We:noh pos a:kin sepa nika:n timona:mikih no: sepa n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n xo:chit kiliah yo:loxo:chit, mm, ke:ní:w ineketsalis, ox wehkapantia oso ta:lpantsitsi:n. Ka:sá: ika tak mochi:wa wehkapan, a:mo n'mati wa:n ton sevi:rowa, ox kualtia para kowtati:l *o** para teisá: kalkowit ikowyo. A: wa:n yo:n tikneki tikmatis, pos no: kuali a de ke nika:n ti..., No yehwa n'nekia nimits..., nikmatis no: neh ox no: ti..., tiki:xmati, wehwei kowit mochi:wa. Timona:mikkeh wa:n *siempre** timona:miktinemih pos timotapowiah kati:n kuali, kati:n servi:rowa te:servi:rowa nehjó:n yo:loxo:chit, yo:n rooxo:chikowit Yo:n no: kuali para kihtowah de ke ne: para ne: se: iyo:lo te:kokoh kimanah yo:n wa:n te:tai:ltiah. Mm. Ke:masá: se: ... Te:kokoh ne:n se: iyo:lo pos nehjó:n kimanah *por eso** kiliah ki..., yo:loxo:chit. Mm. Pero nehjó:n wa:n no: kualtia para ne:n kowtati:l oso para ke:meh i:n se: ikaltsi:n pos no: kuali kitsaya:nah wa:n no: oso de n' pihpitsa:wak no: kualtia para se:, para se: ikaltsi:n. Kualtia no:. Para kale:walmeh *o** para taihti:yo:meh no: kualtia wa:n no: *igual** de n', de n' wehwei toma:wak ihkó:n pos kitekih. Mm. Kitekih ihkó:n wa:n kitsahtsaya:nah wa:n kikuih para ne:n taihti:yo:meh. Mm. *O** ta:nka:yo:meh, yo:n nochi kikuih oso seki ta:tablitas, ihkó:n kitekih. Ke:mah. Pos no: kualtia. Wa:n no: kualtia para ne:n kowtati:l ima:yo. Mm. Kowtati:l wa:n yo:n pos no: kualtia kimanah para kualtia kihtowah pané: n' ato:l, ato:l kichi:wah, yo:n semi ahwia:k. N' xo:chit. Ixo:chio, ne:n ixo:chio, ihkui:kui:n de we:weyak, kohkostik wa:n iteyo, de *cuando** chika:waya ahko ya mochi:wa, ihkui:n ohololtik, de ahko, de chika:waya ne: tapa:ni wa:n panxi:ni a. Mm. Panxi:ni a, chihchi:chi:ltik iteyo wa:n yehwa nehjó:n ne:n ki..., kitekih ihkó:n oso seki kisentekiliah, de ke yo:n kihtowah ne:wi:n no: ki..., no: kikowah ixo:chio. Iteyo, tein *mero** iteyo ya. Wa:n ata tein ihista:k, *cuando** selik ihkó:n yo:n aya:mo panowa, no:, no: kikuih. Mm, mm. Wa:n pos yehwa yo:n nochi no: servi:rowa wa:n pos teh xa: kachi tikmattos para to:n i:n te:chpale:wia nehjó:n kowit, nehjó:n yo:loxo:chit. Ke:mah. Pero neh no: niki:xmattok no: neh..., nehjó:n pané: kowtah tiki..., etokeh o:me, e:yi kowmeh wa:n yo:n ne: nehjó:n *cuando** poso:ni pochi:nia kualtsi:n wa:n *cuando**, we:noh *cuando, cuando** poso:niti a, oh..., ohololtik. *Cuando** poso:niti a, poso:ni, motapowa ya wa:n nehjó:n ye:kahwia:ya yo:n xo:chitsi:n, wehka ktamo:ta iahwia:kka wa:n nehjó:n se: kiteki a nehjó:n po..., ihista:ktia wa:n se: kinamakati ke:meh ne: ahkopa ki..., kikowah. wa:n yo:n kihtowah kuali no: para se: iyo:lo ke:meh i:n te:kokoh, te:..., te:maniliah wa:n se: tayi wa:n no: we:lik ato:l kihtowah ki..., kichi:wah, neh a:mo ke:man ne:chihchi:wiliah ato:l pero nite:kakilia ke seki taih ato:l. Wa:n seki ne:chtapowiah ke we:lik kualtsi:n ato:l, kiahwia:lia pero a:mo no: miak kita:liliah, ika o:..., o:me ima:i sah, o:me e:yi xo:chitsi:n sah. Yehwa sah, o:me, o:me ima:i sah, yehwa sah kita:liah pero wa:n ... Soh kipalakiah sah mah kiahwia:li sah, mahyá:, mahyá: *canela** a:mo, a:mo kikue:chowah nio:n tei, soh kipankalakiah, kipantalia:h sah, iwa:n molo:ni sah wa:n kiahwia:lia sah. *Casi** ke:meskia yo:n, sayoh kiahakiah wa:n ka..., acha kimanah. Ke:mah, yehwa yo:n kihtowah ne: kichi:wa pero ne: tehwa:n a:mo ke:man te:chchihchi:wiliah pero ka..., ta: ... A:mo ke:man titaih pero, pero nimolia ne: kuali te:chihchi:wili:skeh mah se: tai, se: kieko para se: kineltoas ke:ní:w we:lik, ke:mah. Pos yehwa i:n timonohno:tstokeh ke ... Yo:n kuali se: kikuiti:w wa:n se: ki..., te:chihchi:wili:ka:n wa:n mah se: tai wa:n yehwa i:n a:mo tikmatih Mah se: ki..., mah se: kieko para se: kineltokas ke neli we:lik. Ke:mah. *Cuando** poso:ni de n' weh..., wehwei kowit mochi:wa. Mm. *Cuando** poso:ni pos a:mo tikmatih, ninipaka kualtsi:n ne: ista:ke:wtok ne:n Ke:mah. Iteyo ya moka:wa ne: ... Mm. Iteyo moka:wa wa:n yehwa yo:n ekintsi:n pos a:mo se: kimati, yo:n no: nikmattok a:mo nochipa mochi:wa, yo:n no: sayoh ke:meh ... Itech mayo sah, itech mayo sah mochi:wa yo:n, itech mayo sah. No: yetok to:nal, ne:n me:tsti, mochi:wa itech mayo. Achi ne:n abri:lkopa, nochi mochi:wa. Tein tayeka:na abril pe:wa. Yehwa nehjó:n mochi:wa, de pe:wa n' moskaltihtiw, tsikitsitsi:n, kepotsitsi:n, *hasta** wehwei a ya, ke:mah moka:wa ne: pohpochihtik a. Mm. No: komo telpanowa moxahxa:lowa, ihkó:n moxahxalketsa wa:n ke:mah xi:ni seki tatampa wa:n seki *hasta** ne:, mochi:wa ke:meh yo:n ke:ní:w kiliah, xi:kaltsitsi:n. Ke:mah, ke:mah. Panpi:xowi a xo:chitsi:n. Ke:mah, ihko:ni. Ihkó:n no: kichi:wa de wetsi a n' ta:lpan. A:, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n no:, no: ke:masá: kikui ne: tatampa, de ne:, no: kikua ne:n, ne:n *palomitas**, ne:n chiktehtsitsi:n no: kikuah, yo:n te:na:ka:lmeh oso papa:meh, yehwa yo:n ke:masá: se: kita, xa: tikita ne: kikohkoyo:nia wa:n ki..., kikuah ne:n papa:meh oso te:na:kalmeh. Ki..., kikuah, iteyo kikuah chiktehtsi:n. Mm. Pos ke:mah, yehwa yo:n nikmattok ne:n te:na:ka:lmeh ki..., kikuah wa:n yo:n ... Papa:meh. Papa:meh wa:n *palomitas** wa:n yo:n no: kikuah ne:n chechelo:meh. Ke:mah, kikua no: ne:n *palomitas**. Kikuah no:. Chechelo:meh no: kikuah wa:n pos yehwa yo:n kihtowah ke wehka:w yehwa komo se: ki..., te:kokoh se: iyo:lo, yehwa yo:n kuitih wa:n kimanah. Wa:n te..., te:tai:ltia:yah, para yehwa:n taya:yah *porque** yo:n ke:masá: te:kokoh taihtik, se: iyo:lo, *por eso** kiliah yo:loxo:chit. Ye..., yehwa taiah ta:tahmeh. Ke:mah, ke:mah, mm. Entó:s te:kokoh *porque** tak a:it ke:yeh wa:n kit yo:n yehwa ya n' pahti katka. Ke:mah. *Hasta** ekintsi:n nika:n timona:mikeh pos nochi timoliah de kati:n ne:n pahti, ta: ke:masá: a:mo te..., te:na:miki ne: tapahti:lo:ya:n, te:wi:kah pero ke:meh nika:n ekintsi:n timolihtokeh, niman kihto:s pos *mejor** nikuiti ne:n *cuando** onkak ne:n ... Ke:mah. Pos yo:ni yo:n chiktehmeh ki..., kikuah ne:n yo:loxo:chit iteyo. Ke:mah. Wa:n nochi ne:n *palomitas**, papa:meh wa:n chechelo:meh nochi kikuah wa:n pos yehwa yo:n ne:n kihtowa:yah de ke kuali para se: ipah, ke:meh yo:n te:kokoh se: iyo:lo, kimanah wa:n kuitih wa:n te:maniliah wa:n mah se: tai. Mm. Wa:n yo:n semi kuali, entó:s de nika:n timomati:ltiah pos no:, no: *igual** koma:mo te:na:miki ne::n tapahti:lo:ya:n, ke:meh ekintsi:n tikmattokeh pos yo:n a:mo nikihto:s *seguido** onkak nehjó:n iteyo. A:mo, ke:mah. Yetok *tiempo** sah. *Seguido** xo:chiowa, yo:n no: yetok a ke:meh i:n mayo oso i:n abril, no: *por tiempo**. Ke:meh ekintsi:n ne:n ... Pero i:n tiahsitih xio:chiowas, *demás** tipano:keh ya. Ke:mah. Pero kuali se: kikuiti:w ne: i..., iteyo *cuando** mochi:was, yo:n *cuando** teyowa mochi:wa ohololtik wa: kikohkoyo:niah ya ne:n chiktehmeh *o** chechelo:meh wa:n ompa panxi:ni a. *O** seki motapowa wa:n wehwetsiti ne:wi:n wa:n yehwa yo:n i:xtapa:ni wa:n ... De tapa:..., de, de chika:waya ya, i:xtapa:ni wa:n powetsi a ne:n ... Pawetsi ikakawyo yo:n pané: burrohistit. Wa:n ke:mah moka:wa ya tein chi:chi:ltik, ahko ya moka:wa nikitani neh. Ke:mah, pitsoistit ihkó:n mo..., ki:sa wa:n moka:wa ne: itech iteyo de a:..., ikowyo ne: ahko ya, ka:mpa, ka:mpa, ka:mpa wa:le:wa ompa moka:wa ya iteyo. Ke:meskia yo:n pitsot n' isti. Ke:mah, mochi:wa wa:n mo..., mo..., Ompa moka:wa seki chi:chi:le:wtok a, ompa ya kuitih ya ne:n chiktehtsitsi:n seki. Ompa moka:wa ya, ke:mah. Ompa kipampi:xowah chiktehmeh para ne: *palomita** moololowilia ya ta:lpan ya yeh. Kololowa ya wa:n yo:n te:na:ka:lmeh semi kwelitah no: wa:n yehwa yo:n ne:n ka:sá: ika se: kita ta:lpan, wehwei a ihkó:n *matita** Ke:mah. Kwelitah kua:skeh neli. Neh nikita *porque** ... Mm. Ixwa wa:n ompa moskaltia ya. Ke:mah. *Después** se: kiteki a para ne:n kowit, se: kalkowit, se: kichihchi:wa se: ikaltsi:n wa:n kualtia para kale:walmeh, nochi tein taihti:yo:meh no: kualtia para taihtikowa:yo:t nochi. Mm, ke:mah. Ke:mah, yo:n kowtsi:n mehmela:wak mochi:wa no:. Mehmela:wak, ke:mah. Wa:n kaltakpayo:t no: kualtia, a:, yehwa yo:n nochi ki..., kikuih wa:n *después** pos nochi te:chservi:rowa nehjó:n kowtsi:n. Ke:mah, kualtia. Nehjó:n no: semi ahwia:k n' i..., ixo:chio *cuando** se: ki..., se: ... Ka:sá: ika se: kita. *Cuando** nehjó:n poso:ntok ye:kahwia:xtok yo:n xo:chitsi:n. Ahwia:xtok wa:n yo:n no: kit se: kiteki wa:n no: ki..., kikui:kah ne:wi:n, we:noh se: kwi:kah ne:wi:n wa:n no: kowah. Ahwia:k ata semi, ahwia:k. Kowah no:, x'mati yo:n, tikihtowah ke kuitih para ne:n pahti kichi:wah. Kikowah, kikowah. Kikowah xo:chitsi:n. Ke:mah. Yo:n a:mo tikmatih pero yehwa yo:n seki ke:masá: kwa:lkuih nehjó:n kihtowah semi kuali para, para pahti. Mm. Wa:n i:n toyo:lo, pos tehwa:n tikmattokeh para toyo:lo sah. Ke:mah, yehwa sah yo:n. *De repente** yo:n xa:, xa: kipahtia oksé: o:me e:yi taman kokolis seki. Ke:mah, yehwa sah. Pero a:mo, tehwa:n a:mo tikmatih, achá: kimattoskeh seki:n tein kimattoskeh xa: *más** okseki kokolis ne:n te:chkui, xa: seki para te:chna:miki ne:n de oksé: taman. Pero nika:n tehwa:n tikmattokeh sayoh yehwa nehjó:n se: taman. Se: taman wa:n no: kualtia pero ne:n yo:n ne: *atolito** kichi:wah wa:n kihtowah ke no:, no: we:lik semi, kiahwia:lia. Yehwa sah, pos yeh..., yehwa sah. Ke:mah, ke:mah we:lik no:. We:lik no wa:n teh xa: ... Ne: nik..., wa:n yo:n yo:loxo:chit neh nikmati ke onkak tein yo:n ahwia:k poso:ni, tein se: kinamaka ixo:chio. Wa:n no: iwki ata yo:n kiliah kowtahyo:loxo:chit, tikitani no: ata, yeh ma:ahalaxtik wa:n achi ma:..., achi ma:weweyak sah yo:n wa:n ma:tihtila:wak. Mm. Yo:n kiliah yo:n, yo:n we:ikowtahyo:loxo:chit, yo:n, yo:n mahyá: *cimarrón** ya. We:ikowtah. Yo:n a:mo ke:man nikita ixo:chio ox mochi:wa yo:n pero nikita, nik..., nikitani xo:chit iw...., iwki a ne:n yo:loxo:chit. De n' ... Pero ne: tepitsi:n ma:..., ma:we..., ma:we:weyak wa:n ma:tihtila:wak wa:n ma:ahalaxtik. Ma:ahalaxtik ke:meh yo:n ... Wa:n i:n seki, i:n seki tein tikihtohtokeh yeh ma:wehwei, ma:pata:wak. De ne: ma:pata:wak wa:n achi ma:xahxakachtik tepitsi:n. Ma:pa:pata:wak, ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:ni wa:n seki we:ikowtahyo:loxo:chit kiliah. Ke:mah, mm. Pero yo:n de selik ne:n de mochi:wa itsmol pos kualtsi:n no: ma:yehyemaxtik, ne: yema:nik ima:yo wa:n sehselik. Ke:mah. Wa:n de chika:waya pos no: ma:..., ma:xahxakachtia wa:n okseki ne: no:, no: taman. Ma:xahxakachtia. Yeh ma:ahaxaltik *siempre** ata, tein we:ikowtah mochi:wa, ke:mah, we:ikowtahxo:chit, no: nik..., no: nikitani i:n we:ikowtahyo:loxo:chit. Se: ki:xmati miak taman kowtsitsi:n. Miak taman ihkó:n wa:n ... *Porque** ... Ke:mah wa:n seki a:mo se: kimatimoneki mah se: motahtani ke:ní:w mono:tsa, ox ki:xmattok oso a:mo ki:xmati, mah se: motapowi, ke:ní:w yo:n. *Porque** onkak seki a:mo, a:mo ki:xmahtih wa:n ke:meh tehwa:n tiki:xmatih se: ... Ihkó:n tinentinemih pos tiki:xmatih nehjó:n tamameh de ... Ke:mah, se: ki:xmti. Kati:n te:na:miki, kati:n a:mo te:na:miki, kati:n kualtia para se: ikaltsi:n. Ke:mah. *O** kati:n kualtia para kowtati:l, nochi, nochi kualtia. Kati:n kualtia para topah. Ke:mah. Topah nochi tikmattokeh wa:n miak a:mo, a:mo kimatih pero tehwa:n ya:ken nika:n timona:mikih pos nochi ti..., timoliah. Ke:mah. Wa:n ihkó:n kualtsi:n. Ke:mah. Mah se: motapowi, pos yehwa sah yo:n nimitstatsi:ntokia:ya wa:n soh ne:chili moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez pero no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh. Tasohka:matik. Borrar.