We:noh ta:tah ne: semi kuali a i..., i:n to:nal ne: nimitsahsik, ne: tonto:nal i:pa nikihtoh nimits..., nimitstatsi:ntoki:s xa: tiki:xmati se: xiwit kiliah tsotsokapahxiwit, ne: nikneki xine:chtapowi, ne: ke:niwki i:n xiwit wa:n ke:yeh kiliah tsotsokapahxiwit. A:, tikneki tikmatis nika:n no: de ke nika:n ti..., timahsih, pos nehjó:n tsotsokapahxiwit kiliah ne:n porin ma:tsohtsotsoltik nejó:n xiwit, achi ma:pahpata:wak wa:n kiliah yo:n tsotsokopahxiwit *porque** no: te..., te:na:miki ka:mpa yo:n se: kipia, yo:n seki kokomeh ihkó:ni, se: ima:ko *o** se: imetsko wa:n kima:xakualowah wa:n te:ohxiliah wa:n no: te:na:miki. Sepa n' oksé:, o:me taman nejó:n tsotsolpahxiwit, , se: kiliah kowit, entó:s kipia n' iteyo ihkui:kui:ni, ohololtik wa:n no: seki yoksi chi:chi:ltik, *cuando** selik achi ne:n nextik. *después** mopata ne: kostik, ompa ke:mah, moka:wa ... chi:chi:le:wi wa:n se: kiteki no: tsope:k wa:n yo:n ka:mpa se: ki..., yo:ni, yo:n [kiliah] tsotsolpahxiwit , tsotsokameh, entó:s yehwa yo:n kit ki:xtia, de se: kikua seki wa:n seki se: ki..., moohxilia. *Por eso** kiliah yo:n ka:sá: ika se: kita ne:n, se: ... mochi:wa se: kowit ihkó:n we..., we..., wehkapantik wa:n ompa mopihpilowa. Wa:n a:xka:n i:n xiwit no: *igual**, i:n ka:sá: ne:wi:n mo..., mota:lia ihkó:n, ma:pata:wak wa:n tsohtsoltik i:n xiwit, entó:s kikuih se: *bolita** wa:n kima:xakualowah wa:n te:..., se: ... kohxiliah ka:mpa kipia, pos ka:mpa yetok nejó:n kokot, de ke se: ki..., tepitsi:n se: ki:xtsaya:na para mah eski:sa, ompa ke:mah ompa se: kita:lilia ya. No: *igual** ne:n yo:n tetsitsi:n, no: *igual** komohkó:n se: kita ne:, mah se: ki..., mah se:, se: tetsí:n, ihkó:n iteyo, wa:n se: kita:lia no: wa:n se:ki se: kikua, tsope:k nejó:n iteyo de n' tsotso..., tsotsokakowit kiliah wa:n oksé: tsotsolpahxiwit. Yo:n o:me taman onkak, nikitaya ne:wi:n wa:n ne: ka:mpa tinemiah nika:n pos ompa *siempre** onkak, onkak nijó:n wa:n seki kikuiah ne:n tokni:wa:n wa:n kuali nijó:n tsotso..., tsotso[l]kowit kiliah *porque** kip..., mopihpilowa ne:n seki ihkui:kuí:n *bolitas** wa:n nika:wi:n a:mo, pané: a:mo kachi nikita nika:wi:n nijó:n kowtet wa:n yehwa yo:n neh nik..., nik..., niki:x..., niki:xati nijó:n, nijó:n kowtet wa:n nihjó:n xiwit, nejó:n xiwit semi telma:alaxtik wa:n achi tsohtsotsoltik. Pos yo:n semi kuali no:, pos a:mo nikmati kox neh niki:xmati sayoh o:me taman, mm. Tikihtowa ke i:n tsotsok..., tsotsokapahxiwit, yeh ampo:wi:n no: onkak sah, nika:wi:n, a:mo, a:mo semi wehka, i:n tikihtowa kipahtia yehwa yo:n kokomeh komohkó:n no: te:kuih yo:n tein kiliah tsotsokameh. Yehwa no: te:pahtia, no: onkak nika:wi:n, a:mo semi telwehka. Wa:n i:n oksé: tein teh tikihtowa no: tiki:xmati ne: kowit, yeh no: kimpatia tsotsokameh. No: kimpahtia. Ihkui:kui:n ne:n, ihkui:kui:n ne:n mochi:wa, ne: no: lo..., ke:meskia ne:n kapolin. Kapolin seki chihchi:chi:ltik nijó:n ke:meh yeh..., ke:meskia yo:n kowach n' i..., iteyo, ke:meskia kowach iteyo, e:y..., e:yi taman ihkó:n ke:meskia sahsa:liwtok wa:n yo:n de yoksi pos no: se: kikua wa:n se: ki..., se: moohxilia no:. Yo:n ne: ana:l yehwa ne:n ka:mpa ninemia no: ompa ne: miak onkak, ka:sá: ika ne: we:i mata ihkó:n mochi:wa wa:n mopihpilowa nijó:n, nijó:n kowtet, de t..., pero yo:n kuali para ne:n tsotsokameh. Ka:sá: ika te:kuih se: imetsko oso se: ima:ko wa:n pa:ti, de se: kohxilia ne:n no: tepitsi:n oso se: kikua pos pa:ttiw nejó:n, *cuando** se: kitas pa:tik a, no: *igual** i:n xiwit, no: se: kohxilia, se: ki..., se: ki:xkoyo:nia ka:mpa yetok ne:n kokot, yo:n kiliah de tsotsokopahxiwit, ka:mpa ne: yetok se: ki:xtsaya:na tepitsi:n mah eski:sa, ke:mah se: kita:lilia ya ke:mah, yeh ne: nik..., niki:xmati. Wa:n i:n tsotsokapahxiwit, ke:niwki ixo:chio. A:, ixo:chio yeh nijó:n ista:k, mm. Wa:n i:n ok..., Ista:k wa:n nex..., wa:n i:n seki no: ihista:k pero yo:n mopampihpilowa xo:chit, tein [ni]mitsilia tsotsokolkowit , ke:mah. Tikihtowa ke: se: kikua, i:n iteyo tsope:k oso chichi:k *o** .... Pos i:n iteyo ne: tsope:k, tso:pe:k wa:n chi:chi:ltik, ni..., ke:meh yo:n kowach iteyo sioh ne:n kowach tihti:ltik wa:n i:n kualtsi:n de ts..., xoxoktik *cuando** selik, *después** mopatatiw, moka:wa kostik, de ompa ke:mah chi:chi:le:wi a. De chi:chi:le:w[i] a kualtsi:n ke:meskia yo:n yoksi, *medio café** de chi:chi:ltik wa:n se:, se: kikua, tsope:k. Seki se: kikua wa:n seki se: kohxilia ka:mpa ne: yetok kokot, pos ne:nke:n pa:tih, pa:tih nijó:n kokomeh. Ke:mah yehwa yo:n ne:n te:ch..., tikin[ta:]lilia:yah kone:meh, *antes** semi telkimpiaya ne:jó:n kokomeh, yo:n tak ma..., ixwayah. Yehwa i:n m..., tikihtowa tsotsokapahkowit ¿Ka:ni semi motelchi:wa? Pos motelchi:wa nika:n a:na:lpa, nika:n ka:mpa ne:paka de n' a:t, nextik i:n kowit wa:n wehkapantia, momahmaxalowa. ¿Wa:n we:i kowit mochi:wa? Pero *siempre** seki a:mo semi wehwei, ihkó:n de wehkapan, a:mo semi telwehwei kowit pero kualtsi:n momahma:yo:tia wa:n ompa mopihpilowa nijó:n tets..., [...] de n' kowtet, mosa:sa:lowa. Wa:n ikowyo no: kualtia kowtati:l oso para kalkowit oso i:pa a..., pihpitsa:wak sah, a:mo teh kualtia. A:..., a:mo kualtia para kalkowit, kualtia sayoh para kowtati:l, yo:n semi takua:wak no: wa:n se: ki..., se: kitehteki nochi ima:yo, ta: wehkapantia ihkó:n tepitsi:n pero mahma:yeh wa:n se: kikui para kowtati:l. Yo:n a:mo para ..., [a:mo] kualtia para teisá: kalkowit yo:n nochi sah para kal[...], kowtati:l wa:n yehwa ya para n' pahti. Pos ka:sá: ka:wtokeh ompa ne: a:na:lpa, ka:sá: ika kite:ntekih, n' ompa ne:n yo:n, yo:n semi kuali no: yehwa ne:n mota:lilia:yah *antes** ne:n tokni:wa:n de yo:n, de yo:n, yo:n kemeskia kokolis, pero ekintsí:n a:mo kachi nikita ox kipiah yo:n, yo:n, de yo:n kokomeh, pero yo:n kokomeh a:mo tekokeh, yo:n sayoh se: kinwi:katinemi pero a:mo te:kokohkeh yo:n. Pero yo:n ehke:wih ke:meskia pa:ttiowih, pa:ttiowih nijó:n kokomeh, mm. De ka:sá: ika ne:n se: ki..., seki ata itech se: imetsko *o** se: imako pepechiwtokeh, pos koma:mo se: mopahtia mo..., mo..., momoya:wah. Yo:n momoya:wah te:senkuih, pero komo se: kita:lilia yehwa yo:n tsotsolpahxiwit pos nijó:n kaxa:nih, ompa ko..., pa:tih ya wa:n a:mo mosen[tiliah] ok, koma:mo *mismo** yehwa:n mo..., moskaltia, mm. Pos pané: yehwa sah ta:tah, ne: ne:chilwi ke:n..., ke:ní:w moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:w. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Amelia Domínguez wa:n nik..., niwa:l..., ninemi ompa ne: Siltepec *o** Xaltipan. A:, we:noh. Mm.