Pos a:man ke sepa nika:kui:n timona:mikih ne: sepa n'nek nimitstahtani:s ne: tehwa:tsi:n ke tiki:xmattok miak taman ne: xiwit, ox tiki:xmattok yo:n kiliah a:yo:iswat. Ke:niwki, ke:..., ke:ní:w ineketsalis, ox xo:chiowa no:, ox teyowa *o** ke:ní:w, tiki:xmattos no:. Pos no: nik..., kuali a ke tine:chtahtania, nika:wi:n timona:mikih wa:n *siempre** tikitstinemih ke:meh i:n tinentinemih *o** ka:sá: ika ka:mpa titekitih tikitah nehjó:n a:yo:iswat pos no: nik..., kuali a ke tine:chtahtania, no: niki:xmattok. Mm. Yo:n neh niki:xmattok ne:n o:me taman. Se: taman kiliah ne:n no: a:yo:iswat wa:n mike:iswat, yo:n mochi:wa tel..., itech a:te:nte:noh. Mm. Wa:n oksé: ne:n a:yo:iswat no: ihkó:n de wehkapantia, a:mo semi wehkapantia wa:n kipia i..., ixo:chio no:. Ista:k ixo:chio wa:n no: ki:kua ihkó:n, miak kipia i..., ikamohyo. Ista:k. Mm. Ikamohyo ihkui:n we:weyak wa:n kostik. Mahyá: yo:n ke:ní:w kiliah ne: kiwa:lkuih ne: ahko, kinamakah, *zanahoria**, *Zanahoria**. Entó:s yehwa yo:n ne:n kikuih no: de ke ke:meh ekintsi:n mika onkah tama:chihchi:walis pos se: kitstinemi. *o** se: no: kui..., nikuiti ke:masá: Mm. Wa:n nikuiti wa:n kikue:chowah wa:n kita:liliah nehjó:n xo:no:t. Mm. Nehhjó:n xo:no:t kualtsi:n moka:wa, kualtsi:n kostik. Ke:mah, kualtia. Moka:wa wa:n ke:meh yo:n tikuitih. Mm. Wa:n mochi:wa ne:n kualtsi:n ne: kostia xo:no:tsi:n. Mm. Wa:n yehwa yo:n a:mo n'mati ne: xa: seki ne:n, xa: seki no: kualtias para seki, ta: neh nikmattok *solamente** ke yo:n para tama:chihchi:walis sah. Ke:mah. Pero a:mo nikmati neh *más** ox seki xa: kualtias para okseki *cositas** pero yehwa ne: nikmattok ne:n ki..., yo:n iswat seki ne:n a:te:nte:noh ne:n yetok. Mm. Kiliah no: a:yo:iswat porin ... Ka:n yehwa mochi:wa i:n *calzada** i:n nika:n Cuesala:n ohti kiliah. Yehwa yo:n ka:sá: ika miak onkak, yo:n kipia ixo:chio i..., ihista:k, ke:mah. Yehwa yo:n a:t..., ohte:n onkak, nochi yehwa, pohposos:ntok wa:n ahwia:xtok kualtsi:n, ista:k xo:chit. Ke:mah, yehwa yo:n ne:n ... A:yo..., a:yo:iswa:t. A:yo:iswat wa:n yo:n seki no: tikiliah a:yo:iswat pero yo:n tsikitsitsi:n. A:mo wehkapantia. A:mo wehkapantia, mochi:wa ka:mpa se: tato:ka, ka:mpa onkak mi:l, miltsi:n, ihkó:n no: yetok sah, a:mo nowia:n. Ke:mah, yetok sah no: ka:mpa mochi:wa, yo:n a:mo no:ya:n mochi:wa ata, yetok sah, mm. Neh nikuiti ompa ne: kalte:noh, nikuiti no: sikie:ra se: *bolita** wa:n nikihichkuati wa:n pos kimanah wa:n kix..., kita:liliah ne:n xo:no:t. Ke:mah, mm. Ke:mah. Ne:n xo:no:t kualtsi:n moka:wa. Mm. Kostik wa:n *hasta** alaxtsi:n moka:wa. Kualtsi:n moka:wa. Entó:s para ne:n tama:chihchi:w, kichihchi:wayah ne:n, ne:n ihkó:n ne:n tama:chihchi:walis. koch..., chikiwit, ihkó:n kiliah seki ne:n *morra:lmeh wa:n pos kualtsi:n moka:wa. Kualtsi:n moka:wa. Kualtsi:n moka:wa kostik. Yo:n kostik a:mo, kihtowah ke a:mo ki:sa ne:n itapalo *porque** ne:n semi telchika:wak. Mm. Mm, chika:wak no:. Chika:wak, tak sasaltik no:. Mm. Wa:n yo:n no: miak kie:ra ihkui:n *bola** se: kuiti wa:n kikue:chowah wa:n ki..., yehwa yo:n kikuih ke:meskia tixti a. Mm. mm. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n teh no: kuali tine:chili:s, teh xa: kachi tikmattok. Katí:n kuali de ihkó:n neh nikwelita de ke:meh i:n se: monohno:tsa wa:n se: mo..., se: motahtania ke:ní:w tein se: kimattok. Ke:mah. Pos yo:n kualtsi:n semi wa:n seki tokni:wa:n ... Ke:meh *antes** a:mo tikmatiah. Ka:n se: kimati. A:mo tikamatiah ox kuali para se: tama..., tama:chihchi:walis ke:meh yo:n ... Ka:n se: kimati. Se: tatapalwi:s ika. Para se: tatapalwi:s ihkó:n. Ke:mah. Ke:mah, pos neh no: niki:xmati yehwa yo:n ne:n a:yo:iswat tikiliah yo:n ista:k xo:chiowa wa:n ye:kahwia:k, yeh wehkapantia ata mometskowyo..., ke:meh nexkihit. Pero a:mo semi wehkapan mochi:wa, sanoke tepitsi:n sah wehkap..., wehkapan yetok ke:meh se: *metro** wa:n tahko ata ka:mpa mochi:wa, wa:n ikechtan ka:mpa tamiti a ineketsalis ompa n' t.., ompa tami a ne:, mochi:wa xo..., xo:chit, ompa pohposo:..., kihki:sa kualtsitsi:n pané: kokowa:tsi:n chihchi:wtok ata. A:k..., we:weyak. Wa:n ye:kahwia:k xo:chitsi:n. Metswe:weyak komo se: kitila:na, kopi:ni xo:chitsi:n ata se: ki:xtia. A:, kopi:ni. Ke:mah ne: wa:n kualtsi:n xo:chitsi:n mochi:wa. Wa:n sentaman niki:xmattok yo:n tikihtowa n' a:yo:iswat. Wa:n yo:n no: weli se: kia:ketsa. Kuali se: kia:ketsa, mah se: kimetsteki, soh mah, mah se: kwi:ka *machete o cuchillo** ka:mpa se: kitekis pero yo:n a:mo wel se: kiteki, porin xama:ni wa:n a:mo wel se: kikoto:na ok, neh nikmatok, niktekia pero xahxama:ni sah wa:n a:mo wel se: kiposteki ok, sepa de xama:n a:mo posteki ok. No mah se: kiteki ika se: *cuchillito** se: kiteki wa:n se: kia:ketsa, ye:kahwia:xtok, ye:kahwia:k yo:n. Yo:n kualtsi:n mah se: kia:ketsa no:. A:mo posteki, ompa mokawa ya. Mochihko..., mochihkolowa ya. Yehwa sah yo:n niki:xmati neh wa:n niki:xmattok yo:n tikihtowa ne:n a:yo:iswat tein mochi:wa mi:lah ompa ne: ana:l, ompa mochi:wa pero ika *tiempo** sah ata onkak, ne:n selistok ke:meh a:man selistok pero de, de i:n *tiempo** tamiti a ne:n xiwit. Chichinawi ata wa:n moka:wa, a:mo teh onkak, tahs..., tahsol sah moka:wa. Ke..., ke:mah, ta: no chichinawi, moka:wa xiwit sah, okseki mochi:wa, okseki taman xiwit wa:n yeh ompa tami a. chichinawi *casi**, ke:meskia a:mo tei nehjó:n a:yo:iswat. Moka:wa sayoh ikamohyo. Ke:mah wa:n moka:wa kamoh sah ta:lpan, komo se: tasalo:wia ya, se: tawi:teki a:mo teh se: ki:xtia pero komo se: kisalo:wia miak moka:wa paniá:n yo:n kamoh. Wa:n ... Wa:n, wa:n neh nikita seki de se: kionkuia ihko:ni, seki pané: wahwa:kkatik. Mm. I:n wahwa:ki, tak moyo:kolia xokoya, xokoya. Moyo:kolia xokoya, de tasemati no: kamoh. Pero yehwa nehjó:n ka:sá: ika se: kitamo:ta ihkó:n a:mo wa:ki. Kemah, soh yehwa yo:n. Mm. Mm. Ompa itsmoli:ni wa:n sepa mowe:ita:lia, entó:s mosenmoya:wa ya. Ke:mah, mowe:ita:lia. Ke:mah. Mosenmoya:w ya wa:n kuali se: ki..., se: kololowa ihkó:n, de ke para yehwa yo:n ne:n ki..., kikue:chowah wa:n kita:liah. Pos yehwa yo:n. Mm. Ke:mah. Kualtsi:n moka:wa pero ekintsi:n pos miak a:mo, a:mo tikmatih. Kualtsi:n moka:wa. Ke:mah. Pero nika:n timonohno:tstokeh wa:n nika:n timona:mikkeh pos nochi se: molia ke:ní:w se: i:xpanowa para se: tachihchi:was. Ke:mah. Pos nochi kualtsi:n, mm. Ke:mah. Kualtia ika se: tatapalwia, se: kinekis kitapalwia sah wa:n se: ki... mah se: kimatili sah. Mah se: kimatili sah wa:n mah se: kichi:wa nehjó:n ne:n ke:meh ekintsi:n kinkuih ne:n tama:chihchi:walis pos mah se: kikuiti wa:n mah se: kichi:wa no:. Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:mah, mah se: kichi:wa. Ke:mah. Ke:mah pos yehwa sah yo:n niknekia nimitstahtani:s wa:n nehjó:n neh n'mati a no: ke kuali se: tatapalwia ika *porque** nehjó:n neli tehwa:n tikitayah ompa ne: kowtah pero a:mo ... Ompa tite:tekitilia:yah. A:mo tikwa:lkuiah para tapal, tehwa:n ata tika:a:pi:xowa:yah, tikichkuayah itech techna..., te:chnawatihka *patrón** mah tikichkuaka:n, tika:a:pi:xowa:yah sah ata. Pos se: kita:tamo:taya itech kosta:l, ihkó:n se: kwi:kaya wa:n se: ka..., kwi:kaya ya n' a:tsi:n. Mm, ke:mah. Pero ekintsi:n miak *siempre** kiololowah ihkó:n ke:meh ekintsi:n a:mo no..., a:mo nochipa, a:mo nowia:n onkak ampo:wi:n. A:mo no:ya:n onkak yo:n xiwit, yetok sah ka:mpa mochi:wa. No: yetok sah ka:mpa onkak. Yetok sah ka:mpa mochi:wa, ka:n onkak, ka:n onkak no:ya:n. Ampo:wi:n se: kitas, ne:wi:n ka:mpa se: tekiti a:mo, a:mo se: ... Kachi se: kahsis, no: yetok sah ka:mpa ... Ke:mah. Pos ka:mpa yo:n onkak semi kua..., Ka:mpa onkak nehjó:n, pero ne: a:na:l pos no: ne: a:na:l pos *siempre kachi o..., onkaya. Ke:mah, onkak. Tikpolohkeh miak, porin tikichkuakeh miah ata. Wa:n ser... [witsi:n] no: Tika:a:tawwihkeh. Ke:mah, tika:tawihkeh. 'Tamo:tayah wa:n kwi:kak miak n' a:t *porque** a:mo tikmatiah tehwa:n ox servi:ro:s, ox tomi:n nehjó:n ne:n kamohtsi:n ne:n ekintsi:n pos nochi tikmattokeh ke nehjó:n kualtia wa:n miak a:mo, miak a:mo kimatih, miak tikmattokeh wa:n miak a:mo kimatih. Ke:mah, ihkó:n 'chi:w..., o..., ox tomi:n no:, ke:mah, yo:n servi:rowa. Ka:n kimatih, ke:mah, ka:n kimatih. Pero ekintsi:n timoliah ne:n *ojalá** mah nochi timoli:ka:n wa:n mah nochi tikmattia:ka:n. Ke:mah, mah se: kuida:ro yo:n xiwit *porque** neli tapale:wia no:. Tapale:wia, ke:mah. Tapale:wia, ke:mah, yehwa sah nimitstatsi:ntokia:ya wa:n ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni, kani ti..., tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anatacio Nicolás Damían, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w ompa no: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, tasohka:matik.