Neli pos, nika:n..., a:kin nika:n sepa timona:mikih, ne:n nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah tsotsokapahxiwit, ke:niwki ox moskaltia wehkapan oso ta:lpantsi:n, yehwa yo:n n'neki nimitstahtani:s, ke:mah, tsotso..., tsotsokapahxiwit. A:, tsotsolpachikxiwit [tsotsolpahxiwit], t'neki tikmatis, nika:n ti..., timona:mikkeh, Ke:mah. pos kualtsi:n nochi se: kimatis nejó:n tsotsolpahxiwit, nejó:n semi kuali no: Mm. pos ke:masá: tikuiah ihkó:n kima:xakualowa:yah, kuali para ne:n tsotsokameh. Mm. Yo:n kiliah yo:n xiwit no: [pos] porin ma:tsohtsotsoltik ni..., xa: tiki:xmati *por eso servi...,** kilia tsotsolpahxiwit Nejó:n ne:wi:n a:mo no: semi wehkapantiah, ta: mosowa sah wa:n yo:n semi kuali. Mm, mosowa sah. Ke:mah. Wa:n y..., yehwa nejó:n kuali, neh niki:xmattok o:me taman, seki yo:n kiliah tsotsokakowit, yo:n no:, no: *igual, mismo** yehwa pero i:n seki xiwtsí:n. Xiwit sah, mm. I:n xiwtsí:n, ma:ahalaxtik wa:n pos no: ista:k ixo:chio wa:n no: kuali para yo:n, yo:n kokomeh, yo:n tsotsokameh Ke:mah. wa:n i:n oksé: tsotsolkowit no:, no: *igual**, no: *mismo** yehwa pero no: oksé: taman, yeh kowit ne:n ta:ki. Kowit, mm. Yo:n ita:kka ne:n xa: tikmati no: nejó:n *cuando** tsikitsitsi:n selik nejó:n achi xohxoxoktik wa:n *después** ihkó:n chika:waxtiw, moka:wtiw kostik *después** chi:chi:le:wi, yo:n no:, no: se: kikua wa:n tsope:k, Tsope:k, mm. tsope:k yo:n, n' tsope:k ne:n i..., iteyo wa:n yo:n neh ..., yewaltik ke:meh yo:n kowach iteyo, E:yi iteyo mokuitok. E:yi. e:yi. Yo:n kiliah e:yi iteyo, kiliah e:yi iteyo *porque** e:yi mosehsenkuitok, ihkó:n monahna:miktok, ihkó:n monahna:miktok, e:yi. Ke:mah. A:xka:n de se: ki..., se: kikua, se: kitekia pos moska:wa nejó:n sehse: se: ki:xtilia ya yo:n iteyo, Mm, ke:mah ke:meh yo:n kuali ne:wi:n a:na:lpa nochi yehwa, ne:wi:n yo:n i..., ikowyo pos a:mo no:, a:mo no: kualtia para teisá:, teisá: para kali, yo:n kualtia para kowtati:l sah. Mm, mm. Para kowtati:l. Para kowtati:l wa:n pos ne: i..., imahma:yo, ne:n ikowyo achi nextik, nextik wa:n no: *igual** ne:n ixo:chio no: achi ista:k, Ke:mah. ista:k wa:n nehnextik Mm, mm. wa:n nochi kualtia para ima:tako:yo, nochi kualtia para kowtati:l. Para kowtati:l. Wa:n yo:n kualtia para ne:n, para pahti, yo:n ki..., se: kikua no: Ke:mah, mm. Mm, ke:mah. Mm, ke:mah. wa:n no: *igual** ne:n xiwit no: *mismo** yehwa, sayoh ke ne: xiwtsí:n ne:n tsotsolpahxiwit, Se: xiw..., xiwit seki, xiwit, yo:n kiliah tsotsolpahxiwit *porque** ma:tsohtsotsoltik no: wa:n pos no: kuali, xiwit, mm. Ke:mah. no: kuali pero a:mo no: semi wehkapantia Mm. wa:n teh xa:, xa: kachi tiki:xmattos nejó:n, nejó:n tsotsolpahxiwit wa:n oksé: kowit, ke:meh i:n se: nentinemi pos se:, se: kitstinemi, Pos neh niki:xmattok k..., ke:mah. Pos neh no: niki:xmattok yo:n tsotsolpahxiwit kiliah, pero kiliah tsotso..., tsotsolpahxiwit wa:n nejó:n porin i:xtsohtsotsoltik ne:n wa:n ikowyo pitsaktsi:n wa:n m..., mohmoloxtik ikowyo wa:n ima:xiwyo nochi moloxtik i:xko wa:n ima:tampa moloxtsi:n. Wa:n ixo:chio nejó:n ihista:k, moahkokehketsa ihkui:n imahma:tsa:la:n, xo:chitsí:n moahkoketsa tsikitsitsi:n sah ata. Yehwa niki:xmattok yo:n pero a:mo n'mati ox y..., ka:n wehka[pantia], mosowa sah. a:mo semi wehkapantia wa:n oksé: kowit no:, żNo: tiki:xmattok? Oksé: kowit, ne:, ne: tehwa:n nika:n tiki:xmatih, kiliah to:to:tsapot, To:to:tsapot. to:to:tsapot, a:mo tikiliah ne: tsotsokakowit, tehwa:n tikiliah tso..., tiki:xmatih nika:n San Miguel to:to:tsapot. Niki:xmattok kuali ke:ní:w mochi:wa, ineketsalis niki:xmattok, ne: ma..., ma:wewe..., ma:pa:pata:wak, ma:wehwei wa:n ima:i:ka:n ma:i:ka:nehnextik. Wa:n mo..., yo:n moketsa mahyá: mehmelaktik sah niman moketsa ne: kow..., i..., itsmol wa:n ka:mpa, *cuando** xo:chiowa ya mochi:wa *racimito** ompa mop..., mopampilowa se:..., se:sah ihkó:n mo..., sehse: ..., we:weyak mochi:wa *racimito** wa:n ompa kihki:sa kostik ... i:n ixo:chio kostik, kostik ixo:chio, wa:n nejó:n mosahsa:lo:wa ne:n, ne:n iteyotsitsi:n, ompa de x..., de poso:ni a ompa wetsi a xo:chit, moka:wa iteyotsi:n pero ehe:yi *esquinado**, [ko]moke e:yi iteyo. E:yi n' iteyo. [ih]ko:n we..., we:weyah mosa:sa:lowa ihkó:n wa:n *mero** ta:ki ke:meh xi:kalkowtet, iw..., iwki a ne: ... wa:n iwki a n' iteyo ke:meh xi:kalkowtet, soh ke ne: *más** wehwei. Pos ne: sayoh pané: ehe:yi, ehe:yi iteyo. E..., e..., ehehe:yi iteyo wa:n xi:kalkowtet no: ehe:i mona:miki ata. wa:n ne:, yo:n xi:kalkowtet yeh tapa:ni *cuando** chika:waya wa:n ne: a:mo tapa:ni, ne: oksi, Ne: yoksi ihwa:k se: kitapa:na wa:n ki:sa sehse: iteyo ne: oksi. Ke:mah, ki:sa no: ya, pero se: kikua inakayo sah, yo:n oksi. Inakayo. wa:n pero a:mo n'mati ox para, para weli para tsotsokapah, para tsotsokameh, yo:n nik..., yo:n ni:xmati ne: kiliah to:to:tsapot Pos yehwa 'kuiah ne: a:na:lpa, ka:sá: ika, ke:mah, *cuan..., cuando** selik, *cuando** selik ne: xoxoktik wa:n *cuando** chika:wayati a, kostia wa:n *cuando** oksi a chi:chi:ltik a, ika se: kimati ke oksi *porque** chi:chi:ltik kowtet. Chichi..., Chi:chi:le:wi kualtsi:n, sa..., ka:sá: ika chi:chile:wtok Chi:chi:le:wi, e..., e:mah, chi:chi:le:wi wa:n se: kiteki kualtsi:n *hasta** pané: yo:n *hasta** tihti:le:wi de yoksi. Mohmoxoltik wa:n ke:mah se: ki..., se: kiekowa, se: kikuaya tsope:k, Mm, wa:n mohmoloxtik tepitsi:n ata wa:n tsope:k, ke:mah. Ke:mah, tsope:k. yo:n a:mo, a:mo nikihto:s te:pahwih. Ke:n:mo, ta: we:lik, we:lik. Ta: yo:n we:lik. Ke:mah. Pos ompa ne: kitekiah wa:n ki..., [ki]kua:yah wa:n seki kohxilia:yah Mm, mm. Ke:mah no:. wa:n yehwa yo:n xiwtsí:n ika kohxilia:yah wa:n pa:tia ne:n kokotsitsí:n, *porque** yo:n kokotsitsí:n nochi te:ne:nemi, Ke:mah. koma:mo se: kitsakuilih yo:n pos mochi:wah, mochi:wah nijó:n, momiakiliah ya, momiakiliah wa:n a:mo ki:sah Ke:mah, momikiliah, mm. para tikichkuaskeh ihkó:n te..., te:koko:skeh tak. Ke:mah, telonkayah neli, telonkayah, ke:mah. Miak ne: ke:man tak kokolis katka no:, no: semi telonkayah, n' onkaya nijó:n kokomeh pero *después** ihkó:n kimattkeh wa:n mo..., mohxilia:yah pos pahtikeh, ekintsi:n nikita pané: a:mo a:kin *más** kipia nijó:n kokomeh, pero ne: ke:man *hasta** kone:meh, ne:n tak ika e:wi, A:mo kachi ok, ke:mah onkaya, onkaya semi. e:wi nojó:n kokomeh. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n kitekiah ne:wi:n wa:n yehwa n' xiwtsí:n ihkó:n kikuiah wa:n kinta:lilia:yah pos kinina:mikia. Kina:mikia Wa:n yehwa i:n ko..., kowtet kikuiah sikie:ra ihkui:n se: tama:tsol wa:n kinmakayah n' kone:meh. Yo:n tsope:k, yo:n a:mo nikihto:s chichi:k. tso..., ke:mah. A:mo, tsope:k. Tsope:k ne:n iteyo, tsope:k de n', de n' kualtsi:n yoksi wa:n yehwa ka:m..., *cuando** selik, *por eso** ke:meh tikihtowa ne:n selik, xoxoktik Xoxoktik, ke:meh xi:kalkowtet, mm. wa:n ihkó:n chika:waxtiw, ihkó:n chika:waya, kostia Kostia, chi..., chi:chi:le:wi a, ke:mah. de kostia tepitsi:n, de ompa ke:mah mopatatiw, chi:chi:le:wi a. Yo:n kasá: ika mopampihpilowa, *hasta** Ka..., yo:n, yo:n e:yi taman, e:yi taman tapal mota:lilia *cuando** ta:ki,w e:yi taman e:yi taman, mm. wa:n seki *hasta** n' ike:span no: mopilowa nijó:n kowtet. Ke:meh kowxi:lo:t. Yo:n kowke:span mopilowa, ata ka:mpa itoma:wakkowyo ompa mopampilowa ke:meh kowxi:lo:t pero yo:n *po..., por sartita** mochi:wa, *por sartitas** ihkó:n, i..., ke:meh xi:ka..., ta:taman pero se:..., se:sah, se:sah yo:n, ke:mah wa:n niki..., niki:xmattok yo:n [kowit] niki:xmattok pero a:mo n'mati para toni yo:n Servi:rowa**, n'mattok para kowtati:l sah wa:n yehwa sah Pos ta:taman tikto:ka:itia pero no..., nochi yehwa, se:sah wa:n yo:n nochi ta:taman tikihtowah, kowtati:l wa:n pos nehnextik yo:n kowit, ma..., achi ma:..., ma:we:weyak wa:n *hasta** ima:yo no: nehnextik wa:n se: ... e:mah, ke:mah, wa:n ixo:chio ista:k. nehnextik. *Este**, nika:n tehwa:n mochi:wa kostik, Kostik achi, no: *igual** ... ne:wi:n seki kostik, ihkó:n moma:nelowa tak ne:n xo:chit, tak de s..., we:noh a:mo se:, se: kita xa: de chi..., chika:waxtiw a. nika:n kostik ixo:chio, ne: ke:mah. Pos ka:n se: kimati ke:ní:w yo:n pero nikita neh kostik ixo:chio wa:n neli we:weyak *iracimito**, mochi:wa ke:meh xi:kalkowit ne:n mopampilowa ne:n *iracimito** wa:n ompa mota:lia xo:chitsí:n wa:n ke:mah pawetsi a, moka:wa kowtetsí:n, ne: xoxoktik mochi:wa n' tsikitsitsi:n, mo:skaltia, moskaltia, ke:mah kostia *después** chi:chi:le:wi *cuando** oksi a. Pa..., panwetsi a no: wa:n seki, yo:n ka:sá: ika se: kita ixwa, Ke:mah, ke:mah wa:n mo..., komohkó:n n' oksik wa:n a:mo a:kin kitek ompa ma:wilowa ya. ma:wilowa ya wa:n yo:n no: tak kikuah chiktehmeh Ke:mah. Tak ka:n se: kimati ox kikuah, tak ka:n se: kimati pero, pero kualtsi:n oksi, chi:chi:le:wi nik..., kini:xmattok neh, Pos ta:taman tikto:ka:itiah, pero *mismo** yehwa, tiki..., tehwa:n tikiliah tsotsokakowit, tsotsokakowit nijó:n. ke:mah. Ta:taman, pero *mismo** yehwa, ta:taman, ke:mah, *mismo** yehwa. Tsotsokakowit *porque** ompa mopihpilowa, ne: mote:tekpa:na ne:n iteyo. No: kuali a, komo no: tiki:xmattok nijó:n kowtet, neyo:n semi kuali no: wa:n pos yo:n a:mo nikihto:s chichi:k, Ke:mah, mm. Mm, tsope:k, tsope:k. tsope:k kualtsi:n, kualtsi:n de yoksi, kualtsi:n tsope:k, Ke:mah, ihko:ni se: tepitsi:n ne:n, de selik. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: ekintsi:n de ke ti..., timolihtokeh wa:n no: ke:masá: komohkó:n [e:wi] de yo:n ka:sá: ika se: te:iliah ton kuali para nejó:n kokomeh, pos kuali se:, se: kili:s ne:n tokni:w oso se: yehwa, kihto:s ka:n ... toni kuali Mm, ke:mah. Ke:mah. para se: kuiti:w yehwa yo:n xiwit, tsotsolpahxiwit wa:n yehwa yo:n tsotsokakowit. Ke:mah. Yo:n ke:mah a:mo nikmati kati:n, yeh a:mo ke:mah nik[ta:lia] *cuidado** ke:maniá:n ne:n xo:chiowa wa:n ke:maniá:n ta:ki, soh nikita ne:n yoksi. Ta:ktok a Ka:n, ka:n se: kichi:wa kue:ntah, se: kita *cuando** ne: ta:ktok a, se: kita pero a:mo se: kimati ke:maniá:n chika:waya, nio:n s..., nio:n se: momaka kuenta. wa:n i:n xiwit pos nowya:n se: kita ne:n se:, se: kahsis niman pero okseki ekintsi:n a:mo tikmatih kox, kox onkas a tsikitsitsi:n Ke:mah. Ka:n se: kimati ke:meh a:mo tikta:liah *cuidado** ke:ní:w yo:n kowtet pero ke:meh ekintsi:n nika:n timonohno:tstokeh pos kuali ke timomati:ltiah, kuali se: kit..., se: kitas wa:n se: moli:s ne:n ke chika:wayati a yo:n. ke:mah, mah se: ... mah se: kita wa:n se: motapowi ke:maniá:n xo:chiowa, ke:manián teyowa, Ke:mah, ke:maniá:n teyowa wa:n pos no:, ox no: kikuah ne:n chiktehmeh, no: kuali se: ki..., neh niki:xehekowa xa: no: kikuah n' chechelo:meh, ta: tsope:k. Kitahtapa:nah yo:n, de e:yi kihki:xtiah n' iteyo, ta: n' iteyo ihkui:kui:n pero sayoh ke tepitsi:n wehwei ihkó:n *porque** de e:yi. ke:mah. Cha: [xa:] kikuah, yo:n kikuah eski, yo:n nochi kikuah sah yehwa:n, ke:mah, kikuah sah, ke:mah. Ke:mah, de e:yi wa:n ... ke:mah wa:n tela:wak ipanakayo, De e:yi ma..., pos ti..., tiki:xmattok ke:meh yo:n kowach, tila:wak ipanakayo. ke:mah, tila:wak. Pos yehwa yo:n nochi tik..., pos kualtsi:n de ke nika:n tietokeh wa:n nika:n timahsih n' itech nika:n ... i:n timona:mikkeh pos nochi se: molia kati:n kuali pahti nejó:n wa:n seki a:mo nochi tikmatih. mm. Ke:mah, ihko:ni, ke:mah. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania para no: n'matis wa:n soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:mpa tiwa:le:wak. Pos neh ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh, tasohka:matik.