We:noh pos ne: sepa nika:kui:n timona:mikih ne: yo:n nik..., sepa nikneki nimitstahtani:s teh ke tiki:xmati miak taman ne:n, ne:, ne: xiwit *o** kuawit, teisá: ihkó:n, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmati yo:n kiliah tepalkat. Ke:meh ka:nachi taman, no: tiki:xmattok teh *o** ka:nachi taman *porque** niki:xehekowa eski miak taman, a:mo se: taman sah, 'nemilih nimitstahtanihtoya para no:, no: n'mattos no: ox, ox tiki:xmati miak taman yo:n, ox onkak miak taman kowit de yo:n tepalkat. Pos kualo yetok nika:n timona:mikih wa:n tine:chtahtaniah neh niki:xmattok e:yi taman sayoh. E:yi taman. Yo:n tein ahko mo..., mota:lia, nehjó:n panti:ltik ikowyo wa:n chihchi:chi:ltik ixo:chio. Mm. Wa:n yo:n no:, wa:n oksé: taman ne:n nochipa ne: komekat no:, no: kualtia. Mm. We:noh yo:n a:mo kualtia para ne:n ihko:n, yo:n no: mo..., mota..., mokehketsa ihkó:n tsi:n..., [i]tsi:ntan mota:lia, no: ma:tapalka. Imahma:tsa:la:n mota:lia n' xo:chit, mm. Wa:n, ke:mah wa:n oksé: yo:n itech kahfe:n mota:lia, yo:n semi mowi:wila:na, no:, no: *mismo** no: ma:tapalka pero no: taman. Pero yo:n de kowit, yo:n de, yo:n, yo:n. Yo:n, yo:n de kuomekat, de kuomekat, de kuomekat. Yo:n de komekat, yo:n de komekat ne:n, nochi de n' komekat, yo:n no: taman. No: taman yo:n kua..., kua:tsa ne: kahbe:n oso xokot, teisá: ihkó:n kua:tsa ata. Wa:n ... Nochi kua:tsa. Kua:tsa. Yo:n mowi:wila:na. Mm. Yehwa yo:n neh niki:xmattok wa:n pos yo:n tein chihchi:chi:tik no: kikuih ke:meh ekintsi:n tama:chihchi:walis, miak taman onkak.| pos kikuih ne:n tokni:wa:n kitekitih, ne:wi:n kima:tekitih wa:n ki:..., ki:xtiliah yo:n iteyo kopi:nah, wa:n de xokoya kopi:ni. Mm. Entó:s kikuih para yo:n iahtapalwa:n de n' chiktehtsitsi:n, ihkó:n ekintsi:n miak taman onkak de yo:n kiliah *arte...,** tama:chihchi:walis. Mm. *Artesanias** wa:n kikuih wa:n ne:n okseki ne:n o:me taman yo:n a:mo kualtia, yo:n a:mo kualtia nehjó:n, sayoh se: taman kualtia para ne:n tama:chihchi:walis. Mm. Wa:n yehwa yo:n ne: ki..., ka:sá: ika se: kitekiti, ka:sá: ika ke:meh i:n tikowtahnemih pos tikitstinemih ka:sá: ika itech ne:n chalawih pihpilkak oso ne:n okseki itech kahfe:n ihkó:n mopihpilowa *hasta** kua:tsa kahfe:n, ma:xi:ni. Mm. Wa:n xi:ni *porque** nehjó:n yo:n semi no: tawa:tsa. Ke:mah. Pero yo:n a:mo no: nikmati neh ox kuali para pahti de n' okseki oso yo:n i:pa a:mo nikihto:s ke kualtias takuahkowi:lkowit, yo:n i:pa iwki sah ne:n mowi:wila:na sah. Kuomekat sah. Komekat sah wa:n no: teh xa: kachi tikmattos de ke kati:n ox kualtia para teisá: takuahkuawi:lkowit *o** para katí:n okseki taman. Kuomekat sah. Ke:mah, pos neh niki:xmattok yehwa yo:n tepalkat, e:yi taman no: niki:xmattok, se: taman yo:n chi:chi:ltik, ke:meh tikihtowa yo:n we:weyak ixo:chio, mahyá: xi:lo:xo:chit, wa:n chi:chiltik ke:meh i..., poso:ni ke:meh i:n *tiempo** de junio *hasta** agosto. Wa:n de, wa:n de poso:ni, de tamichika:waya ne:n xo:chit ata mochi:wa iteyo, yo:n moka:wa iteyo ompa, yo:n tihti:ltik iteyo wa:n pampi:xowi a yo:n iteyo, mopepechowa itech ka:sá: kowke:span, ompa ixwa ata. Ompa ixwa. Ika momiakiltia yo:n kowtet, sasaltik ata ne:n ikua:payo, de, de tapa:ni, sasaltik wa:n mopepecho:ti a wa:n ompa ixw ya yo:n kowtet. Ompa ixwa, tak nehjó:n tahtakua:wak no: iteyo. Ihkó:n momiakilia, yo:n, yo:n ... Ke:mah, niki:xmattok yo:n.. Wa:n no: kualtia ne: ikowyo kikuih para yo:n ... Kikuih, kikuih ata ikowyo ata n' tein yo:n iwki, iwki te:mats..., wehwei itsi:ntayo, komoke we:itaktson ya. Tak kixokoltiah, ox kua:tsah, ke:ní:w yo:n kichi:wah wa:n ki..., ko..., kopi:ni wa:n kichipa:wah para kichihchi:wah yo:n pa:pa:tomeh, chi:chiktehmeh *o** seki kitekiliah tein *más** wehwei yo:n ata *garzas** kinchihchi:wah, kiahtapaltiah ika. Ne: miak taman kichi:wah de kitanemililiah, de i:n ma:tachihchi:wah tokni:wa:n wa:n kinamakah ika kuali ipati:w. Kite..., kitehtekih. Ke:mah, pero kualtsi:n chihchi:wtok ne:n kowtsi:n, tsitsikilitik iihtik ata, ika, ika kwelitah koyo:meh. Yehwa yo:n ika tachihchi:wah. Ke:mah, kualtsi:n moka:wa, kualtsi:n moka:wa yo:n, ke:mah wa:n, wa:n se: taman yehwa yo:n tepalkat ... De ki:sa ipane:wayo wa:n kichipa:wah ya wa:n kipa:kah tak no:. A:mo teh te:chpale:wia nio:n tei, i:pa yo:n tamela:wa kowts..., kowtah sah mochi:wa kowke:span wa:n yo:n a:mo ke:man nikita ox ne: ixo:chio wehwei, soh ke ima:..., ima..., imahma:tsa:la:n ki:sa xo:chit, achi *medio** ma:aha:kostik wa:n yo:n kowyohahalaxtik wa:n mimiltik sah. Wa:n i:n seki ikowyo a:mo, a:mo ... Mimiltik pero kipia pané: talwatsi:n ipanko ihkui:n. Ke:mah, tihti:ltik wa:n pané: talwatsi:n kipia ipanko, tayewalohtok. Pané: yo:n tihti:ltik nehjó:n ki..., ach..., Yehwa yo:n seki te..., e:witika: wa:n i:n senalaxtik wa:n xoxoktik ikowyo ata. E:witiká: kipia. Xoxoktik. Ke:mah. Xoxoktik wa:n itsi:ntan de ka:mpa e:wi tepitsi:n kipia ne: se: *bolita** ihkó:n. Wa:n no: yo:n ... Wa:n semi takua:wak yo:n [tet] kachi tahtakuaktik, ye:kpipiktik ata yo:n kuowit. Ka:mpa e:wi, ihkó:n. Komo wa:kik se: kitehteki a:mo kiteki *machete** ata. Mm, wa:n neh nikitani ihkó:n momahmaxalowa. Ke:mah, ye:k, ye:k, ye:kmaxaleh. Yo:n no: kual..., yo:n, ke:mah yo:n no:, no: kualtia kowtati:l, kualtsi:n tata yo:n *porque** takua:wak. Momahmaxalowa ahko, momahmaxalowa ihkó:n pero achi, achi nehnextik. No: tata. No: kualtia para kowtati:l yo:n para ... Takotsitsi:n yo:n se: kikui wa:n chihchihkoltik komo se:, a:mo se: kowihita, mah se: kimekapalilpi, mah se: kwi:ka, yo:n kualtsi:n tata yo:n *hijo de la mala**. Pero achi nehnextik, tak tsikitsitsi:n para se: kitehtekis. Tata. Takua:wak mahyá: tekowit wa:n se:, se: taman yehwa ne:n i:n tepalkat niki:xmati no:, yo:n mochi:wa itech kahbe:n *o** itech xokot, yo:n ... Yeh kuamekat pero a:mo, a:mo kuowit, yeh kuamekat. Mowi:wila:na kahbe:nma:pan, *hasta** kwa:tsa, komo se: kitila:na kahbe:n, ihilpitok, koma:mo se: ki:xtilih yehwa kwa:tsa ika *porque** wehwei *mata** mochi:wa. Yehwa yo:n, yo:n kuomekat yo:n. Aha, tiki:xmattok yo:n. Wa:n i:pa, i:pa kua:tsa, kua:tsa ne:n mah kahbe:n, mah xokot moye:kke:ntia ipanko ata *hasta, hasta** wa:ki wa:n iwki moka:wa yo:n, yo:n kuomekat. Wa:n yo:n no: teyowa nehjó:n ki..., kipia pané: tsikitsitsi:n iteyo. Teyowa ata, yo:n, yo:n teyowa yo:n Wa:n no: kikuah chiktehtsitsi:n pané:. No: chiktehmeh kimoya:wah wa:n mopepechowa itech kahbe:n oso teisá: wa:xih *o** itech xokot wa:n momiakilia ya yo:n komekat. Ompa ya ixwa. Ke:mah kikua:ke:mi a ne:n tato:k, mah xokot wa:n kua:tsa ya. Wa:n de s..., *Porque** iwki chi:chi:tok itech kowit yo:n, ompa chi:chi wa:n kia:yohtika:na pos ki..., kwa:tsa. Kwa:tsa. Moto:ka itech n' kowit wa:n moto:ka wa:n ke:meh moskaltia ne:n i..., ima:i, ima:kowyo ne:n kowtsi:n. Yo:n pané:, a:it ke:ní:w tak monalwayo:tia kowtwtsi:n wa:n ompa ne: chiktehmeh tak kitamo:tah. Pos kinawa ya wa:n, wa:n yeh moto:ka wehkatan pos ki..., mokui:lia *hasta** itech yo:lo ahsi a. Ompa kichichi:ntok a yehwa ia:yo wa:n kia:yohkuahtok a *por eso** ki..., kiwa:tsa kowtsi:n, ke:mah. Kwa:tsa. Kiwa:tsa wa:n pos yo:n de wa:ki *hasta** ne:n *hasta** ke:meh i:n se: kiteki i:n kahfe:ntsi:n, koma:mo se: kie:ktia ne:hjó:n *matita**. Se: kitila:na wa:n ma:pohposteki a, ma:pohposteki a wa:n oso *hasta** kahfe:nma:tah oso yo:n xokoma:tah no: kikui koma:mo se: ki:xtilia pos no: kwa:tsa. Ke:mah, ki..., ompa moka:wa wa:n koma:mo se: kiwiwitak yo:n pos ne: mowe:ichi:wa, ke:mah. Kwa:tsa. Kwa:tsa ima:yo ma:ski ta:kua:wak nehjó:n xokokowit pero kwa:tsa. Kwa:tsa yo:n. Kwa:tsa, ke:mah komo..., mo..., Sepa se: ki:xtilia pos no: selia ya. Selia wa:n moto:ka itech kowit, itech kahbe:n i..., imahma:tsa:lan moto:ka wa:n *hasta** kwehwelowa ata de ompa, de kalaki ihtik a mahyá: wehweliwi a kahbe:ntsi:n, achi chikotoma:waya ata yo:n wa:n ompa ke:mah kokoliskui a, 'tila:na, postekik a. Ke:mah. Ika kiwa:tsa yo:n kahbe:ntsi:n. Chikowa:ki, tak chiko moskaltia wa:n kahfe:n yeh pos no: *igual** nochi komohkó:n ne:n tein nohne:l ne:n kahfe:nma:tah komo kikuih ima:ko. Chikowa:ki, chikowa:ki, ke:mah, yehwa yo:n. Pos ne:nke:n wa:ki. Wa:ki, wa:ki. Ke:mah, wa:ki ta: pos ye:k ... Xokoya wa:n yo:n inalwayo tak kikuihkui, motehtetsi:lowa. Takua:wak nalwat tak nimolwia wa:n neli kihilpia itech nalwat. Kitetsi:lowa wa:n ... Ipanko mowila:na nalwat, ihkó:n kipantetsi:lowa wa:n para se: kiehke:was owih ya. Kihilpia. Kihilpia ne:n ke:meskia kuomekat, pero a:mo kuomekat ta: tepalka. Kihilpia, kihilpia. Yehwa ki..., ki..., ika kihyo:miktia *porque** kipa:tsakatok kuowit ihkó:n *por eso** kiihyo:miktia. *Por eso** kiliah tepalka porin kikuihkui. Ke:mah. Yehwa de kuomekat. Kuihkui nochi ne:n *matitas** a, itech ihkó:n, neh nikita yehwa ya itech kahbe:n *o** itech xokot *o** ihkó:n oso itech xo:no:kowit, yo:n nochi mo..., mopihpilowa yo:n kuomekat. Ke:mah, mm. Ke:mah, ke:mah yo:n kuo..., yo:n, yo:n de komekat, ke:mah yo:n de komekat i:pa sayoh para kiwa:tsas *planta**, yo:n nexi:kol sah i:pa. Wa:n i:n seki no: kiwa:tsa komeh tein wehwei komeh no: kiwa:tsa no: pero komo telmiak a. Pos i:n, de yo:n chi:chi:ltik no: yetok sah ka:mpa mota:lia itech ima:i, ne:n *rama** de n' chalawih. Ke:mah. Yetok sah ka:mpa mochi:wa, yetok sah, ke:mah. *O** teisá: kuowit wa:n ompa ne: yetok. Mm. A:mo. No:, no: kwa:tsa. Kwa:tsa no:, kwa:tsa pos de ompa ta..., ompa takuahtok para moskaltia. No:. Yo:n ka:sá: ika se: kita sikie:ra se: chikuase:n *o** chiko:me oso mahtakti yetok nehjó:n, seko sah, telmiak. Ninipaka sa tachi:chi:le:wtok. *Por eso** kwa:tsa. Telmiak, telmiak, ke:mah. Ke:mah kualtsi:n mota xo:chitsi:n. Wa:n yo:n no: kualtsi:n, *por rollo** n' i..., ixo:chio. Kualtsi:n, kualtsi:n. Yo:n no: ka:sá: ika tachihchi:wah, nika:n Xochitlán nikitani, ompa nia:ni ke:masá: ilwit. Chihchi:chiltik. Ika tachihchi:wah ne: tio:pan yo:n xo:chit de n' tepalkat. A:, no: weli kia:ketsah *o** kihilpiah. Ika tachihchi:wah, kia..., kia:ketsah wa:n seki kichihchi:wah ka:mpa yo:n xo:chipetat kichi:wah. Kipilowah tio:pahi:xkua:ko, ompa nikitani neh ika tachihchi:wah yo:n xo:chit. Wa:n ke:ní:w kihilpiah, ke:ní:w kiwi:pantiowih. Kihilpiah, ika axtokeh, kilpiah, a:it ke:ní:w kichi:wah pero ika tata..., ika sehse: taki:tskil kilpiah ihkó:n, ika tachihchi:wah. Kualtsi:n tachihchi:wah ompa wa:n nika:n tehwa:n a:mo, yehwa a:mo tikuih tehwa:n pero ompa ne: pos nikitak tachihchi:wah ika yo:n tepalkat. Yehwa i:n timolihtokeh de ke no: kuali a nika:n timona:mikkeh. Ke:mah. Ke:meh i:n tikitah ke no: kualtia para ne: se: tachihchi:wa ne: sa:ntohi:xpan, pos kuali se: kitekis wa:n se: kia:ketsas oso ika se: kilpi:s ne: itech itech n' se: iartali:toh, ka:mpa ... Mm, mah iwki se: kia:ketsa, yo:n a:mo pati:yoh, mah se: kikui sah, ke:mah wa:n no: kualtsi:n mota, ke:mah. Nehjó:n se: kilpi:s, mah ika se: kita, ta: nika:n tehwa:n pos a:mo, tehwa:n *solamente** tikuih ne:n chamakih. Chamakih *o** teisá: xo:chitsi:n ihkó:n tikuih pero yeh yo:n a:mo ke:man tikitaskeh ne: tio:pan a:ksá: ihkó:n mah kita:lihto, a:mo. Yehwa sah tikuih. Ka:n ta: kualtia yo:n no:, kualtia no: nikita neh *porque** ompakawi:n ... Ka:n tikahokuih tehwa:n, tehwa:n t'nekih xo:chit tein *más** de kuahkuali. Ke:mah, pero yo:n xo:chitsi:n pos ne:n ne: [tein] te:chkuida:rohtok nochi, nochi kwelitah yeh. Pero no: kualtsi:n yo:n xo:chitsi:n, no: kualtsi:n, ke:mah. A:, ke:mah. Nochi kuelita sayoh ke tehwa:n a:mo tikmatih de ke ... Ke:mah. Pero ekintsi:n nika:n timolwihtokeh komo tikitak ne:wi:n ka:mpa tachihchi:wtokeh pos no: kuali se: kitekiti:w nehjó:n to..., tepalkat wa:n ... Xa:. Kualtsi:n mah se: kita:li no:, takualne:xtia kualtsi:n, ke:mah. Ka:sá: ika wetstok, ka:sá: ika ne: selistok kuali se: kitekis. Mah se: kiteki, chi:chi:le:wtok. Chi:chi:le:wtok wa:n pos yehwa yo:n nochi a:mo tikmatih ox kuali para teisá:, teisá: pahti *o** kuali para teisá: ihko:ni. Ke:mah. Nochi a:mo tikmatih, ta: ne:n, neh nikmattok sayoh para ne:n ... No: kualtia seki kowtati:l de yo:n chihchi:chi:ltik, no: ta: takua:wak. Kanah, yo:n a:mo, a:mo, a:mo, a:mo te:kakilia ox pahti pero, pero nehjó:n ne: ... Kualtia, kualtia, ta: yo:n kuali tata semi, ke:mah, kuali tata. Wa:n ne: ... Yo:n tak wa:li tata, de wa:kik kualtsi:n tata pero itaktsoyo ka:mpa e:wtok pos kitachihchi:..., kichi:waltiah para i:n ma:tachi:wah ya. Ke:mah, ma:tachihchi:walis ke:meh ekintsi:n ... Soh kichipa:wah kualtsi:n wa:n kiek..., e:k..., Miak onkak, ne: ke:man pos tikta:tamo:tayah oso tikchichinowa:yah ihko:ni. Ke:mah. Ekintsi:n a:mo, ekintsi:n *hasta** ne:wi:n kite:mowah wa:n, Borrar kite:mowah wa:n se:, se: kuiti ka:mpa ne:n onkak. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n pos ekintsi:n ne:n pos no: kuali a timomati:ltiah nehjí:n. Borrar. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania:ya, tiki:xmattok wa:n soh ne:chilwi moto:kai wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos nehwa nimo..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh, mm.