We:no pos yehwa yo:n sepa nimitstahtania ne: a:kin nika:kui:n timona:mikih ne: ox no: tiki:xmattok yo:n xiwit kiliah te:mpa:waxiwit oso chakxiwit, ke:ní:w nankito:ka:itiah namehwa:n. Pos ... Ox tiki:xmattok, para toni servi:rowa yo:n. Pos no: niki:xmati no: kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikih itech n' ohti *o** ke:meh i:n ka:mpa eski, *siempre** timonohno:tsah wa:n timotapowiah kati:n te:mpa:waxiwit, tehwa:n tikiliah te:mpa:waxiwit nehjó:n. Yo:n kiliah te:mpa:waxiwit *porque** miak kichihchi:wa iteyo wa:n yo:n iteyo no:..., no: te:kuihkui itech se: itilmah, te:kuihkui, mosahsa:lowa wa:n sasaltik. Sasaltik iteyo. Wa:n yo:n a:mo semi wehkapantia, *siempre** no:, pero nikihto:s ne:n a:mo telwe:ikowit mochi:wa Mm. Wa:n yo:n neh nik..., ke:masá: se:ki kihtowah ke no: kualtia para pahti pero a:mo se: kimati. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne: kualia de ke ekintsi:n timotahtaniah wa:n timoliah. Pos semi kualtsi:n no: wa:n ekintsi:n ne: te:mpa:waxiwit pos neh a:mo nikmati ne: ox seki kihtowah para pahti pero pos de nika:n timona:mikkeh wa:n timo..., kuali timoli:skeh, teh xa: tikmati ne:n nika:n ne:n xa: tikmati teh ox kuali para pahti *o** kowtati:l *o** teisá: se: kikui ne:n nochi, nochi nika:n mah timoli:ka:n. Ke:mah. Para kalkowit oso para kowtati:l oso para pahti, ihkó:n. Ke:mah. We:noh pos yo:n te:mpa:xiwit a:mo kualtia para kalkowit nio:n tei, *porque** yo:n xiwit sah moskaltia, telwehka:wa, telwehkapan semi moskaltia, e:yi *cuarta** pero *más** mochi:wa teltakualka:n pos te..., metswehkapantia, pero ka:mpa, ka:mpa yo:n a:mo teh *abono**, tsikitsi:n mochi:wa, moso:sowa sah achi wehkapan, o:me *cuarta** de wehkapan, ompa sah tami. Wa:n neli ne: tikihtowa n' i..., iteyo te:kuihkui de, de chika:waya komo se: pano:k, se: pano:tiki:sa, mopilowa itech se: itilmah wa:n te:sohso., Te:sohso. Yo:n kowtet wa:n no:, no: tehwa:n tikiliah te:mpa:waxiwit wa:n seki tikiliah ne:, neli ito:ka:i o:me taman, tiki:xmatih tehwa:n, chakxiwit. Cha:kxiiwt. Chakxiwit kito:ka:itiah *porque** kuali ika se: ma..., pio:kone:meh chaktih ata, kololowah ihkochtsitsi:n ta:lpan. Wa:n mokechti:tila:nah, ihkó:n chahchakowah, yo:n, yo:n okuilimeh kimpiah itoskak wa:n ke:mah yo:n se: kuiti ima:xiwyo *o** se: kiteki wa:n se: kima:ki:xtilia ima:xiwyotsi:n wa:n ke:mah se: ki..., kite:ntapowa ya piotsi:n. Wa:n se: kip..., se: kita:lilia yo:n, kikalakiliah yo:n ima:kowyo, ima:kowyo wa:n se: kimalakachohtiw. Se:, se: kitila:na ika ya ne:n xa..., cha:wxiwit. Wa:n yetok sah no: ka:mpa chakti yo:n pio:tsitsi:n, inenepi:ltsi:ntan, de ixko inenepi:l, tanitsi:n de inenepi:l, komo ka:mpa yetok inenepil, se: kitila:na ika se: imahpil ihkó:n iwa:n ite:mpi:l wa:n se: kital...., kitila:nilia inenepi:l iwa:n tatsi:ntan kipia se: koyoktsi:n ata. Pero ... Wa:n mota:tapowa ihkui:n, ke:meh yetiw, mota:tapowa ihkui:n. Ompa se: kimpalakia yo:n tako:tsi:n, kimalakachowa, kimalakachowa *hasta** temowa ka:mpa i..., ka:mpa yetok okuilimeh, momalakachowa, ompa sepa panki:sa, momalakachohtiwi:ts ihkó:n, kimpanki:xtia okuilimeh yo:n chakti kiliah. Ke:meskia se: kima:mali:na, se: kima:mali:na para kahsiti ne:. Wa:n ke:mah de ... Ke:mah, soh mah se: ... Ihsiwkatsi:n pero komo wehka:wa i:xtolo..., we:noh, i:xtayowa piotsi:n Ke:mah, tikahka:wa ya, wa:n chahchakowa, kipiswia ya ne:wi:n okuilimeh. A:. Yehwa yo:n ika tikiliah chakxiwit. Chakxiiwt. Pos kualtsi:n ke:meh i:n se: mo..., molia pos se: kineltoka wa:n komohkó:n te:..., neh no: pos nikihtowa te:mpa:waxiwit *porque** te:kuihkui ke:meh i:n ka:sá: ika se:, ihkó:n se: yowi nochi te:kuihkui itech se: ikalso:n *o** itech se: ikami:sah wa:n no: te:sohso. *Porque** chkatik niki:xtilia ika pio:kone:meh, ke:mah, yehwa yo:n, tiki:xmatih ya wa:n ... Ke:mah, mm. Te:sohso. Wa:n kipia pané: ikuitapi:l ihkó:n, yehwa yo:n te..., te:sohso wa:n pos ihkó:n kihtowah ke kualtia nehyo:n para pio:tsitsi:n ke:meh i:n kitolowah teisá: okuiltsitsi:n. Ke:mah, ka:mpa itehte:mpayo ne:n iteyo, mm. Yo:n chak..., chakmeh, ke:ní:w kiliah, tsikitsitsi:n, pisili:tos. Mm, mm. Wa:n moka:wah itech intoskako wa:n yehwa yo:n moto:toskaketsah, a:mo wel ne:n tatolowah ok, ta: okseki ika mikih wa:n ika yo:n kihtowah kiki:xtiliah. Ke:mah wa:n ika mikih yo:n okuilimeh, ika mikih. Moma:malakachowah ihkó:n ke:meskia kima:mali:nah wa:n *hasta** ka:mpa ahsi yetokeh okuilimeh wa:n kitila:nah wa:n ki:sa ya nehjó:n okuilin. Mm, mm. Mm, ke:mah. *Después** moka:wa ya kuali ne:n ... Takuah ya ne:n pio:tsitsi:n. Ke:mah, ke:mah. Pos neh niki:xtilia chak..., chakti pio:tsitsi:n, ke:meh yo:n ke neh nikimpia pio:tsitsi:n nikinki:xtilia chakti yo:n, nimits..., ika nimitsilia ka:nika se: kita:lia yo:n tako:tsi:n. A:, pos no: tikmattok a ka:nika mo..., Kuali niki:xtilia, kuali niki:xtili, kuali niki:xtilia yo:n i..., ikochsitsi:n mahyá:. Pos neh a:mo nikmati neh. De ke, de ke se: koli:ni:ti, ne: chahchakowah, yo:n te:piswiliah ihkui:n, ki:sah okuilimeh wa:n kaxa:nih wa:n tak no: pahti a, ke:mah a:mo, a:mo ... Iwki a pahti ya piotsi:n, kelka:wa ya. Kelka:wa ya, wi:tsa ya tepos. Kelka:wa ya yo:n, ke:mah. Pos yehwa yo:n nimitstapowia ke neh pos niki..., nik..., ki:x..., ika nikto:ka:..., we:noh kito:ka:itiah seki chakxiwit *porque** neli kimpahtia ika chakti wa:n ke:meh nimitsilia neh kuali niki:xtia chakti ne:n pio:tsitsi:n. Niweli, n'mattok ka:nika yetokeh yo:n nimitsilia ne: ... Onkak seki a:mo tikta:liliah ... *Hasta** siwa:meh seki ka:n welih *porque** a:mo kinehnekih. A:mo welih, *hasta** i:n ... Ka:n welih, ka:n welih siwa:meh, ka:n kimatih ka:nika yetok chakti, ka:n kimatih ka:nika yetok. Pos ke:meh neh a:mo no: niweli, a:mo no: nikmati ke:ní:w ki:xtiliah nehjó:n, sioh, sioh nite:kakilia ke kinki:xtiliah nehjó:n kuali yo:n chak..., Pos neh ke:mah porin ni..., ke:mah, neh niki:xtilia chakti. Yehwa ika chakxiwit wa:n ika chalawihxiwit no: niki:xtilia, wa:n kahbe:nxiwit no: niki:xtilia ika. Tikow..., no:. Niki:xtilia, no: kualtia, no: kualtia, de kimalakacho..., ke:mah neh niweli, neh para nikchakki:xti:s piomeh, niweli. Kahfe:nxiwit no: kualtia. Pos yehwa yo:n nochi mah se: momati:lti kati:n i:n kuali se: ki..., A:mo nimote:neki, niweli *porque** nikchi:wa nokalihtik, nik..., nikimpia pio:tsitsi:n wa:n nikinki:xtilia chakti. Neli a ... De ompa tikinki:xtilia, ompa timomachtih wa:n ke:ní:w timomachtih, sioh tiknemilih tikin..., ti..., Ke:ní:w nikinki:xtilia, ika ni..., nikmattok ke:ní:w se: kichi:wa. Pos niknemilih sah ke:ní:w nikchi:wati wa:n ke:meh ka:n pos seki ... Ne: mokoma:dreh ka:n no: mota:lia, yowi ne: tanamakati pos nehwa sah nietok kalihtik, nikita ke:ní:w nikchi:was piotsitsi:n. Kihtowa para a:mo mikis nikchi:wati *lucha** ke:ní:w n'chi:was, *mismo** nehwa nimone:xtilih. Ke:mah, nikinchakki:xtia. Ekintsi:n wehwei:n ya pio:tsi:tsi:n. Pos moskaltia, de ke se: kininchakki:xtia, ta: yo:n kinchinga:rowa, koma:mo, koma:mo se: kinki:xtilih ika mikih. Pos..., Wa:n yehwa yo:n tiki:xmatih, ne: t'to:ka:itiah ke chakxiwit. Pos tehwa:n no: tikiliah te:mpa:waxiwit *porque** kipia iteyo wa:n a:mo wehkapantia. Ke:mah, mm. Mm, a:mo, yo:n xiwit sah, xiwit sah. Yo:n a:mo nikihto:s kualtias para kowtati:l. Wa:n xiwit a:mo se: kimati ox no: kualtia para tapala:n oso ke:ní:w, tak xa: no: kualtia ke:meh de pala:ni. Mm, no: kualtia yeh, de, de pala:ni pos nochi ko..., nochi n', nochi teisá: tein pala:ni nochi kualtia para tapala:n. Nochi kualtia wa:n Tein pala:ni, tein a:mo pala:ni pos a:mo kualtia para tapala:n. Pos yehwa yo:n neh, neh a:mo no: n'mati ke:ní:w ox, ox kualtia para n' pahti. Wa:n no: nite:..., no: ni..., no: nite:kakilia ke no: kual..., kuali para se ... Para kalanemi:lis yo:n, yo:n inalwayo. Inalwayo. Tamanal kit no: kuali para kalanemi:lis iwa:n ... Yeh kinelowah pero iwa:n teposihya:knalawat. A:, kisenelowah de n' o:me taman. *Este** yo:n ke:ní:w kiliah, ke:ní:w, ke:ní:w kiliah yo:n xiwit, yo:n ta:la:mat. Ta:la:mat, yo:n kipia iteyo, yo:n mowi:wila:na ta:la:mat. Ta:la:mat, yehwa yo:n iwa:n ne: kinelowah para yo:n. Ke:mah, yehwa yo:n te:mpa:wanalwat *o** chak..., chakxiwit inalwayo. Wa:n yehwa ya iwa:n ta:la:mat inalwayo, ke:mah yehwa yo:n o:me para, para tim..., kualtia para kalanemi:lis kit yo:n, ke:mah, kualtia para kalanemi:lis, yo:n no: kuali kihtowah. De o:me taman kisema:nelowah wa:n kisemanah para, para kalanemi:lis pos kuali no:, entó:s pos yehwa yo:n nochi se: m..., molia, nehjó:n mah se: kimati nochi. Pero *antes** pos de yehwa ne: tak ika xa: ika te:chpahtia:yah tota:tahwa:n. Ke:mah. Santeina:mo, ihkó:n ke:meh taman se: ... Mm. Ta:la:maxiwit wa:n yehwa yo:n teposihya:k inalwayo. Kisemanayah ya. Kisemanayah, no: kuali pahti yo:n. Ke:mah, iwa:n mopale:wia ya wa:n neli ta:tahmeh te:chpahtia:yah ika xiwtsitsi:n sah, a:mo, a:mo onkayah tapahtia:nih, *porque** neh ni:xpeta:nik nika:n tapahtihkeh yetoya *solamente** ne:n, ne:n Morante sah. Pos ... Yehwa sah. Pero *más** a:mo a:kah tapahtia:nih, *doctores** kiliah. A:mo onkayah. Te..., xiwit sah ika, kionitayah Mora..., Morante komohkó:n a:si..., ke:mah, komohkó:n kitatih Morante pero tein motsohtsontekih, tein motehtekih. *Nomás** nochi ne:n xiwtsitsi:n sah ika ne:n mopahtia:yah *o** ika te:chpahtia:yah. Yehwa kitaih Morante para kimpahtia ya pero para *más** teisá: kokolis, ihtikokolis *o** teisá: toto:nik, tama:pan sah mopahtia:yah ne: xola:lpan. Yehwa sah, xiwit sah. Xiwtsitsi:n kite:mohtinemih ya ta:tahmeh. Xiwit sah, mm. *Por eso** ekintsi:n ne:n tokni:wa:n miak tik..., tein semi miak a:mo tikmatih. Pos kanah, tim..., te:chkoyo:pahtiah ya. Ke seki xiwtsitsi:n tikpanowihtinemih ihkó:n. Ipa taksatokeh ne:n pahti wa:n tika:wte:wah wa:n tiowih ne: koyo:ko. Te:ch..., A:mo tikmatih ne: ox te:chna:mikis se: xiwtsi:n, paniá:n titahtaksah. Ka:n kimatih wa:n ommpa, mm. Ke:mah. Pero ke:meh ekintsi:n nika:n timona:mikkeh pos no: nochi timo..., tein tikmatih pos timo..., timoliah. Seki tokni:wa:n kuali te:..., tikili:skeh *o** kuali se: kili:s. Ke:mah. Kati:n pahti ne:n ke:masá: kuitih ne: tapahti:lo:ya:n pahti wa:n a:mo kina:miki se: kone:t. Ke:mah, soh ke neli mah, mah ... Ke:mah soh neli mah, mah no: kichi:wa, pero koma:mo kichi:wa pos a:mo. Ke:mah. Pos kuali kuiti:w nehjó:n xiwtsi:n te:mpawaxiwit wa:n mah kiwiwita wa:n mah kimana iwa:n ne:n yo:n okseki ne:n iteyo. Ke:mah, mm. Ke:mah. Entó:s tama:nelo:l wa:n mah ki..., kimaka, yo:n tal..., Mosempale:wiah yo:n xiwmeh. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: de ke se: momaka kue:ntah ke:meh i:n tinentinemih kowtah pos nochi tik..., nochi tikitah. Ke:mah se: kita wa:n tein se: kimattok toni para pahti pos mah se: motapowi para ... Mah a:mo se: nexi:kol para tokni:wa:n mah kimatika:n ke toni pahti xiwtsi:n wa:n ke:ní:w se: kikua, para toni se: ki..., te:pahtia ika. Pos yehwa yo:n nochi moneki mah se: ki..., Ke:mah, soh neli mah, mah se: kichi:wa, koma:mo se: kichi:wa pos a:mo te:pahti:s iwki sah, mah onka ne: kowtah wa:n a:mo se: kimana pos a:mo te:pahtia. Moneki mah se: kichi:wa, ke:meh te:ilwiah wa:n mah se: ki..., mah se: kieheko. A:mo teh ... Pos seki se: ... Ma:ski se: kuiti:w yo:n ne:wi:n kitamo:ttokeh, a:mo kimanaka:n pos a:mo, a:mo te:pahtia wa:n ke:meh ekintsi:n nochi ta:taman tikpiah ne:n nochi ke:ní:w se: moskalti:s, talna:miki:lis, nochi ta:taman tikpiah wa:n nehjó:n kihtowah ke kuali. Ke:mah. Ka:n te:pahtia, a:mo te:pahti. Ke:mah. Ke:mah, kuali, kuali. Kuali pahti no:, ke:mah. Takua:wak ata, takua:wak, mm. Te:sohso ya, te:sohsoya. Te:mpa:waxiwit wa:n pos iteyo semi teltahtakua:wak no:. Takua:wak wa:n mopepechowa ne: a:mo nikihto:s ke pa:ti, ta: yo:n ompa mopepechowa wa:n iwitsio yeh te:kokoh ya, te:sohso. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania wa:n soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Te..., sa..., Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Mm. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w de ... Mm, ke:mah, ompa no: niwa:le:w neh. Ni..., niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan.