We:noh pos a:man ke sepa nika:n timona:mikih no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n seki xiwit mochi:wa ata a:mo, a:mo wehkapantia, ke:meh se: *cuarta** wa:n tahko, o:me *cuarta** telwekapan, ata ma:ahalaxtik wa:n achi *medio** ma:..., xoxoktik pero teltihti:ltik kachi *más** i..., xiwit, itapalo ti:ltik semi wa:n xoxo..., xoxoktik pero a:mo xoxoktik, a:kostik *si no que** ye:kkualtsi:n xoxoktik semi i:n xiwtsi:n. Wa:n metsahalaxtik wa:n imetskowyo tepitsi:n *medio** tihti:ltik imetskowyo ata, ne: komoke tein ta:lte:noh tihti:ltik wa:n moxo:chio:tia ne: iyo:la:n ya ka:mpa tamiti a ne:n ine..., ineketsalis wa:n poso:ni sah, we:noh moxo:chotia pos ki:sa ne: i..., ix..., ikowyotsi:n *arquito** wa:n ompa motekpa:ntiw a ne: pané: kokotsitsi:n ompa ki:sa ata xo:chitsi:n ata ihista:k. Yehwa yo:n ox tiki:xmattok, yo:n xiwit ta: neh nikte:kakilih ke kualtia para, para kowa:p..., ki:..., mo..., ki:xmatih kowa:pah *porque** kuali, ke:meh i:n pilimeh pos ko..., kowa:tih yehwa kininmaniliah wa:n kintai:ltiah pilimeh wa:n kintamo:tah okuilimeh, ihtikowa:meh. Tiko..., wa:n pos ... Wa:n yehwa i:n tikneki tikmatis pos, pos ... Yehwa ika tikiliah kowa:pah, yehwa nikneki nikmatis no: ox, ox tikmattok ke para yehwa sah yo:n kualtia. Semi kuali a de ke timona:mikih itech nehjí:n ohti, ke:masá: nika:n timoahsih, *siempre** timona:miktinemih. Mm. Pos no: kuali a ke tine:chtahtania ox niki:xmati. No niki:xmati yo:n kowa:pah xiwit kiliah. Mm. Yo:n yehwa kinmakayah kone:meh de ke kinkui yo:n kowa:meh, tak ompa moskaltia itech se:, se: ihtik ihkó:n de ko..., se: *cada**, se: kone:t wa:n yehwa yo:n kui:li:tih ne:n kowa:pahxiwit wa:n ki..., kimanah wa:n yehwa yo:n kintai:ltiah wa:n yo:n pos no: kima:nelowah ke:masá:, ne: ke:man kima:nelowa:yah yehwa yo:n iwa:n yo:n epaso:t no:. Mm. Epaso:t no: ki..., kisemanayah. Mm. Wa:n kitai:ltia:yah ne:n kone:t *porque** yo:n ki..., ika e:wa, oso ika se: e:wa ne:n moskaltihtiowih yo:n kowa:meh. Mm. Yo:n kowa:meh ka:mpa yetokeh yehwa yo:n kintai:ltiah para wetsi ne:n, ka:sá: ika kihtowah incha:n kit se: *bola** yetokeh wa:n yehwa yo:n ne:n te:kokoh se: ihtik, kinkokowa kone:meh wa:n nehjó:n no: yeh tsikitsitsi:n, a:mo semi wehkapantia nehjó:n kowa:pahxiwit pero neh no: niki:xmattok seki kiliah yo:n teposihya:k. Mm. Yo:n kihtowah iwa:n no: kima:nelowah oso no: se: ... Kimanah no: kualtia para n' kowa:meh. Inalwayo. Wa:n tiki:xmati, inalwayo yo:n ka:sá: ika no: achi wehkapantia wa:n no:, no: *casi** no: *igualito** pero no: ke:meskia taman. Mm, ke:mah. Mm. Wa:n i:n, de i:n seki pos ista:k i..., ixo:chio. Ista:k ixo:chiotsi:n. Wa:n pos a:mo wehkapantia. Ke:mah, mm. Wa:n oksé: tepitsi:n wehkapantia wa:n pos yehwa yo:n ne: ki..., kikuih. Yehwa yo:n kikuih ne:n ki..., taiah ihkó:n wa:n kintai:ltia:yah kone:meh *o** seki ika kimpoxpi:kiah. Ke:mah. Mm, Ke:mah, te:ihtikuah. Wa:n pos yehwa yo:n niki:xmattok pero yo:n a:mo wehkapantia yo:n kowa:pahxiwit, yo:n kualtsi:n ma:a:halaxtik wa:n pos yo:n a:mo witsioh. Ke:mah. Yo:n a:mo witsioh wa:n kuali no:, yehwa ne:n ki..., kikuiah ne:n, ne: wehka:w ne:n tota:tahwa:n ika te:chpahtia:yah, kiliah kowa:pahxiwit. Kowa:pah. Kowa:pahxiwit para ne:n kone:meh oso ma:ski se: yehwa no:, no: te:kuih yo:n okuilimeh wa:n pos yehwa ne:n pahti sayoh kihtowah i:n teposihya:k *más, más** kachi chika:wak, kachi *fuerte** ke ne:n okseki, oksé: n' ahwia:k. Ke:mah, ke:mah. Porin ahwia:k, mm. Wa:n i:n kowa:pahxiwit, i:n se: a:mo, a:mo wehkapantia. Mm. Yo:n ista:k ixo:chiotsi:n, ke:meskia ni:nipaka ne: ista:k wa:n ihkó:n moskaltia *hasta** ikua:pan. Mm, ista:k, mm. Pos nehjó:n kualtsi:n mosa:sa:lohtiw nehjó:n ixo:chiotsi:n, itsa:k. Mm. Mm, ista:k. Mah se: motapowi. Ista:k ne: ixo:chio wa:n pos no: kualtsi:n soh ke a:mo se: kimati pero pos neh no: nikuelita ke:meh i:n ka:sá: ika timona:miktinemih, nika:n tise:meh pos timotapowiah kati:n ne:n ... Tota:tahwa:n te:chilia:yah ika te:chpahtikeh, *después** te:chiliah ihkó:n pos se: mo..., se: momati:ltia ya wa:n pos ihkó:n no: se: momati..., se: kimati a. Ke:mah. Entó:s ne:chkui:li:to oso tik..., tikuitih yehwa i:n para kua..., para kuali pahti nehjí:n xiwtsi:n. Mm. Ka:n te:na:miki no: wa:n ka:n te:na:miki. Ka:sá: ika ne:n tapahti:lo:ya:n no: se: kuiti seki pahti, a:mo nochi te:ch..., te:na:miki, ta: seki yeh *más** te:na:miki ne:n tama:pah. Kachi kuali para pilimeh se: kintamo:tili:s n' okuilimeh yehwa yo:n xiwit, no: nite:kakilia neh de kwiwitah yo:n xiwit, seki kim..., ki..., yehwa sah kimanah, seki kihtowah ki..., kitsontewiah wa:n kimanah ya wa:n ... pero a:mo miak *porque** kihtowah *delicado** no:, komohkó:n telmiak kit yo:n nalwatsi:n ne: ki..., te:i:xiwintih, se: i:xtayowa. Pilimeh kinimah, i:xtayowah. Wa:n ke:mah kinimiktia okuilimeh kin..., kinalaxtamia, pero neli mah a:mo semi miak, ika, ika s..., telmiak, telmiak o:me nalwatsi:n sah, o:me nalwatsi:n de o:me xiwtsi:n sah komoke inalwayo, komoke o:me taktso:n sah. Yehwa sah mah kitsontewi:ka:n wa:n mah kimakaka:n n' pili wa:n ke:mah ne: mah, mah tai de kualka:n, a:mo semi, mah a:mo takua ya wa:n yehwa ne: i..., me:wa wa:n mah kimakaka:n yehwa yo:n pahti, a[ya]:mo takuah okuilimeh yehwa niman taih wa:n kinimiktia, tio:taki, ke:mah, o:me, e:yi *rato** ki..., kintamo:trah n' okuilimeh. Pos neh no: nikte:kakilia de ke *cuando** aya:mo no: kinmakah sikie:ra kahfe:ntsi:n kone:meh, ihwa:k kinmakah achto nehjó:n a:tsi:n de n', de nehjó:n, de n' pahti de n' kowa:meh, de xiw..., xiwit. Wa:n ... Ke:mah ihko:ni. Ke:mah, achto tai, mm. Ke:mah. Yo:n telkuali no: kihtowah *siempre, a veces** ke:meh yo:n chika:wak semi tak, a:it ke:yeh nehjó:n ... Kuali pahti, kuali pahti, mm. Soh ke teh[wa:n]. Tehwa:n tika:wah pahti de yo:n, tiknekih nochi koyo:pah pero kachi kuali tein tehwa:n nika:n tota:tahwa:n te:chpahtia:yah soh mah se: motapowi para nochi tokni:wa:n se:..., mah kichi:waka:n wa:n ki..., mochi:wili:ka:n mah a:mo, mah a:mo kuitih ne: tapahti:lo:ya:n, ompa kinkaya:waka:n sah, kachi kuali i:n xiwit tika:wte:wah ne: kaltsi:ntan pahti wa:n tiowih ne: ka:mpa koyo..., koyo:meh mopahtiah. A:mo, ta: kachi kuali a ke:meh i:n se: mo..., Wa:n de ... A:mo te:na:miki, te:makah *pastillas** wa:n a:mo *ig..., igual siempre**. Se: molia wa:n pos ta:ka:n a:mo te:na:miki ne: tapahti:lo:ya:n se: kikui, se: kuiti ne:n pahti. Pos yehwa ya mah se: kuiti xiwtsi:n, xa: kachi te:na..., kina:mkis ne:n kone:meh *oso** se: yehwa. Ke:mah, kachi kuali yehwa yo:n, ke:mah. Ke:mah. Wa:n *más** nehjó:n ekintsi:n, ke:meh ekintsi:n nika:n a:i timono:na:miktinemih, ti..., timotapowiah ke:meh i:n tikowtahnemih oso te:chilia:yah tota:tahwa:n de ton te:chna:miki, ika te:ch..., te:chiskaltihkeh para timoskaltihkeh pos te:chchi:wilia:yah *lucha** para tinemiskeh, pos yehwa yo:n kowa:pahxiwit semi kit kuali. Ke:mah, kuali pahti. Yo:n kuali wa:n yehwa ya ne:n pos ke:meh tikihtowa yo:n a:mo semi miak ki..., kinmakayah *porque** i:xtayowayah. Ke:mah, se: i:xtayowa komohkó:n miaktsi:n. Komo semi kipano:ltiayah yo:n de kinmakah ... Pos i:xtayowayah kone:meh *porque* semi telchika:wak. Se: i:xtayowa. Ke:mah, yo:n chika:wak semi yo:n xiwtsi:n. A:mo nochi tikmatih *o** a:mo nochi kimatih pos seki tik..., tikwi:kah se: kone:tsi:n ne: tapahti:lo:ya:n pos a:mo, a:mo ... Ke:masá: a:mo kina:miki. Ka:n kitamo:tah okuilimeh. Wa:n de a:mo kina:miki pos yehwa ya yo:n mah se: kuiti yo:n xiwtsi:n wa:n mah ki..., kimanili:ka:n. Ka:n kintamo:tah. Mm. Wa:n ika nehjó:n kintamo:ta ne:n okuilimeh *porque** yo:n ka:mpa seko sah yetokeh ke:meskia no: kiliah incha:n. Ne: kachi ihsiwka, ke:mah. Incha:n ka:mpa mota:liah wa:n ompa tak ki:sah. Ke:ní:w ki:sah wa:n ne:nemih tak itech se: ihtik wa:n para te:..., te:kokoh ya yo:n, ta: se: mopoxte:tetsi:lowa wa:n pos ne:nemih ke:meskia yo:n tak mo..., Ne: tak no: te:poxkuah, ke:ní:w *o** te:..., te..., maya:nah. Te:kuah de, de maya:nah wa:n yehwa:n te:kualiah *hasta** se: itakual. Pos yehwa yo:n se: itakual te:..., te:kualihtiowih sah, wa:n yehwa se:, ke:masá: seki ne:n *hasta** tehwa:n, *hasta** seki kone:meh. Mm, ke:mah. A:mo wel moskaltiah. Mm. *Por medio** de ke yehwa:n ko..., kone:..., ne:n okuilimeh kinkualihtokeh sayoh i:n intakual. Mm, ke:mah ihkó:ni. Intakual yehwa kinkualihtokeh wa:n yehwa yo:n a:mo, a:mo moskaltiah ok oso tehwa:n ihkó:n a:mo weltie:kyetokeh. Pos ta: yehwa ne:n ta..., toihtik ne: te:chkuahtokeh yo:n okuilimeh. Yehwa yo:ni, ke:mah. *Igual** se: kone:t de moskalti:skia ihkó:n koka:mo tikchi:wiliah *lucha** tikuitih nehjó:n pahti de nehjó:n kowa:pahxiwit pos ihkó:n yetoskeh *porque** seki ihkó:n ekintsi:n mah tikuitih seki ihkó:n tapahti:lo:ya:n a:mo nochi te:ch..., a:mo nochi te:chna:miki *o** a:mo kinina:miki kone:meh. Ke:mah. Wa:n yo:n semi tel, sioh para mikiskeh se: kone:t *porque** mopo:poxtetsi:lowa, yehwa yo:n tak moyo:nih nehjó:n okuilimeh. Te:kuah n' okuilimeh, mm. Ke:mah. Kihtowah ke se:, ihkó:n se: *bola** yetokehitech ka:mpa no: yetokeh ne:n okuilimeh, tak ka:mpa moskaltiah. Seki wehwei wa:n seki tsi..., tsikitsitsi:n. Pos yehwa ya yo:n tak moyo:nih wa:n te:..., te:senkuih, te:senkemih wa:n nochi te:..., tak no: achá: mopihpilowah *por eso** ne:n te:..., te:tsahtsi:ltiah. Te:ihtikuah ya. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n ... Pos yehwa yo:n nimitstahtania wa:n no: onkak seki pahti no: nite:kakilia kowa:pah, yeh ito:ka:i kowa:pah de ihti..., ihtikowa:meh de, de ke:meh i:n tehwa:n. Mm. Wa:n onkaka kowa:pah tein a:ksá: tokni:w moahxi:ltia kowa:t, kikehtsoma wa:n no: kihtowah kowa:pah yehwa yo:n, yo:n nehjó:n *santa elena** wa:n yo:n komekat ata yo:n ma:mohmoloxtik ne:n mochi:wa komekat, moloxtsi:n wa:n ma:tsohtsotsoltik ne: i..., kuam..., ne: xiwit wa:n ma:yehyewaltik tepitsi:n, ma:tsohtsotsoltik pero ye:kmohmoloxtik ata. Yehwa kihtowah no:, no:, no: ko..., no: kuali pahti. Kowa:pah pero yo:n para ke:meh yo:n te:kehtsomah kowa:t, yehwa yo:n kuali taih kihtowah yo:n wa:n *santa elena** no: iwki no: taih. No: taih *santa elena**, no: yo:n ki..., kihtowah ke ... Koma:mo kitsontewiah kikue:chowah wa:n kimanah wa:n taih a:tsi:n *santa elena** Pos ... Pos no: nik..., Wa:n yo:n xiwit no: *igual**, no: ki..., no: kimanah sah yo:n wa:n taih. Yo:n kuitokeh ina:w tein yo:n mokowa:kualtia, yehwa kuitokeh, a:mo taih kahben, nio:n tei, *si no que** yehwa sah n' a:tsi:n tai. Yehwa sah n' a:tsi:n ki..., a:mo taih kahfe:n. A:mo de i:n yema:nik, te:tewatsi:n. Yehwa a:tsi:n sah tai. A:mo teh kahbe:n mah tai, *solamente** yehwa wa:n taxkaltsi:n wa:n mokowa:kualtia pos kikua te:tewatsi:n, a:mo kikua taxkal tein xohxowik, taxkal yema:nik. A:mo weli, a:mo *porque delicado** kit yo:n. Pos no: kuali a de nika:n timona:mikih nochi timonohno:tsah wa:n nochi timotapowiah. Mm, mm. Kati:n, de ke ke:meh ekintsi:n nika:n titetekitilia:nih ihkó:n titekititih itech i:n kuowtah wa:n nika:n itech ohti timona:mikkeh mah semi se: mocuida:ro *porque** yo:n okuilin nehjó:n neli ke:masá: pos yehwa yo:n kihtowah de n' nehjó:n pahti de n' kowa:t pos ne:n yehwa yo:n mah se: kuiti ne:n, ne:n pahti, yo:n semi *santa elena** wa:n ne:n yehwa yo:n tikihtowa yo:n seki ne: pahti ke kuali. Mm. Kuali, mah kimanaka:n yo:n wa:n mah kita:li:ka:n itech koma:l wa:n mah te:tewa:ki wa:n mah kue:cho:ka:n wa:n yo:n ika refi:ni:toh tepitsi:n wa:n mah ika te:..., te:makaka:n. Mm, ke:mah, ka:mpa te:kokoh. Mm. Wa:n tepitsi:n mah te:ohxili:ka:n ka:mpa ne: te:..., te:tipi:nia ne:n okuilin. Pero yo:n okuilin semi tel *mal, porque** yo:n na:weyak kiliah oso yo:n nehjo:n kowa:we:wentsi:n. Mm. Wa:n nehjó:n seki ne:n mia:watsi:n nochi yehwa nehjó:n nochi ne: yo:n tamameh de n' okuilimeh. Ke:mah. Pos yehwa nehjó:n wa:n yehwa kihtowah *antes** ika timo..., timopahtia:yah ne:n ta:tahmeh ka:mpa ke:masá: ... Pos a:mo onkaya, a:mo onkaya *inyecciones**, yehwa sah yo:n para kowa:pah. Yo:n tiki:xmatih kowa:pah tein a..., kowa:pah kihto:sneki tein ... Onkak seki kowa:pah tein ihtikowa:meh te:pahtia ika se: mahyá: se: mopahtia, se: tai wa:n onkak kowa:pah tein yo:n kehtsoma kowa:t, yehwa kiliah no: kowa:pah para kihpahtia ka:mpa te:kehtsoma kowa:t Wa:n yehwa yo:n ne: kimpahtia ata ta:tahmeh, a:mo onkaya *inyección. Kipa..., *Solamente** yehwa sah xiwtsi:n taiah, yo:n kuomekat kiliah kua:koh wa:n yo:n *santa elena** no:, yehwa yo:n taiah wa:n iwa:n refi:noh ki..., kia:tilia:yah, kia:yo:tia:yah. Wa:n no:, no: kuali no: kit yo:n kowa:t moahxi:ltiah nehjó:n *tabaco** kitsonkuahkuah wa:n kitolowah *parejo** ia:yo *tabaco** Yo:n semi *fue..., fuerte**, niman kikoto:na n' ne:n de te:kokohka:yo:t. No: kui..., no: kuali Te..., yehwa yo:n kuali ne: iyatsi:n kikuah, ihwa:k onkaya ok, [...] ihwa:k kinamakah iyat, ekintsi:n a:mo kinamakah iyat ok, ekintsi:n *puro cigarro, hasta** a:mo no: kinamakah ok semi. Pero ihwa:k nochi kinmakayah nochi iyat wa:n yehwa semi kuali pahti. koma:mo, ke:meh yo:n te:kehtsoma kowa:t wa:n komo se: kipia *tabaquito** kit kixo:taltiah wa:n kitsonkepah wa:n te:pi:pi:chiliah ka:mpa ... Kitatiah. Yo:n ka:mpa ne: te..., mm. Ka:mpa ti..., ka:mpa kehtsoma tokni:w wa:n ke:mah ki..., ta..., tamati:ya. *Porque** yo:n ... Yo:n, pero yo:n ika *rato** sah te:kokoh yo:n *cuando** ka:mpa kowa:t te:kua, ika *rato** sah te:kua. Ke:mah wa:n *después** ika se:..., kualtsi:n se:se:wtok pero sa:te:pan ke:mah sepa ki..., *fuerte** te:kokoh *hasta** se: sisipoltia. A:, kaxa:ni a ne:n ... Yehwa yo:n. Ke:mah wa:n *cuando** yo:n ki..., kita, yo:n sesepoltia ta:tahtsi:n ne: a:kin mokokowa, kipi:chilia ika yo:n iyat wa:n tamati:ya sepa. Ke:mah, yehwa yo:n kichi:wah ika iyapo:k, kitso..., kitsonkepah. Se: *vez** yo:n kowa:we:wentsi:n, yo:n no: mopiliwa, yo:n te:..., te:ki:tskia ihkó:n, a:mo te:tipi:nia, ta: te:ki:tskia ika itawa:n. Ke:mah. Wa:n yo:n se: *vez**, we:noh ki..., no: kuali nehjó:n kekexikilit ne: ikamohyo. Mm. Kitehtekih ihkó:n kualtsi:n, yohyowaltik kitehtekih ... Wa:n ika te:pepechowiliah ka:mpa ne: wa:n koma:mo no: ki..., kichichinowah ne:pa ka:mpa ne: te..., te:..., te:kui ne:n okuilin, te:..., te:k[ua]. Mm, mm. Wa:n ompa kita:liliah, kichichinowah ika tit para mah tata ne:n ite:na:yo. Ite:na:yo, mm. Wa:n yehwa yo:n kuali ne:n ki..., se: kita:lilia para nehjó:n kachi yo:n yohyowaltik wa:n se: kipepechowilia *o** bien kip..., kipaya:nah, nochi kualtsi:n kue:chowah wa:n tikpepechowiliah. Mm. Nehjó:n ne:n kekexikilit ikamohyo. Ke:mah. Xa: no: tikmati wa:n ... Ke:mah. Yo:n no: kuali, kuali pahti ika yo:n kipahtia n' cho:kil de n' wehweikilit icho:kilo. *Porque** ne:n, ne:n *veneno** tein ne: kitamo:ta ne:n okuilin, kostik. Kostik, kostik ke:meh, ke:mah, ke:meh, ke:mah nekti. Ke:meh nekti. Ke:mah. Kostik, kampeya:wa ne:n no:, ke:meh nekti kampeya:wa wa:n yehwa yo:n te:..., pos se: miki koma:mo te:pahtiah, pero *antes** tota:tahwa:n ika ki..., mopahtia:yah nehjó:n kin..., para yo:n *de malas**. Mm. Ke:meh i:n se: tekiti pos ompa se: moahxi:ltia nehjó:n okuilin. Ke:mah. Pero yo:n tein okuilin tein na:weya:kas, yehwa ya ne:n kowa:we:wentsi:n oso mia:watsi:n, no: yo:n *gual** nochi kipiah nehjó:n *veneno**. Mm, te..., tello:kohmeh yehwa i:n mia:watsitsi:n wa:n yo:n na:weyakmeh, onkak o:me taman na:weyak, se: ... Se: taman na:weyak yo:n tein ista:k na:weyak, tein nika:n nemih i:pa de, de toxola:lpan *o** tokowtahpa wa:n yo:n xo:china:weyak. Xo:china:weyak yehwa nika:n ne: itoskatampa kostik, xo:china:weyak kilia wa:n ... Koyo:kopa kiliah *cuatro narices** pero yo:n na:wi i..., iekatsol, na:w..., na:wka:n kohkoyoktik, na:wi iekatsol. Mm, na:wi iekatsol. Na:wi, a:, na:wi kohkoyoktik iekatsol. Wa:n i:n seki ista:k na:weyak, yeh, yeh sayoh o:me sah iekatsol wa:n toskaista:k. Ke:mah.