A:, pos a:man ke sepa timona:mikih nika:n ne: n'neki nimitstahtani:s ox no: tiki:xmattok yo:n ochpa:wa:s, ka:nachi taman onkak ne *porque** seki neli a:mo tiki:xmatih kati:n ochpa:wa:s, onkak miak taman ochpa:wa:s ki..., kihtowah wa:n n'neki nimitstahtani:s ox no: tiki:xmattok miak taman ochpa:wa:s. Pos neh no: nik..., ya:ken nika:n tine:chtahtania, timona:mikih wa:n timotahtaniah pos kualtsi:n no:. Neh niki:xmattok soh de e:yi taman, ochpa:wa:s, i:n xo:no:ochpa:wa:s wa:n oksé: ochpa:wa:s wa:n yo:n ochpa:was mota:lia de ixta:wat, ika tachpa:nah. entó:s de yo:n xo:no:ochpa:wa:s no: wehkapantia ihkó:n wa:n pané: xo:no:t se: kiposteki, no: tohtoma:waya ihkó:n. Se: kipisteki wa:n se: ki:xtia pané: xo:no:t. Mm. *Por eso** kiliah xo:no:ochpa:wa:s. Ke:mah. Wa:n oksé: no:, no: ochpa:wa:s, no: kiliah ochpa:wa:s pero a:mo wel ika tachpa:nah. Mm. Yo:n kualtsi:n mosa:sa:lowa xo:chit kostik, kostik ixo:chio no: wa:n yo:n kihtowah de nepantah ne: xo:chiowa, moma:tahtapowa nehjó:n xo:chit. Mm. Pero a:mo se: kimati wa:n oksé: pos ika no:, ke:meh *antes** ne:n ihkó:n tikpiah ne:n, ihkó:n ne: tikchi:wayah tokaltsi:n wa:n ika te:chtachpa:nia:yah ika yo:n konkuiah, kilpia:yah ika se: *hilo**, se: kuomekat, kolo:chilpia:yah *o** ika to:tomo:ch ihkó:n. Wa:n ika, ika tachpa:nayah i:n tokalihtik, *porque** ihwa:k ne:n ta:ltsi:n ne:n katka ne:n tota..., tokalihtik. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, a:mo ... Ta..., tatekochya:n katka, ihkó:n tai:xmela:wya:n pero katka ta:ltsi:n, entó:s ika tachpa:nayah nehjó:n kichi:wayah yo:n ochpa:wa:s, yo:n ma:pisi:ltik. Onkak seki ne: ixta:wat wa:n ke:meh ekintsi:n pos ika, ika tachipa:wah ihkó:n ka:mpa kaltsi:n yetok, ihkó:n de n' teisá: ika ki:xchipa:wah no: ika tepitsi:n, kita:liah se: kowit wa:n ika ki:xkepah komo wehkapan wa:n yo:n ne:n pos yo:n a:mo wehkapantia, semi tsikitsi:n ne:n, a:mo wehkapantia nehjó:n ochpa:wa:s pos neh niki:xmattok soh de eyi taman. E:yi taman sah. A:mo niki:xmati ne:n *más porque** yehwa sah yo:n xo:no:ochpa:wa:s wa:n oksé: ochpa:wa:s. Ke:mah. Pero yo:n nochi ne:n kostik n' i..., ixo:chio, yo:n, yo:n a:mo, a:mo nikihto:s ne:n no: wehkapantia, ihkó:n mochi:wa, pos oksé: semi wehkapantia ne: xo:no:ochpa:wa:s wa:n okseki a:mo semi. A:mo semi. A:mo semi wa:n yo:n no: kihtowah no: kuali para ne:n toremedioh ke:meh i:n ki..., kimanah no:, kiki:xtiliah nalwatsi:n wa:n no: kise:ma:ma:nelowah wa:n okseki pahti kise:..., no: kikuih. No: kikuih. Pero ne: komo kima:xakualowah ihkó:n, no:, no:, no: kualtia. Mm. Entó:s yehwa yo:n ne: ekintsi:n no: nimits[tahta]ni:ti ox xa:, xa: kachi tikmati teh, ika i:n ton..., para toni se: kikui nehjí:n ochpa:wa:s. Ke:mah pos neh no: niki:xmattok ochpa:wa:s, ne: neh niki:xmattok yehwa ne:n, ne:n xo:no:ochpa:wa:s wa:n nehjó:n kiliah ala:wakochpa:wa:s. Ala:wakochpa:wa:s *mismo** yehwa xo:no:ochpa:wa:s sayoh ke mopata tepitsi:n ika ineketsalis. ala:wakochpa:wa:s yeh ne: tohtomiyoh ikowyo, mahyá:, mahyá:, mahyá: moloxtik. Wa:n nehjó:n ima:xiwyo nochi ma:..., ma:tohtohmiyoh. Ma:..., ma:moloxtik ima:xiwyo yo:n ala:wakochpa:wa:s wa:n no: kostik ixo:chio, iwki, iwki ke:meh i:n ochpa:wa:s seki, soh ke seki alaxtik i:n tikihtowa ne: xo:no:ochpa:wa:s ye:kalaxtik. Ma:mohmoloxtik pero ... Mm. Wa:n seki a:mo alaxtik, ne: mahyá: metsmoloxtik imetskowyo wa:n ima:xiwyo, nochi i:xko nochi moloxtik wa:n no de poso:ni no: nepantah, no: *igual** ixo:chio, kostik no:. Wa:n se: taman ne:n ochpa:wa:s, ixta:waochpa:wa:s yeh ne: ma:pisi:ltik kachi, ma:pisi:ltik wa:n ika tachpa:nah wa:n ixo:chio yeh nimitsilia ista:k ixo:chio yeh. Ista:k pero, ista:k ixo:chio, ke:mah wa:n iwki, ye:kma:yeh para kualtsi:n tachpa:nah, ika tachpa:nah. Yeh ista:k ixo:chio wa:n ... Wa:n x..., i:n xo:no:ochpa:wa:s a:mo ika tachpa:nah *porque** yo:n ma:we:wehka sah wa:n xiwit sah, mahyá: kue:kuetaxtik, pero yo:n seki ixta:waochpa:wa:s porin tihtiliktik kuali ika kochpa:nah ne:n ... Kalihtik tachpa:nah oso ika ne: *teja** kochpa:nah kualtsi:n. Ke:mah wa:n se: taman ochpa:wa:s yo:n kiliah na:osonte:kohochpa:wa:s pero nika:n tehwa:n a:mo mochi:wa, mochi:wa nika:n Nauzontla, nika:n Kuautahpewa:l, ne:..., ahkokopa nochi mochi:wa yo:n ochpa:wa:s, nochi ohohte:n se: kita. Pos nika:n a:mo kachi se: ... Yo:n kiliah nausonte:kohochpa:wa:s. Ompaka tak onkas ne:n Nika:n a:mo kachi se: kita pos yehwa yeh no: nikita ne:n se: de e:yi taman. Kanah, a:mo mochi:wa yo:n, pero yo:n kiliah no: ochpa:wa:s, yo:n na:usonte:kohochpa:wa:s kiliah. Yo:n, a:it ke:yeh iwki kito:ka:itiah pero yo:n ochpa:wa:s wa:n ma:tsitsikiltik semi, ma:kahkakaltik, ata wihwitsioh ima:xiwyo ata. Yehwa yo:n na..., *casi** na:wi taman ochpa:wa:s onkak. Ma:wihwitsioh. Ke:mah, ma:wihwitsioh, ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi a:mo se: ki..., ki:xmati pero ekintsi:n neh niki:xmatok yehwa sah de n' e:yi. Mm. Wa:n pos seki alak..., xo:no:ochpa:wa:s Ke:mah pos nikita ne:n, ne: na:wi taman *porque** se: taman nimitsilia ne:n, ne:n xo:no:ochpa:wa:s, de n' ala:wakochpa:wa:s wa:n yehwa ne:n yo:n ixta:waochpa:wa:s wa:n na:usonte:kohochpa:wa:s. Na:wi, na:wi taman. Wa:n yo:n a:mo, a:mo semi, a:mo se: kimati ox no: kikuah iteyo ne:n chiktehmeh, yo:n pané: wihwitsioh *porque** a:mo kikuah. Ka:n se: kimati yo:n, a:mo ... Pané: a:mo kikuah, a:mo, pisi:ltik. Wa:n nehjó:n pos kihtowah ke no: kuali para pahti ne:n i..., ixiwyo. Pos kihtowah kuali no: pahti nalwat ki..., ika mopahtiah, a:mo n'mati, pero yo:n pané: nite:kakilia:ya ke no: pahti, no: nite:kakilih, ka:n se: kimati ke:ní:w. De a:mo se: moye:ktapowia kuali, *claro** ke:ní:w ne:n ... Ton pahyo, para toni te:pahtia ika. Ton kokolis kipahtia. Pos no: de miak taman ne:n xiwitsitsi:n ne:n ki..., ika kipahtiah, kima:nelowah yo:n kiliah netati:l. Yehwa yo:n. Pero yo:n de miak xiwtsitsi:n ki..., Mm, tanechiko:lxiwit kiliah. Ke:mah, [no]chi, [no]chi tanechiko:l, yehwa yo:n nochi ne:n ika kikuih no: de nehjó:n yo:n pos a:mo, a:mo se: kimati ne:n okseki n' ixiwyo, kati:n *más** pahti kuali. Ke:mah. Yo:n a:mo kualtia yo:n. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya, soh ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pero pos yehwa i:n neh nikmattok yehwa i:n ochpa:wa:s pos no: kualtia para ika se: tachpa:na pera a:mo ... Yo:n seki ne:n xo:no:ochpa:wa:s yo:n a:mo kualtia. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n no: ompa niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh, tasohka:matik.