Pos a:man no: sepa ne: nika:wi:n timona:mikih 'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n seki xiwit moch..., nika:kui:n no: ohohte:n mochi:wa oso ka:sá: kahbe:ntah mochi:wa. wa:n nehjó:n kiliah tsi:nich, ox tiki:xmattok yo:n xiwit. A:, tsi:nich tikin..., tikin..., no:, tikin..., sepa nika:n timona:mikih tine:ch..., pos no: nik..., kuali a tine:chtahtania, no: nikmati ne:wi:n tik..., tikitah ne:wi:n ka:sá: ika kahfe:ntah *o** itech ohti ihkatok nehjó:n tsi:nich. Ke:mah. Mm. Yo:n no: wehkapantia tepitsi:n wa:n semi tsi:ntahtakua:wak wa:n achi ne:n pahpatachtik. Mm. Nehjó:n a:mo, a:mo nikihto:s xa: se: kikuis para kowtati:l, yo:n i:pa se: kite:nteki sah wa:n wetsiti, xo:chiowa ne:n i..., xo:chio ne:n ... Achi *moraditos** wa:n kualtsi:n ihkó:n mo..., mokehketsa. A:. Pero nehjó:n a:mo, a:mo nikmati neh ox ... Yo:n i:pa a:mo no: ... Neh nikmati a:mo no: se: kihto:s se: ki..., se: kikui para se: ki..., kikua:s ixiwyo, ta: yo:n i:pa ne: semi xahxakachtik. Xahxakachtik. Xahxakachtik. Wa:n no:, yo:n no: kihtowah no: kima:xakualowah wa:n no: kikuih para teisá: ihkó:n de ika se: mopahtia, *remedio**. Ke:mah. Yo:n ika no: *antes** ika ne:n kimpahtia:yah ne:n kone:meh, tota:tahwa:n, yehwa ya no: kikuiah. Mm. Pero ne: ke:man ya, ekintsi:n a:mo tikmatih. Ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n neh nikitstinemi no: ne:n ka:sá: ika ne:wi:n tikitah ka:sá: ika kahfe:ntah oso ka:sá: ika ohte:noh ihkó:n ihkatok nehjó:n tsi:nich. Ke:mah. Yo:n tsi:nich no: semi te:ahwayo:tih komo se: mokui:ltih. Xahxakachtik. Ke:mah, xahxakachtik, yo:n a:mo alaxtik. Xahxakachtik. Mm. Wa:n takua:wak no: i..., inalwayo. Yo:n takua:wak. Wa:n no: kuali tine:chili:s teh xa: tikmattos para ox kuali para tai..., ka:ti:n te:..., te:..., *remedio**, ke:meh i:n ka..., xa: ika te:chpahtia:yah *o** xa: we:lik, oso xa: teyowa, ke:ní:w. Ke:mah. No: kuali tine:chili:s. Ke:na:mo, neh no: niki:xmattok yo:n kiliah tsi:nich, ke:masá: itsi:ntan ... Ne: ohte:n onkak, ke:masá: se: kita, we:noh kahfe:ntah moye:kchi:wa semi, koma:mo se: tawi:teki niman ye:kwehkapantia yo:n xiwit wa:n metstahtakua:wak ikuowyo wa:n achi *me..., medio esquinado** ne: nahna:wi *esquina** kipia pero xahxakachtik. Ima:xiwyo nochi ne: xahxakachtik ima:xiwyo ata. Xahxkachtik. Wa:n no: kuali komohkó:n ke:meh i:n se: motsonteki ne: tein iselo se: kima:xakualowa wa:n se: kipa:tskilia ne:n ia:yo ka:mpa se: motsonteki. Yo:n kipahtia wa:n a:mo te:malowa wa:n i:xpanki:sa niman yo:n se: ... Yo:n ye:kte:kokoh yo:n tsi:nich ia:yo, tak chichi:k *por eso** ne: semi te:kokoh pero kipahtia komohkó:n se: motsontekik. Ke:mah wa:n no: kualtia pero para pahti yo:n se:, se: kita:lia. Ka:mpa se: moteki. Ka:mpa se: moteki, se: ki..., se: kipa:tska ihkui:n *fuerte** wa:n ki:sa ia:yotsi:n, ye:kte:kokoh, ye:kchichinaka pero nehjó:n pahti, a:mo te:malowa wa:n niman, niman i:xpanki:sa. Ta: tak yo:n no:, no: ke:meskia chichi:k ne:n, ne:n chichi:k, te:kokoh oso ... Chichi:k *por eso** te:kokoh, kachi *fuerte** te:kokoh wa:n nehjó:n neli a:mo, a:mo kualtia para teisá: se: kitatekiwti:s ne:n ... Para teisá:, para *corral**, i:pa xiwit sah, yo:n tako:t sah, se: kite:xi:ma wa:n pala:ni ompa. Pala:ni. A:mo teh kualtia wa:n nehjó:n neli no: tahtakua:wak semi ikowyo wa:n i..., iteyo, iteyo a:mo ... Tihti:ltik iteyo yo:n ata wa:n no: i..., iwki a ke:meh chalampilo:l mochi:wa pero mochi:wa ne:n i..., ikechtan mochi:wa iteyo wa:n *cuando** wa:ki a ye:k, ye:k, *hasta** te:sohso yo:n i..., i..., itsi:nkaxyo ne:n i..., iteyo ata. Mm, tahtakua:wak. Pos ... Ke:mah, takua:wak semi, yehwa yo:n no:, no: tiki:xmattokeh tsi:nich, *cuando** ... Kualtia para pahti yo:n para ... Wa:n no: kualtia kihtowa para, para kokomeh, no: kualtia se: kita:lilia. Para kokomeh no: wa:n para ne:n yo:n ka:mpa te:ihixka yo:n kiliah chokoy. No: pahti yo:n. Yo:n ista:k oso yo:n ta:lchokoy, yo:n kostik oso yo:n ... We:noh yo:n chi:chi:ltik wa:n yo:n ... Oso yo:n ti:ltik. Mm. *Porque** ta:l..., ta:lchokoy ke:meh na:wi taman. Ke:mah. Yo:n *bolita**, yo:n *bolas** ihkó:n wa:n yo:n, yo:n achi ti:ltik, po:ktik wa:n yo:n chi..., chikola:tik ne:n Chi:chi..., a:chi:petik wa:n yo:n ... A:chi:petik wa:n okseki chokoymeh ata no: kohkostikeh sah wa:n panchihchinaltikeh, yehwa yo:n no:, no: chokoy. Wa:n yehwa yo:n kitekih ne:n i..., iyo:lselo. Mm. Kitekiah wa:n kima:xakualowa:yah iwa:n yo:n komekaxiwit. Mm. Komekaxiwit kikuiah no: se: *bola** wa:n kima:xakualowa:yah iwa:n. Mm. Wa:n te:ta:lilia:yah ka:mpa ne: te:ihixka *porque** yo:n *hasta** ti:le:wia ka:mpa te:kui ne:n ... Ke:mah. Mopepechowa *porque** yo:n, yo:n no: kihtowah ke te:ihixka pero n' ima:tampa wa:n a:mo, ta: yo:n paniá:n mokehketsa seki n' ihwitsí:n. Ke:mah, yehwa yo:n te:ihixka, mm. Mm. Ipaniá:n yo:n mochinalowa. Mochinalowa nika:n wa:n ki:sa ne:n i..., icho:kilo. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n te:kokoh komo se: moahxi:ltih yehwa te:kokoh. Te:kokoh. Seki kihtowah te:kua, a:mo ta: te:ixka. Te:ihixka sah, mahyá: te:witswia. A:mo, porin witsio. Te:ixka *porque** yo:n a:mo, a:mo nikihto:s ke mits..., mitskehtsomati ihkó:n, ta: yo:n te:ihixka. Yo:n ke:meh tehtsonkilit, ke:meh tehtsonkilit. Tehtsonkilit *solo** iwki yo:n ne:..., yo:n nehjó:n tehtsonkilit ... Wa:n yo:n ... No kipia a:t tein ne: xohxowik, se: mo, se: mo..., mo..., mokui:ltih ye:kchichinaka, pero tatihtila:na yo:n *porque veneno** te:ka:wilia yo:n, tehtsonkilit no: wi..., no: kipia a:t ikua:ko. Pero *cuando** wa:ki a soh te:so pero a:mo te:..., a:mo te:kokoh *más** ok. Pero tehtsonkilit no: iwki a ke:meh i:n tikihtowa teh, Tehtsonkilit no: te:..., te:..., te:kokowa ia:yo. Mm. *Porque cuando** selistok pos a:yoh ne: witsti wa:n se: mokui:ltia wa:n yehwa *veneno** te:kokoh ya. Yehwa te:kokoh. Ke:meh, ke:meh chokoy, *igualito**. Pos yehwa i:n a:mo, yo:n ta:l..., ta:lchokoy *más** te:kokoh de yo:n is..., ke yo:n ista:k. *Porque** yo:n ista:k, ka:sá: ika se: kita, yo:n nimitsilia ne:n ipanko ne:n tekpa:ntok yo:n ihwitsitsi:n ahkoihkak wa:n yehwa ne: se: mokui:ltia, yehwa yo:n panki:sa ne:n icho:kilo. Ta: ta:lcho..., ne: ta:lchokoy telka:bro:ntik, ke:mah. Ke:mah. Yo:n kiyehyewalowa iwits ihkui:n ke:meh ... Ke:mah. Wa:n yehwa ya te:kokoh i..., yo:n. Mm, te:yeyewalowa, ipa..., ipanko tekpa:ntok na:w..., o:me pa:nti ninipaka. Yewalika, ke:meh *garzota** mokehketsa ihkó:n, yehwa yo:n witsti te:kokoh, yehwa yo:ni. A:mo, yehwa, paniá:n te:kua. Yehwa te:kokoh wa:n a:mo ima:ko te:kua oso ite:noh, a:mo, ta: ipaniá:n. Ke:meh i:n tikowtahnemih wa:n ti..., titekitih ne:wi:n pos timoahxi:ltiah wa:n tikitah. Se: kita. Tikitah ke:ní:w ne:n wa:n yo:n *cuando** ne:n ... Tak no: se: kuala:ntia no: *hasta** moli:nia, ke:mah pa:nki:sa ya, no: mochinalowa ke:meh yo:n ... Ke:mah, se: kita. Mo..., mo..., ki..., no: mochinalowa para mah se..., mah te:kua, mochinalowa *cabrón**. Yo:n pitsi:n, ke:meh yo:n itskuinti no: mochinalowa wa:n ompa panki:sa ne: ih..., no: ... Ke:mah Wa:n yehwa ya te:..., te:kui, *hasta** ka:mpa ne:n te:ahxi:ltia, te:ihixka. Te..., te:kokoh ya. Mm. *Hasta** poso:ni oso tile:wi. Semi, semi ti..., ti:le:wi a. Yo:n ... Wa:n de pahti, ti:le:wi a yo:n, ti:le:wi a, [*cabrón**] yo:n *fuerte**. Wa:n yehwa yo:n kima:xakualowah, no: kihtowah ke no: kuali ne: xo..., xo:no:t Wan yehwa yo:n iselo ne:n tsi:nich wa:n yehwa yo:n komekaxiwit. Kikuih se: *bola** ihkó:n ne:n komekaxiwit wa:n yehwa yo:n tsi:nich tein selik wa:n kima:xakualowah kualtsi:n wa:n nika:n te:ta:liliah ya, ke:meh se: ima:ko *o** se: imetsko kilpiah ika se: komekat ihkó:n. wa:n ompa yetok a ne:n ... Kita:liliah se: xiwit wa:n ompa yetok nehjó:n xiwtsí:n, kualtsi:n kima:..., ta: yo:n no: cho:kiloh ix..., ne:n xiwtsi:n. Ke:mah. Entó:s ompa kikui, kaxa:ni tepitsi:n. Yo:n para a:mo te:kokoh n' to:pits, se: ise:katan *o** se: i..., Mm, ke:mah. Ta: yo:n no: semi te:kokoh, yo:n no: nikmattok ke te:..., kuali para pahti. Pahti no:, pahti. Yo:n pahti, ke:mah. Kuali para pahti nehjó:n tsi:nich wa:n yeh ke:mah tiki..., ke:meh tikihtowa a:mo, a:mo kualtia para kowtati:l, yo:n de wa:ki ye:k, ye:kpipiktik. Ke:mah, pipi:nik semi. Pipiktik wa:n ka:mpa se: yowi ihkó:n ye:kte:ihixka. Pipi:nik. Ke:mah. Porin yo:n deveras ke:meskia na:wi taman ne:n ihkó:n kipia i..., *rayitas**. Ke:mah Nika:n, nika:n wa:n ninipaka ihkó:n. ke:meskia yo:n na:wi taman, ne: e:ewitiká:. E:esquina:doh, na:wka:n, ke:mah.. E:esquina:doh. Wa:n yo:n a:mo nikihto:s ne: alaxtik, ta: xahxakachtik. Xahxakachtik kowit, xahxakachtik nochi. Wa:n yo:n no: kualtsi:n mote:tekpa:na ima:yo, de itsi:ntan *hasta** ahko. Ke:mah, *hasta** ahko. Wa:n yo:n de wa:ki mah se: kite:nteki ye:ktakuaktik. Yo:n takua:wak semi, ye:kpipi:nik. Mm, se: komo:nihtok ompa. Takuaktik, ka:sá: ika ye:kwe:i *mata** mochi:wa ihkó:n. Se: kite:nteki no:, no: kuali *solamente** mah se: kichkua. *Solo** ihkó:n Pero pos se: kite:nteki moneki mah te:neh *machete**, a:mo, a:mo kiteki, ne: ki:i:xkepa sah ne: *machete** wa:n ... Ke:mah, te:ntakua:wak. Ye:k takua:wak wa:n sepa de wa:ki pos ne:wi:n se: kitamo:ta no: no: te:kokoh komo se: mometskui:ntia, ke:mah. Ke:mah, takua:wak. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n nimitstatsi:nto:kia:ya wa:n soh ne:chili:s moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Mm, pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ompa ne: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, tasohka:matik.