Pos a:man ke sepa nika:n timona:mikih no: n´neki nimitstatsi:ntoki:s ox tiki:xmattok yo:n kuawit, tehwa:n tikiliah ne: tekolo:i:x. A:. No:, no: kualtia para xo:no:t se: ki:xtilia. Ke:mah, no: kualtia para xo:no:t wa:n kachi takua:wak wa:n kachi, kachi telista:k, ke: a:mo xo:no:kowit pero xo:no:kowit yeh, yeh chi:chi:le:wi porin cho:kil. Wa:n alaktik semi wa:n i:n tekolo:i:x se: kiehke:wa ihkó:n a:mo alaktik ata, wa:kkatik. Wa:n cho:kil. Wa:kkatik. Wa:kkatik. A:, wa:n ... Ye:kkuali ehke:wi yo:n tein tako:t, ye:kkuali e:wi, tiki:x..., nikmattok neh, yo:n tako:tsitsi:n, yo:n tein pitsa:wak ke..., ke:..., ke:meh owat de toma:wak, kualtsi:n, kualtsi:n ehke:wi. Mm. Pero sepa wehweia a:mo wel se: kiehke:wa ok, pipi:nia. Yo:n no: tiki:xmattok yo:n kowit, ke:ní:w teh tikto:ka:itia *o** ke:ní:w tikchi:wa teh, tikehke:wani de yo:n. Pos yehwa ya no: tikneki tikmatis ke:meh i:n se: mo..., monohno:tsa, ne: i:n se: mona:miktinemi, tikneki tikmatis ke:ní:w yo:n tekolo:i:x. ke:mah, mm. Ke:mah. Yo:n tekolo:i:x, nehjó:n, tein pihpitsa:wak, ihko:ntsitsi:n kuali se: ki:xtia para ne:n se: kikehke:wa wa:n se: kitsahtsaya:na no: kualtia ika se: tawi:pa:na. Mm. Yo:n *antes** yehwa ne:n tikuiah, ne:n tik..., tikilpia:yah totsi:ntsakuil. Mm. Pos tikuitih se: *rollo** de n' tekolo:i:x wa:n ti..., ika titahtalpiah wa:n yo:n iteyo ahko mochi:wati kualtsi:n ihkó:n motsahtsaktok pané: yohyowaltik, tsahtsaktok wa:n taihtik kipia iteyo. Mm, ne..., nextik iteyo ata, mm. Nehnextik wa:n ahko ikua:pan semi se:..., se:cerquita ne:n ima:yo. Mm. De n' ahko, e:witiká: wa:n tein wehwei ihkó:n se: ki..., se: ki:xtilia wa:n seki no:, no:, no: weli se: kowtsa:la:nakia. No: weli. No: weli, sayoh kohkoto:ni, moka:wa ihkui:ntsitsi:n de wehwei. Kohkoto:ni, kohkoto:ni de, de chika:wak, koto:ni. A:mo semi wehwei wa:n yehwa yo:n tikuiah nochi para ne: titawi:pa:nayah, *hasta** ekintsi:n tikuih ok. Ke:mah. Tikuih ok nehjó:n e:wat. Yo:n kualtsi:n yema:nik wa:n a:mo, a:mo alaktik, mm. A:..., a:mo alaktik yo:n. A:mo alaktik, a:mo ke:meh xo:no:e:wat alaktik, yo:n xo:no:e:wat ihkó:n se: kikuiti:w a:mo kualtia para ika: se: tawi..., [ta]wi:pa:na. Ke:mah, mm. No: ye:kalaktik ata. Wa:n yo:n tekolo:i:x pos no: kuali se: kehke:wa wa:n se: ki..., ka:sá: ika a:mo se: kwi:ka mekapal pero ika kuali se: kilpia se: ikow. Kuali se: kwa:lma:ma kowtsi:n ika, ke:mah, kuali se: kwa:lma:ma ika, mm. Se: kiema:nikehe:wa. Se: kwa:lma:ma wa:n no: nikitani ke:meh i:n tikihtowa ne:n se: ki..., se: ki..., ke:meskia se: kimiakiltihtiw wa:n *después** se: ki:xtilia, ki..., Ki:sa ya ne:n ie:way..., ne: kokotokatiw ihkó:n tsikitsitsi:n wa:n ki:sa ya, kualtsi:n moka:wa. Ke:mah. Pochiktik a moka:wa ne:n xo:no:t. Ke:mah kualtia ika ... Yo:n tekolo:i:x pos ne:n miakka:n a:mo, a:mo kimatih para toni nehjó:n, toni, ton kualtia. Ka:n kimatih nochi. Ta: yo:n no: kualtia ika se: tahtalpia. Kualtia ika se: tawi:pa:na, para se: itsakual , pero kualtia, mm. Ika se: tawi:pa:na, ihkó:n. Ke:masá: pos se: ki..., kilpia ne:n [tsi:n]tsakuil *o** teisá: ihkó:n se: kihilpia ne:n tik..., Ke:mah. Pos nehjó:n a:mo koto:ni. Yo:n takua:wak ata, takua:wak. A:mo koto:ni, a:mo takua:..., we:noh wa:n a:mo nehjó:n takua:wak wa:n a:mo nikihto:s alaktik. Kanah, yo:n a:mo alaktik, wa:kkatik kualtsi:n, ke:mah. Mm, kualtsi:n sah para se: ki..., se: kikui wa:n yo:n a:mo n'mati ne:n i..., iteyo ox no: kualtia, ox no: kikuah chiktehmeh, ta: neh nikita ke:masá: ihkó:n yetok ahko wa:n panxi:ni. Pero a:mo nikmati, n' ike:span kualtsi:n ihkó:n mo..., mota:lia ne:n xo:chit, de n' ikua:pan ya. Mm. De n' ikua:pan ya wa:n *hasta** itsi:ntan a:mo wel se: kiehke:wa ok. A:mo weli ok. Mm, de ihkui:n pos kuali se: kehke:wa pero *hasta mero, hasta** ne:n itsi:ntan, *hasta** itsi:ntan a:mo kualtia, takua:wak ki:sa. Takua:wak nimitsilia. Yehwa yo:n neh nikmattok pero ... Ke:mah. Teh xa: kachi tikmati kati:n kachi kualtia, ka..., para toni *más** kualtia. Pos ... Ke:mah, pero niki:xmattok yehwa yo:n tekolo:i:x kiliah n'mattok tikehke:wayah tehwa:n, ne:chilia:ya no..., nowe:ita:tah, nowe:ita:tah katka wa:n te:chne:xtilia:ya yo:n tekolo:i:x, tein yo:n itsmol, tsikitsitsi:n, sehselik ok kuali se: kehke:wa wa:n se kiyehyema:nia komo se: kineki. Nehjó:n se: kite:nteki wa:n se: kechteki *desde** ka:mpa ta:ntok ima:xiwyo, ka:mpa tantok ima:xiwyo ya, ompa se: kiteki a. Ompa kihto:sneki chika:wak a yo:n kine:xtia, ka:mpa tamik a yo:n ima:xiwo, a:mo tei ok, chika:wak, kuali se: kehke:wa xo:no:t. Mm, chika:wak a, ahko ka:mpa tamiti a. Se: kechkoto:na wa:n ke:mah se: ketsa ya wa:n se: ki..., nochi se: ki:ki:xtia n' e:wat, se: kitapa:na, kie:ra na:wi *o** ma:kui:l, tein kuali se:, ke:meh kuali se: kiehke:was. Wa:n se: ki:tskia *fuerte** itech kowit ihkó:n se: kitila:ntiw, *fuerte, fuerte** kow..., kowke:span se: kitila:ntiw n' e:wat, ke:mah wa:n *hasta** pampihpixki ata n' e:wat ata. Se: kitila:ntiw ke:meskia. Pampihpixki wa:n ke:mah ata *hasta** xi:ntiw, se: kitemo:ltia, nochi *parejo** se: kiyewalohtiw. Pampihpixki. Se: kiyewalohtiw *parejo** ihkó:n, no: se: kwi:ka se:, se: *tiempo** sah kisentemo:ltia, se: kimalakachohtiw, paar kuali ehke:wi pero komo tiki..., tika:wte:wa oksé: tein *último** ya. A:. Tein *último** ya, a:mo ki:sa ok. A:mo ki:sa, ka:s..., Yo:n nehjó:n mo..., nika:n ehke:wtiwetsi wa:n a:mo wel se: kiema:nikehke:wa ok. A:mo weli ok. Ne:wi:n. Wa:n yo:n se: kitaneki:xtia wa:n ke:mah *hasta** tani ki:sa wa:n ke:mah yema:nikehke:w wa:n tatsi:ntan tik..., sehse:, ke:meh se: *geme** para se: kiteki a para se:, komo kuali tiki:xtiliah xo:no:t, tikui sah, t'tamo:tah n' e:wat tein wehweliwi wa:n tikuih xo:no:t kualtsi:n, yehwa yo:n kualtia ika se: talpia. Ika se: talpia wa:n ... Yo:n kualtsi:n *o** tikuis no: para ika titama:mas, no: kualtia, komo t'neki titama:ma:s iwki sah kakaltik, tiktila:nilia *ipunta** wa:n tiktila:na ... Wa:n tikui para mokua:i komo tik..., ika tikma:masneki kowtsi:n, a:mo teh momekapal, yo:n kuali se:, kualtia. Yo:n kakaltik se: ki:xtia. Ke:mah, se: *cacho** para kua:it a mahyá:. Ke:mah. Para se: ikua:i se: kichihchi:wa, ninipaka se: kilpia wa:n nika:n se: kilpia wa:n se: kiteki se:, ihkó:n se:, se: tsikitsi:n ke:meskia para kua:it. Wa:n se: kilpia wa:n se: ki..., Ke:mah wa:n tikwi:ka ya kowtsi:n. Wa:n yehwa sah yo:n n'neki nimitstahtani:s wa:n ne:chilwi mo..., moto:ka:i wa:n pos yehwa sah yo:n n'nekia nikmatis wa:n soh a..., a:xka:n xine:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni ti..., tiwa:le:wak. Pos nehwa ni..., nimono:tsa nehjó:n Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa ni..., niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, nika:n ...