeh kati:n kuali para ne:n topah wa:n para kone:meh ihkó:n moskaltihkeh. Ke:mah, se: kimattok, se: kimattok, ke:mah. Seki yehwa ne:n tikinta:lilia:yah, tikintai:ltia:yah, nehjó:n pahti semi yo:n tsanamets. Ke:mah. Sayoh ke nochi ne:n tama:nelo:l. Mm, takua:wak. A:mo se:sah. Pos no: tak kualtias ma:ski se:sah, ta: pos de se:sah cha: no:, a:chá: no: kualtias. Pero welis ke:mah, ke:mah, no:, ke:mah, kachi kuali mosenyo:lchika:wa ya, mosenyo:lchika:wa. Pero *más, más** kualtia de tama:nelo:l, ihkó:n pero ke:meh mosenyo:lchika:wa ya nehjó:n pahti. Ke:mah. No: mosenyo:lchika:wa ya, no: ke:meskia mosenpale:wia ya. Ke:mah. Ke:mah, a:mo se: kimati yo:n. Pos miak, miak pahtsitsi:n onkak sayoh ke a:mo tikmatih ne:n, ne:n ke:meh ne: ke:masá: seki se: kite:xi:ma ne:wi:n tepe:tsi:ntan. Ka:n timomakah kue:ntah ta: ox pahtsí:n, tik..., tika:wilchi:wah sah, mm. Itsi:ntan tepe:t pero a:mo se: kimati ox pahti, ta: pahti. Mm, ka:n se: kimati. Ke:mah. Ke:mah, se: ka:wa. Tein tikmattiowih seki tik..., tika:wah mah onka. Yo:n pahti, niman se: kihtowa ne: mah tika:waka:n *porque** ne: te:ch..., te:chpahtia. Ke:mah. Se: kuiti wa:n mah se: kimana, se:, se: tai, yo:n a:mo teh nikihto:s ke chichi:k. Mm.i Kualtsi:n sah, pané: a:mo ke:man nikita ne:n i..., ixo:chio, ke:ní:w ox moahkokehketsa *o** ke:ní:w. Ke:mah, [...] Ke:mah. Ma:i..., ma:i..., ima:tampa, ompa ki..., ompa kipia. Ke:mah. Yo:n iteyo, yehwa ke:meh ekintsi:n tikihtohtokeh, yehwa yo:n tsikitsitsi:n a:chá:, ima:ta:mpa ne: mopihpilowa *o** mosa:sa:lowa wa:n yo:n de wetsi a, ixwa. Ixwa ya. *O** ke:masá: kuali se: kitas ne:wi:n tepe:tsi:ntan, kuali se: nemiti:w wa:n se: ki..., se: kitas ke:niwki, ka:n..., ka:nika xo:chiowa *o** ke:ní:w, ka:nika ima:tampa xo:chiohtok. Ke:mah. Mm. Ka:nika kipia iteyo, nochi se: kitas. Ke:mah, ihko:ni. We:noh, pos yehwa sah yo:n nimitstahtania wa:n soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n, wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh no: nim..., nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak ompa ne: San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh.