We:noh pos nika:n sepa timona:mikih ne: nikneki nimitstahtani:s ox no: tiki:xmati yo:n kuowit, ata ka:sá: ika se: kita ne: mohmoloxtik kowit ata, ikowyo no:, *cuando** selik ok *esquinado** no: wa:n *cuando** chika:wak a:mo, mimiltik pero *siempre** ma:..., ma:xahxakachtik nochi ima:xiwyo wa:n ikowyo *medio** tohtohmiyoh tepitsi:n ata. Wa:n ixo:chio mochi:wa ne: *morado**, moah..., moahkokehketsa ixo:chio, mo..., ika, ika *racimo** mochi:wa ikechtan ya ne:n xiwit, moke ixiwyo. Yo:n ni..., nika:n tiki:xmatih kiliah kua:kowi:teko:ni yo:n, yo:n xiwit, kowit a, komo ... Wehwei mochi:wa kowit no:, komo se: kite:nteki ye:kolo:chitsmoli:ni, miak, miak itsmol mochi:wa ya. Yo:n a:mo poliwi, yo:n ke:meh istawa:xiwit yo:n, ke:meh istawa:t mochi:wa, se: kite:nteki wa:n its..., kachi miakia. Pos no: kualia ke tine:chtahtania a:kin nika:n timona:mikih itech i:n ohti. Mm Ke:meh i:n tikitstinemih pos no:, no: kowtsitsi:n pos seki se: ki:xmati wa:n se: molia, tehwa:n tikiliah kowi:teko:ni wa:n pos yo:n a:mo witsioh, yo:n kualtsi:n no:, yowi de ke ... Mm. Ihkui:n seki no: mochi:wa de n' itsmol, mehmela:wak. Mehmelaktsi:n. Mehmela:wak wa:n i..., iteyo ne:n oholo:chtik mochi:wa pero weh..., wehwei no: mochi:wa. Ikechtan mota:..., weh..., wehwei *racimo** mota:lia, komoke ikech..., ikechtan ya mota:lia xo:chit. Wehwei mochi:wa ikechtan, wehwei ne: i..., Ne:n xo:chit wa:n pos yehwa yo:n a:mo se: kimati neh no: niki:xmattok seki tak kikuih para kowtati:l, a:mo se: kimati, pero yo:n wehwei mochi:wa. Ke:mah, miakia, komo se: kite:xi:n olo:chitsmoli:ni, ke:meh, ke:meh, *mero** ke:meh istawa:t, a:mo poliwi yo:n se: kite:xi:ma Miakia, se:, *después** de yo:n istawa:t ne: selik wa:n yo:n no: eheti:k. No:. Eti:k no: yo:n kuowit. Ke:mah. Wa:n pos yo:n a:mo se: kimati ox ki..., kikuih para teisá: pahti *o** para teisá: n' i..., ima:yo. Pos a:mo, yo:n sayoh m..., xahxakachtik wa:n i:xmohmoloxtik tein se..., selik, i:xmohmoloxtik ata. Ke n' ima:yo kualtsitsi:n no: xahxakachtik ihkó:n pero i:xmohmoloxtikeh. Tein selik wa:n pos ne:n ... Pos a:mo se: kimati no: ixiwyo ox no: kualtia para teisá: pahti wa:n neh nikita sayoh ihkó:n ne:n tehwa:n tikiliah kowi:teko:ni. Ke:mah. Ka:n se: kimati Pero pos nehjó:n ... Ke:mah, ta:taman t'to:ka:itihkeh tepitsi:n mopata. I..., i..., *mismo** yehwa pero soh te..., ika tepitsi:n tik..., mopata *porque** tehwa:n tikiliah, tiki:xmatih ompa ne:pa kua:kowi:teko:ni, ne:chilia:yah nota:tahwa:n. Kiliah kua:kowi:teko:ni *porque** ata nika:n i:n ta..., tatampa ihkatok se:, ka:mpa i:n Rafael González itakua:pan, itakua:pan ata yetok se:, se: taktson yetok ata, yo:n ohte:n tanikua:kowapa, yehwa yo:n kiliah kua:kowi:teko:ni. Yo:n kowit wehka:w a, *desde** tehwa:n tipilimeh katka, te:chwi:kaya kowtah nowe:ipopá:n, yehwa i:n kua:kowi:teko:ni, te:chne:xtilia:ya. Yo:n, ke:yeh nankiliah kua:kowi:teko:ni? "Pos achto" kihtowa "ke:meh nochi tokni:wa:n kipia kua:kowtsi:n" kihtowa "kwi:kah kowtah, mah tatekiti, mah koh..., mah tatekiti ikowtah oso yowi tatekiti kwi:ka ikua:kow" kihtowa "wa:n ika kwi:tekiah, ki..., kitektiki:sa nika:n, *pobre** kuowit, kuextawiah ika ikua:kow. Ika tikta:lilihkeh, kita:lilihkeh ta:tameh kua:kowi:teko:ni". De yo:n pihpitsa:wak. Iksá: onkak tako:tsi:n ata mochi:wa melaktik tako:tsitsi:n, ke:mah wa:n mehmela:wak mochi:wa wa:n pihpitsa:wak. Mm, tako:tsi:n wa:n ye:kmehmelaktsitsi:n. Yehwa yo:n ..., "A: pos ika kitokah". "Ke:mah" kihtowa "ika kua:kuehmeh kinwi:te:kiah" kihtowa wa:n ika ki..., kito:ka:itihkeh" kihtowa "ke kua:kowi:teko:ni". Ne: katka ke:meskia tape:wayah. Ika tape:wayah, nochi ihwa:k pos tokni:wa:n ke:meh ihwa:k a:mo tapoliwia ke:meh eskintsi:n tachtekih, yeh a:mo, ekintsi:n a:mo wel se: kipia ok kua:kueh ok. Kipe:wayah. Wa:n t'piah ka:ni tikimpiaskeh pero ihwa:k kipiayah kua:kuehtsitsi:n wa:n kitama:maltia:yah, mahyá: itskuintsitsi:n kwi:katinemiah n' tapialmeh. Kua:ta:lilia:yah ahko. I..., i..., ikua:ko kua:ta:liliah kowtsi:n oso teisá: tama:maltsi:n kahsih, kahbe:ntsi:n oso teisá: tama:mal. Ikue:rnohtikpak kita:liah wa:n kilpiliah ika tamali:n wa:n kwa:li:ka ya n' tapialtsi:n, kwa:lma:mahtiwi:ts. Ki..., kite..., *o** kipe:wah, ta: pos ihwa:k tapialmeh katka tamattokeh no:, kimpe:wayah no: i..., no: ika ... A:, kite:wila:naya. A:mo onkaya cabayohmeh, nio:nó: ... *Burritos** sa..., yeh, yeh sa:te:pan pe:wak ne:si pero n' achto onkayah kua:kuehmeh sah. Kua:kuehmeh wa:n pos tekitiah. Kinkua:ta:lilia:yah ne:n ... Yehwa sah. Kem..., komo tekititih *o** kinte..., kintekiti:ltiah wa:n komohkó:n kuowtah kui:ka pero kwi:kah kua:kuehtsi:n wa:n kowtsi:n kua:lkua:ta:liliah ya wa:n wi:tsa ya, kwa:lpe:wa ite:ko. Iwki kichi:wayah ihwa:k, ikua:ko ne:n ... Ke:mah, se: tama:maltsi:n kwa:lkui ikua:ko tapialtsi:n Ikua:ko ki..., kilpilia:yah se:, se: tama:mal tak, kilpia:yah wa:n ... Wa:n no: tamattoyah, ka:n ... Kuali kwa:lkuia ikua:ko ne:n tama:mal. Ke:mah, pero ekintsi:n a:mo. Amo, a:mo tikitah ok yo:n, ekintsi:n nochi tehwa:n tikua:ma:mah wa:n koma:mo pos kipiah tapialmeh kisakatih ika kowtsi:n, koma:mo itech *coche** ne:li kwitih ne:n tama:mal. Kintama:maltia:yah. Pos ihwa:k nochi ki..., kintekiti:ltiah n' tapialtsitsi:n wa:n nochi kuali tekitiah. Wa:n moka:waya n' tapialtsi:n, no: moka:waya, [amo] no: ... Ki:xmattoya ite:ko pos moka:waya mah kua:ilpili:ka:n kowit. Kanah ok, kanah ok wa:n ke:mah. Kimachtia:yah wa:n onkayah kua:kuehmeh tein yo:n i:pa, i:pa de nika:n kua:kuehmeh, i:pa para ne: ... Pos ekintsi:n a:mo mo..., moka:wah, ta: tsi:tsikui:nih ne:n tapialtsitsi:n wa:n pos ekintsi:n a:mo no: kachi tama:mah pero yo:n a:mo kimatih ok ke:ní:w tama:mah se:, se: tapialtsi:n ta: *antes** no: tak kimachtia:yah ne:n tein inina:xka ne:, ne: ... A:mo koyo:kua:kuehmeh, ekintsi:n wi:tseh koyo:kua:kuehmeh, yo:n ahalaxtikeh, ista:keh *o** nextikeh yo:n a:mo para tekit, yo:n soh para, soh para se: kikua:s sah. Wa:n ihwa:k ne:n oksé: taman no: tapialtsi:n no: kinwa:lkuiah. Ke:meh, ye:konkayah nika:n, i:n *mismo** se:meh nika:n kikuiah yehwa:n ne: ki..., pos kuali para, para tekit katka yo:n, tekitiah *porque** kuali kipiayah inkue:rnoh kualtsitsi:n wa:n i:n seki pos ata seki a:mo, a:mo kue:rnohyehkeh, kua:tehtemolotikeh sah pos a:mo kualtia para tekitis yo:n, mm. Seki tihti:ltikeh ne:n ... A:mo, a:mo kikui wa:n ekintsi:n ne:n soh para te:koko:skeh ihkó:n, ekintsi:n no: ... Pos yehwa yo:n *antes** ki..., kikuiah ne:n tapialmeh *porque** kimattoyah ke semi *mansos**. Yehwa ika. Kite:wila:nayah oso ke:meh ne: ki:tski:tih. A:mo tsikui:nia, a:mo tahmatia wa:n ekintsi:n ne:n se: tapial ke:meh yo:n a:mo ki..., tsikitsi:n ihko:n ikue:rnos pos semi a:mo kikuis wa:n a:mo tama:ma:s ok. Ka:n tahmatiah, ka:n tahmatiah, mm. Ka..., a:mo tama:mah yo:n, aya:mo tama:mah, nio:n para se: kiniwi..., kiniwila:nah nikita, tahmatih, nentokeh ixta:wat soh nentokeh no: mowih kiniwi:kaskeh ka:sá: ika kinohtokalti:skeh. Pos yehwa yo:n tikihtowa ne: ki..., yehwa yo:n kikuiah para ika kimpe:wayah tapialmeh, wi:teki:lo:ni. *Por eso** kilia:yah yo:n ika kinwit..., kowit..., Yeh ika kinimpe:wayah kua:kuehtsitsi:n, yehwa kwelitah porin weyak wa:n pihpitsa:wak wehka ahsi ne: ... Ke:..., ke:mah kua:kowi:teko:ni kiliah, komo ka:sá: ika tayu:ntahwiah wa:n kitekih yo:n ki..., yehwa yo:n kowit kite:mowah. Yehwa yo:n ika kinimohmowtihtiowih ne:n ta..., tapialtsitsi:n. Yehwa. Ke:mah, ke:mah, we:weyak mochi:wa. Ke:mah yehwa yo:n ti..., ti..., te:chilia:yah tota:tahmeh ke kiliah kua:kowi:teko:ni yo:n xiwit. Ne:nke:n kinmowtia:ya, para ne:n tape:wayah ka:mpa ne:n kiki:xtia:yah ne:n no..., no..., *cuando** tapa:tskayah. Ke:mah. Tapa:tskayah oso *cuando** itech ohti tak yehwa yo:n ika kui:tekiah. Ke:mah, ye:k ika kinimohmowtia:yah. Kimohmowtia:yah para yowi a ne:n tapial. A:, pos yeh..., Ke:mah, para ohtokah. Wa:n yehwa yo:n kowit ihko:ni a:mo, neh a:mo nikmati yo:n ox, ox kuali para teisá: se: kikui *o** ke:ní:w ima:i a. Ke:mah pos ... Mm, pos yo:n para pahti a:mo, i:pa, i:pa, i:pa kuawit sah *o** xiwit sah yo:ni, tako:t sah mochi:wa. Tako:t sah. Pos neh no: ka:sá: ika nikita de kite:ntekih nehjó:n kowit. Pos mochi:wa wehwei kowit pero komo se: kite:xi:ma pos itsmoli:ni, pihpitsaktsi:n mochi:wa ne:n i..., itsmolo:t a. Mm. Kualtsi:n itsmol. Mm, kualtsi:n mehmelaktsitsi:n wa:n itsmol ne: ista:k mochi:wa ata de selik, mm ista:k. Mochi:wa sikie:ra olo:ch, ihkó:n ne:n ista:k, ista:k ne:n i..., itsmol. Ke:mah ista:k ata. Wa:n yo:n itsmol a:mo ne:, a:mo semi no: tohtoma:waya seki. Kanah, pihpitsa:wak mochi:wa ata. Pihpitsa:wak. Pihpitsa:wak. Wa:n yehwa yo:n kikuih yeh yo:n tikihtowa, ne:n ne: ke:man kikuiah para ika kui:tekiah ne:n tapial para motalowa:ya ya ihkó:n. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah yehwa yo:ni. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania ox tiki:xmattok wa:n no: xine:..., a:kin tine:chilwih ya pos nikmatik a no: ke:ní:w yo:n tikto:ka:itia. wa:n tehwa:n no: taman tikto:ka:itiah tepitsi:n wa:n teh no: tepitsi:n taman tikto:ka:itiah wa:n pero timomakah kue:ntah ke toni yo:n tikto:ka:itiah yo:n xiwit, yo:n kuowit wa:n xiwit *casi**. Yehwa yo:n ika nimitstahtani:sneki wa:n xine:chilwi sayoh moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos ... Pos kualtsi:n timonohno:tskeh ya wa:n ekintsi:n timohasikeh itech i:n ohti, ekintsi:n nochi timoti:ltihkeh ke:ní:w ito:kai nehjó:n kowtsi:n wa:n pos nehjó:n ... Pos neh nikmattok no: ihko:ni sah wa:n pos ta:taman tikto:ka:itiah pero nochi *ig...,** nochi *mismo** yehwa. Ke:mah. Ekintsi:n pos ne: neh yehwa sah no:, pos neh ekintsi:n nik..., nimono:tsa ne:n Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Mm, yehwa sah. Neh nimono:tsa niernesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, tasohka:matik.