Pos a:man ke sepa nika:n timona:mikih sepa n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah na:ntsi:nkowit. Ke:yeh na:ntsi:nkowit mono:tsa, *o** para toni se: kikui *o** ke:niwki moskaltia, ox wehwei mochi:wa, ox mehmela:wak, ox chihchihkoltik oso cha: kualtia se: pahti kikuih, *de repente** teh no: tiki:xmati xiwmeh, xa: tiki:xmatis. Pos nehwa no: ekintsi:n ke nika:n timona:mikkeh itech nehji:n ohti wa:n *siempre** timona:miktinemih wa:n no: nikmattok nehjó:n na:ntsi:nkowit ka:sá: ika mota:lia itech se: we:ikowit ihkó:n wa:n ompa mopepechowa. Mm. *O** ka:sá: ika itech teke:span ompa mopepechowa nejó:n, a:mo ke:man se: kitas nehjó:n pos neh a:mo ke:man nikita itech ... Mah ixwa ihkó:n itech ta:ltsi:n. Teh..., teh..., tehteke:span, tekua:ko mochi:wa, mm. Yo:n itech i:n tet oso ihkó:n ka:sá: ika nehjó:n kisa:lohtiowih, ompa mopepechowaya wa:n ompa moskaltia ya. Ke:mah. Wa:n yo:n ne:n i..., ixiwyo, achi ma:chihchi:chi:ltik. Mm wa:n chika:waya ya, ke:mah. A:, chika:waya ya, achi chi:chi:ltik wa:n kualtia no: para kowtati:l. Ke:mah. Wa:n no: ne: ke:man te:chilia:yah tota:tahwa:n ne: *cuando** yo:n ne:n pos *antes** semi onkaya yo:n kokolis kilia:yah ne:n yo:n ke:meskia kokolis yo:n chi:chi:lkokot. Mm. E:waya se: kokotsi:n, se: imetsko *o** se: ima:ko wa:n yehwa ya yo:n konkuiah yo:n na:ntsi:nkowit wa:n ki..., yehwa ne: kichi:wayah ox kimanayah ox kima:xakualowa:yah wa:n yehwa yo:n te:ta:lilia:yah, yo:n no: kuali. Mm. Para chi:chi:lkokot. Yo:n ke:masá: tak xa: mo:yo:t te..., te:tipi:nia:ya wa:n te:..., te:kehtsomaya ihkó:n. Mm. Wa:n yehwa yo:n te:..., te:kokowa:ya se: imets, entó:s e:wia se: kokotsi:n chi:chi:ltik wa:n we:itia Mm. We:itia, ihkó:n moskaltia:ya wa:n *hasta, hasta** we:i mochi:waya Mm. Entó:s te:ta:lilia:yah, *hasta** se: ito:pits. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n konkuiah wa:n te:... kichi:wayah nehjó:n, ox kima:xakualowa:yah ox kimanayah ihkó:n wa:n te:na:mikia kit. Yehwa yo:n pahti. Pero yo:n a:mo ke:man nikita ne: mah, mah ihkó:n we:ikowit mochi:wa ihkó:n ise:lti. Yo:n *siempre** ka:sá: ika nikitak ihkó:n ne:n ike:span se: kowit. Mm. Ompa yetok nehjó:n na:ntsi:nkowit. Yo:n na:ntsi:nkowit momahma:yo:tia, ihkó:n mahmaxaltik. Ke:mah. Wa:n ka:sá: itampa se: panowa wa:n ompa yetok nehjó:n na:ntsi:nkowit. Niman se: kita pos i:n yetok na:ntsi:nkowit *porque** panxi:ntok de n' chika:waya. Ke:mah. Panxi:ni ne: i..., i..., i..., ima:yo achi chihchi:chi:ltik. Ma..., ima:xiwyo. Ke:mah. Pero neh a:mo ke:man kachi nikita ne:n ixo:chio ox, ox chihchi:chi:ltik *o** ista:k, a:mo ke:man kachi nikita neh. Mm. Pos ixo..., ixo:chio, ixo:chio ne: ista:k ixo:chio. Wa:n nehjó:n iteyo ata moka:wa mahyá: ko:ntsitsi:n iteyo wa:n, wa:n chi:chi:ltik in...,itsi:nkaxyo, mahyá:, mahyá: tamati ke:meh *pomarrosa** i..., itsi:ntayo *cuando** xo:chit ata mochi:wa, itsi:ntayo *pomarrosa**, yo:n kone:meh, yo:n tein ta:ki, iwki mochi:wa *merito** na:ntsi:nkowit ne:n *cuando, cuando** te..., iteyo ya mochi:wa ata pané: ke:meh yo:n, ke:meh yo:n nehjó:n mochi:wa kowtsi:n pihpitstik wa:n kua:tahtamanistik mochi:wa yehwa yo:n na:ntsi:nkowit iteyo. Ke:meh yo:n ne:n koma:it iteyo, yo:n tsi:nkohkopi:ni, ihkó:n neh nikita tatampa ne:n, tatampa wehwetstok nehjó:n n' i..., n' itsi:nkaxyo pero a:mo ke:man nikita mah ahkoihkak ihkó:n. Ihk..., ihkó:n *merito**, ihkó:n *merito** wa:n ... Ke:mah, ompa te:mi, ke:mah te:mi, pampi:xowi wa:n ixo:..., wa:n ixo:chiotsi:n ne: *me..., medio** a:ista:k. A:ista:k wa:n entó:s yehwa yo:n nikita ne: itsi:nkaxyo ne:n wetstok tatampa de na:ntsi:nkowit. Ke:mah. Mm. Pos yehwa yo:n na:ntsi:nkowit ne:n itsi:ntan, de n' tatampa, ompa wehwetstok ne:n ixo:chio, itsi:nkaxyo ke:meh yo:n koma:it. Ihkó:n *merito** Ihkó:n neh nikita ke:masá: talpan wetstok i..., ixiwyo, tak de chika:waya ya. Mm. Pero a:mo nikita ne:n ahko, ke:ní:w ox mokehketsa nehjó:n ixo:chiotsi:n. Mm. Neh nikita tatampa wetstok ne:n itsi:nkaxo, itsi:nkaxo chi:chi:ltik. Ke:mah, mm chi:chi:ltik. Chihchi:chi:ltik ka:mpa ne: wetstok wa:n pos yehwa yo:n kowit se: ki..., no:, no: kualtia para kowtati:l, yo:n no: semi kualtsi:n tata de wa:ki. Mm, ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n nochi ne:n tikuiah ne:n *antes** para ne:n pahti, ne: yo:n kuali no: para pahti wa:n pos yehwa yo:n para chi:chi:lkokot wa:n pos yehwa sah yo:n neh nikmattok de n' para chi:chi:lkokot. Mm, ke:mah. Pero a:mo se: kimati, seki kihtowah ke no: kualtia ke:meh yo:n okuilin te:..., te..., te...,te:kehtsoma, te:tipi:nia ne:n kowa:t, no: kuali kit ne:n te:maniliah, kit no: te:na:miki pero a:mo se: kimati. Mm, mm, ke:mah. De yehwa nikmattok yehwa ne:n de i:n chi:chi:lkokot para te..., te:..., te:pahtia no:. Mm. Te:pahtia no: wa:n *después** no: pitsi:nia ne:n kokot, ta: yo:n no: te:malowa. Ke:mah. Ke:mah, te:malowa. Te:malowa no: wa:n pos nehjó:n ye:kte:kokoh, no: te:tsahtsi:ltia. Ke:mah. N' chi:chi:le:wi wehka wa:n koma:mo se: kitsakuilia kit ika yo:n pahti pos ke:meskia nehnemi. Nehnemi, *hasta** we:itia wa:n, wa:n nehnenmi yo:n tak ke:meskia no: mo..., momoya:wa. Ke:mah, mm. Mm. No: n' teh no: kuali tine:chili:s ke xa: kachi tikmati. Pos neh ka:n ... Ke:mah. Para nehjó:n, para kati:n pahti se: kikui, xa:, xa: *más** ok oksé: taman de kokolis se: te:kui. Mm. Xa: oksé: taman te:na:miki. Neh, pos neh, neh ka:n no: *más** niki:xmati, soh nikmattok ke na:ntsi:nkowit kiliah *porque** porin neli nikita mokepa, moketsa itech ne: teh..., tehteke:span, tehtekua:ko *o** kuohkuowke:span mochi:wa yo:n. Pero yo:n a:mo no:ya:n mochi:wa, ne Tosa:nkopa mochi:wa, nika:kui:n tasa:lolkopa nochi na:ntsi:nkowit itech te..., tehte..., wehweitetah ata ompa mochi:wa se: kita tehtekua:ko onkak yo:n na:ntsi:nkowit, mahma:so:tok yo:n mo..., mo..., moskaltia ihkui:n moso:sowa ima:wa:n. Yehwa yo:n, onkak nika:kui:n ahkokopa, tasa:lolpan motelchi:wa ompa, ka:mpa teh..., tehteyoh oso itech kowke:span mochi:wa yo:n. Ompaka mochi:wa semi wa:n ... Pero nika:kui:n tahchiktekopa a:mo mochi:wa na:ntsi:nkowit, [Ta] [i]tampa. Kualtsi:n momahma:yo:tia ihko:ni wa:n ... A:mo mochi:wa, momahma:itia kualtsi:n, momahma:sowa ke:meh a:wa:kowit. Wa:n nehjó:n neli iteyo pampi:xowi ta:lpan wa:n chi:chi:ltik itsihtsi:nkaxyo, itsitsi:nkowyo, ni..., nikitani no: neh pero ixo:chio nikitani no: tepitsi:n aha:ista:k ne:n ixo:chiotsi:n. Tsikitsitsi:n ixo:chio. Ke:mah, tsikitsi:n no:, tsikitsitsi:n. Wa:n yo:n no: kikuah ne:n chiktehmeh iteyo tak. Ke:mah wa:n ... Tak ka:n se: kimati tak ox kikuah pero pané: ka:n teh kikuah *porque** pampi:xowi ta:lpan komo kua:skiah a:mo te:miskia ta:lpan. A:mo, a:mo kua..., a:mo te:mi:skia ta:lpan, komo kua:skiah kina:miktia:skiah sah. Pos neh nikitani nio:nó: pe:sohmeh *porque** ka:mpa ... Ka..., a:mo kikuah, a:mo kikuah. Ka:mpa ne: yetok a:mo teh, a:mo teh kikuah, panxi:ni sah, ta: ... Ka:n teh kikuah ne:n ... A:mo, a:mo, eski a:mo, a:mo we:lik nimolia. Ke:mah, yehwa sah yo:n ... Ke:mah. Pos kualtsi:n no: itsi:nkaxo, yohyowaltik wa:n ... Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:mah, ke:mah, me:ts..., metswe:weyak ata. Ke:meskia yo:n [nido] ikui..., i..., ikuitapi:l, ihkó:n de we:weyak, ihkó:n wehwetsi. Tehte:nweyak wa:n pos ke:masá: miak tatampa xi:ntok ihkó:n neh nikita. Ke:mah, pampi:xowi. Ka:mpa ne: yetok ne:n na:ntsi:nkowit, pero yo:n na:ntsi:nkowit ne:n ike:span de se: we:ikowit ihkó:n ompa mopepechowa, tak yo:n a:mo, ompa ixwa. Panpi:xowi tak. Ka:..., a:mo mochi:wa, itech ta:lpan a:mo ke:man se: kita, itech ... Pané a:mo ke:man nikita mah ihkó:n ta:lpan mah ixwato ihkó:n, nochipa itech, itech kowit. Oso itech tet. Itech kowit, oso te..., te..., itech teh mochi:wa. Ka:mpa ne:n, ka:sá: ika kisa:lowa tet oso we:i te..., tepexit. Mm, ompa ixwa. Ompa yehyetok nehjó:n na:ntsi:nkowit. Ke:mah. Ke:mah. Yo:n na:ntsi:nkowit kiliah *porque** pos ma:kana:wak wa:n ma:..., ma:chihchi:chi:le:wi. Ke:mah, chi:chi:ltik. Yo:n ixiwyo nehjó:n ihkó:n nehjó:n chi:chi:le:wi pero a:mo nochi. Ta:..., ta:tahko sah. Panwetsiti a. Tein chika:wak a, *cuando, cuando** chika:wak a ne:n ixiwyotsi:n, pawetsi a, pero chi:chi:le:wi wa:n pawetsiti a wa:n tein selik ok, ne: xoxoktik. Xoxoktik. Yo:n, yo:n chi:chi:le:wi de chika:waya, pampi:xowi. Yehwa yo:n ... Wa:n yo:n no: semi kualtsi:n tata ne:n kowtati:l. Ke:mah, kua..., tata kualtsi:n. Ke:mah pos ke:mah, kualtsi:n tata. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya wa:n ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wa. Yo:n no: se: kikui wa:n a:mo chichinawi sah. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh.