Pos a:man ke sepa nika:n timona:mikih sepa nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n seki xiwit kiliah ra:biahxiwit ox ka:n..., ka:nach..., ka:n onkak, ka:nikawi:n mochi:wa, ka:nachi taman, yeh 'nekia nimitstahtani:s. A:, tikneki tikmatis, ya:kin nika:n timona:mikkeh itech i:n ohti. Ke:mah, ke:mah. Pos no: kualtsi:n de ke tine:chtahtania ox nikmati nehjó:n taman de n' xiwtsitsi:n, yo:n ra:biahxiwit, niki:xmattok se: taman. Mm. Se: taman niki:xmttok nehjó:n no:, a:mo no: semi telwehkapantia wa:n pos yo:n no: kuali ne:n teisá: to..., topah, ke:meh i:n tikchi:wati, time:dio, ne:n tikmatih wa:n yehwa nehjó:n no:, no: tikuiah ne:, ne: ke:man kikuiah ne:n tota:tahwa:n ika te:ch..., te:cha:ltia:yah. Mm. Kihtowa:yah ke ika te:cha:ltia:yah, ika kina:ltia:yah kone:meh, wa:n yo:n ne:n kiliah ra:biahxiwit pos kuali no: para ke:meh i:n te:kuia yehwa yo:n sa:wameh oso toto:nik. Mm. Ne: ke:man no: ti..., tikmatiah de ke iwa:n yo:n e:wat de ne: okseki e:wat wa:n tik..., kimanayah. wa:n ika te:ch..., kihtowah ika kina:ltia:yah *o** ika te:cha:ltia:yah pero a:mo se: kimati ne: ox seki se: taya:ya. Mm. Wa:n yehwa yo:n neh nikmattok ra:biahxiwit, sayoh se: taman nikmattok, a:mo nikmati neh ox, xa: kachi tikmattos teh, xa: ki..., xa: tikmattos o:me *o** e:yi taman, ke:ní:w. Ke:mah, pos ke:namo, neh niki:xmattok yo:n ra:biahxiwit. Xa: kachi tikmattos, kuali tine:chili:s ke:meh i:n tinentinemih pos tikitstinemih. Niki:xmattok ne: a:mo semi wehkapantia, telwehkapan semi mochi:wa o:me *metro** telwehkapan wa:n nehjó:n ka:mpa momaxalowa ompa ki:sa ixo:chio ata ihista:k. Ihista:k. Ista:k ixo:chio wa:n nehjó:n yo:n, yo:n, yo:n xiwit ka:mpa imahma:tsi:ntan ima:xiwyo mokalakiah a:skameh ata ompa motahta:liah, a:it ke:yeh kwelitah yo:n. Semi a:skayowa yo:n ata wa:n ka:mpa ixo:chio no: *igual** ompa mopexo:ntiah a:skmeh. Ta: tak no: kwe:liliah ixo:chio ne:n ... Wa:n tak mati ke:yeh, xa: itsope:kka kualiah. Wa:n yehwa yo:n ista:k m..., onkak yehwa ista:k rabiahxiwit wa:n onkak chi:chi:ltik ra:biahxiwit, chi:chi:ltik, *medio, casi** chi:chi:ltik pero *morado** semi, *morado** ne:n, ne: pero kiliah chi:chi:lra:biahxiwit pero yeh, yeh mo..., yeh *morado** ne: ikowyo wa:n ixo:chio nochi no:, nochi *morado** ixo:chio. *Morado, morado** ixo:chio wa:n metskowyo de n' xo:chit nochi *morado** wa:n kuawih de n' ra:biah, ra:biahxiwit nochi *moradito** ne:n ikowyo. Wa:n sa ima:i..., ima:xiwyo tein selontsi:n ok, nochi, nochi m..., *morado**. Nochi *morado** Nochi *morado** de yehwa yo:n nehjó:n a:mo mochi..., noya:n mochi:wa, yo:n yetok sah ka:mpa mochi:wa, ne: ka:mpa tehwa:n tietokeh mochi:wa semi. Ne: korra:lihtik nikwiwitak ne: ke:man yehwa yo:n xiwit pero sepa nimolia mah nik..., mah onkakni, mah a:mo nikwiwita *porque** ke:masá: se: kikui *remedio**. Aha, yeh de n' ... Ke:mah. Wa:n nochi korra:ltsi:ntan nepa ka:mpa tietokeh nochi onkak yehwa yo:n ra:biahxiwit, chi:chi:ltik. Yo:n tein chi:chi:ltik. Ke:mah onkak wa:n nehjó:n yo:n semi kuali pahti yo:n chi:chi:ltik ke:meh i:n se:, se: metsoli:ni, ke:meh i:n se: te:kokoh se: imets, ata seki se: mets..., mahyá: yo:n se: metskala:mbrehkui. Semi kuali no: yo:n kit se: ki..., tamanal, mah, mah kuali momoloka wa:n kinelowah iwa:n o:mekilit wa:n se: mometstajtati, tohtoto:nik ke:meh se: taxi:ko:s. Yo:n te:tamati:lih para yo:n mikia:nalis. O:me taman mah se: ki..., o:mekilit wa:n ne:n iwa:n ne:n kima:nelowah ya, ahwia:k. Ke:mah, iwa:n, iwa:n o:mekilit se: moyo:lchika:wa iwa:n. Ke:mah, ke:mah o..., o:mekilit porin, porin ahwia:k wa:n i:n ra:biahxiwit porin chichi:k. *Por eso** kipahtia yo:n ... Ke:mah, kipahtia yehwa ya yo:n se: mota:lilia tohtotoktik kuali. Chichi:k wa:n tak xahxakachtik, ne: yehwa kipahtiah. Pero yehwa yo:n chi..., kiliah chi:chi:lra:biahxiwit, pero a:mo chi:chi:ltik sanoke *morado** yo:n xiwit. *Morado**. *Morado** ikowyo wa:n ne:n nochi xo:chit nochi *morado**. I..., nochi i..., itsi:nkaxyo nochi, ixo..., ixo:chio nochi *morado** yo:n. A:, nochi ne:n ... Ke:mah, n'mattok *porque** ne: kaltsi:ntan onkak wa:n wela:man poso:ntok nikitak ne:n yo:n xiwit. Yehwa yo:n pahti tehwa:n tik..., ne: tiki..., te:chiliah telkuali pahti para se: mometspa:kas komohkó:n se: mets..., metsmikia:nalo. Ke:meskia se:, se: metsoli:ni. Wa:n te:na:miki yo:n pero ... Ke:mah, te:..., te:..., te:na:miki. Mah sayoh ne: kimolo:nti:ka:n, de tio:tak se: kuiti wa:n tio:tak se: kochiti a mah se: mometsa:toto:wi wa:n mah se: mo..., mometsa:ya:tetekuino wa:n mo:stika ke:mah sepa se: mometspahpa:ka para mah a:mo se:, mah a:mo se:, se: kitanawi:s se: imets, *mejor** se: ki:xtia yo:n tein pahti tein se: mota:lilia. Wa:n yo:n yehwa sah se: kita:lilia oso se: kima:nelowa ika teisá:. Yo..., yowak se:, de tio:tak se: mote:kati se: mometspahpa:ka ika wa:n se: mometstetekuinowa ika a:ya:t *o** tilmahtsi:n. Wa:n de kawa:ni a pos ne: ki:sa kokolis. Yehwa sah yo:n oso se: kima:nelowa. Yehwa sah yo:n, yehwa sah yo:n iwa:n yo:n, iwa:n ne:n o:mekilit, tama..., tama..., tamanal iwa:n, tamanal kuali, momoloka. Pos nehwa ... Wa:n yehwa yo:n kuali pahti, pahti yo:n para se: metsoli:ni. Ke:mah, neh niki:xmattok yehwa de i:n oksé:, yo:n ista:k yo:n ne: ihista:k ixo:chio, nowya:n. Mm, yo:n no:ya:n mochi:wa yo:n ista:k, no:ya:n mochi:wa. Pero i:n, i:n nimitsilia chi:chi:ltik. Wa:n yo:n nochi no: niki:xmati, de itsi:ntan semi mota:liah a:skameh. Yo:n ke:mah a:skayowa ata, mati ke:ní:w yo:n, mm. Yo:n tak kwe:liliah wa:n 'ne..., 'neltoka *porque** ne:wi:n ima:te:mpan ka:mpa momahma:yo:tia ... Ompa mota:liah semi a:skameh. Nochi mota:liah wa:n achi ne:n ma:xahxakachtik ima:yo. Itech ima:xiwyohtsi:ntan ompa mota:liah wa:n i..., xo:chit ka:mpa yetok nochi mota:liah a:ska:meh, mm. Ke:mah, yehwa yo:ni. Wa:n pos yo:n a:mo semi wehkapantia ihkó:n de ke wehkapantia sah, a:mo semi wehkapantia wa:n pos yo:n no: tak weliskia mah se: kitaskia, se: kima:nelo:skia iwa:n wa:n se: mota:lili:skia iwa:n tamanelo:l a, de n' o:me taman. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah. Kualtia, kualtiaskia, pero soh ke a:mo nimah, mah se: kichi:wa sah. Pero yo:n ista:k no:ya:n mochi:wa, ka:mpa se: kinekis, yo:n se: kita no:ya:n. Nowya:n mochi:wa wa:n ... Ololtik iteyo wa:n ihista:k. Ke:mah. Ke:mah pero i:n, i:n chi:chi:ltik ra:biahxiwit a:mo no:ya:n se: kita, komo mochi:wa soh nika:n Taxiti:mpan telonkak, i:n Taxiti:mpan. A:mo. Ka:mpa ika i:n Tacho Aguilar, ne: ka:mpa ika ne: *difunto**, ne: katka ne:n, ke:ní:w kiliah i:n, ka:mpa Miguel Arrieta ikaltsa:la:n nochi mochi:wa yo:n tehtekorra:ltsi:ntan, nochi yehwa. Nochi mochi:wa, nochi mochi:wa, ke:mah wa:n ne: ka:mpa tehwa:n tietokeh nochi mochi:wa. Nochi tak itsi:tan tet mochi:wa. Pero ompa sah, para *más** a:mo kanah se: kitas mochi:wa yo:n. Ka:n, ka:n onkak kanah, ka:n..., pero ompa ne:pa mote...., Pos ne:wi:n a:mo kachi se: kita ne:kui:n, *solamente** ka:mpa ohte:noh se: kita oso ... Taxiti:mpan x'te:mo:ti, ompa tikahsis yo:n xiwit. Ke:mah. Ka:sá: ika ne:n se: kita yo:n, pos yo:n tak pos kuali semi para ne:n teisá:, ke:meh i:n ti..., ika te:chpahtia:yah, kuali nehjó:n xiwtsi:n, soh ke a:mo se: kimati. Mm. Ke:meh ne: ke:man pos nochi tik..., yehwa ika te:chiskaltihkeh, te:ch..., a:mo ya:yah te:chwi:kayah tapahti:lo:ya:n, yehwa yo:n xiwtsitsi:n kikuitih. Kanah, yehwa ya, yehwa itech pahtia:yah tehwa:n tota:tahwa:n ika yo:n xiwit sah. Wa:n tak *más** kimatiah wa:n kuali ne: semi te:ch..., te:chna:mikia. Wa:n ta:tahmeh kimatilia:yah, a:mo ke:meh tehwa:n timosenka:wah, titonti:tos pero yehwa:n ta:tahmeh nochi kimatilia:yah. Pos ekintsi:n tehwa:n no: ti..., ke:meh i:n te:chiliah tota:tahwa:n pos no: tik..., no: tikmattiiowih ihkó:n de ke ... Ke:mah. Ke:masá: a:mo no: kina:mikis se: kone:tsi:n oso se: tokni:w ihkó:n pos se: motapowi:s wa:n se: ki..., se: kikuiti:w yo:n xiwtsi:n. Ke:mah. *O** se: kimanas wa:n se: kili:s yehwa i:n no: kuali. Ke:mah. Ke:masá: kachi te:na:miki ne:n ke:meh i:n xiwtsitsi:n tama:pah, se: kite:mohtinemi, se: kuiti ke:meh i:n se: mona:mikis se: mo..., molia kati:n kuali te:na:miki, kati:n a:mo. Pos se: kuiti a *o** kuali se: kili:s, kihto:s ne:chkui:li:ti wa:n nimitsmakas para teisá: para xkuiti nehjí:n xiwtsi:n, teh tiki:xmati. Ke:mah. Pos ihkó:n no: kualtsi:n de ke se: mo..., molia. Ke:mah. Ke:mah. Ke:meh ekintsi:n nika:n timona:mikkeh, itech i:n ohti pos nochi timo..., ke:masá: nochi kuali se: kitas ne:n xa: kuali de n' o:me taman se: kisenta:li:s. Ke:mah. Nehjó:n pahti de n' ista:k, de neh niki:xmati. Mm. Wan de teh tiki:xmat nehjó:n, se: kisenta:li:s ke:meh ekintsi:n tine:chilihtok, kuali ka:mpa se: metsoli:ni, se: mo..., mohxilia. Ke:mah. Pos kuali se: kisenta:lia nehjó:n xiwtsi:n. Ke:mah, we:li, ke:meh chichi:k, chichi:k kina:miki yo:n se: ... Ika te:pahtia *porque** chichi:k. No: *igual** ke:meh ne:, nimitsilihtok para ... Ke:mah, mm. Mm. Sa..., ne:n te..., kimanayah wa:n ika te:altia:yah para ne: toto:nik *porque** ne: ke:man semi tel wetsia ne:n to:nawis kilia:yah, yo:n se: sehse:wi, sehsekuia. Ke:mah. Se: sehsekuia wa:n semi se: ko:kochkamacha:lowa:ya, yehwa yo:n kilia:yah to:nawis, kilia:yah se: okuiltsi:n kit de te:tipi:nia:ya ihkó:n, se: ke:meskia mo:yo:t nemia pero ekintsi:n a:mo se, a:mo kanah se: kita nehjó:n. Ka..., ka..., tankeh yo:n okuilimeh *o** kokolis, tamik de yo:n iwki, a:mo onkak ekintsi:n kokolis, a:mo onkak ok yo:n. A:mo. A:mo onkak ok, mm. Mm. Ihwa:k ne:n ti..., te:chmakayah no: te:chilia:yah seki pahti, yo:n *pastillas**, te:chonkuilia:yah, kilia:yah *metoquina**, xa: tikmattok. Ke:mah niki:xmattok, yo:n niki:xmatik para ta..., yo:n para n' ... Mm, yo:n *metoquina** ihkui:n ata kuahkua:pitstik wa:n mahyá: *tríangulos** *Metoquina** pero *más** te:chna:mikia yehwa nehjó:n xiwtsi:n wa:n yehwa ya nehjó:n ... Yehwa yo:n *metoquina** wa:n pané: *medio** sasaltik wa:n kipante:miliah mahyá: *azúcar** ipanko ata, tsope:k, yehwa yo:n. Mm. Yehwa yo:n ne:n wa:n yo:n ne:n tio:kowit i..., ie:wayo kionkuiah. Iwa:n kimanayah wa:n ika te:cha:ltia:yah, te:chmetspa:kayah. Yo:n kuali nehjó:n e:wat de n' tio:kowit. Ke:mah. Entó:s yehwa ekintsi:n miak tokni:wa:n a:mo kimatih. Mm. Pero ekintsi:n ke:masá: pos ne:n, ke:meh ekintsi:n no: kuali a ke a:mo pano:tok nehjó:n kokolis. Pos no:, senka ya kuali *porque** neli ... *Porque** yo:n kokolis ne:n ke:masá: yehwa ya te:chmakayah yo:n *pastillitas** ne:n mono:tsaya *metoquina**. Mm. Yehwa yo:n te:chmakayah, te:chtai:ltia:yah wa:n 'neltoka ke:meh ne: no: tikmattok. Ke:mah. Ke:ní:w te:chmakayah ne:n tota:tahwa:n, ke:ní:w para ti:xpeta:niskeh, ihwa:k timota:lia:yah ihkó:n, ma:ski te:chtake:ntia:yah *hasta** tiwiwyokatokeh ompa ne:. Ke:mah, mm. Tiwiwiyokayah *porque** tisekuiah. Yo:n te:kui sehsekui:lis ata, ke:mah, ke:mah. Se: ... Wa:n, wa:n se: wiwiyokatok sah, mm. Sehsekui:lis wa:n se: ko:kochkamacha:lowa:ya wa:n se: kochisneki pero a:mo se: kochi, ta: se:, ye:k se:, se: toto:nik se: moka:wa, se: wiwiyokatok wa:n ika yo:n ne:n xiwit ne: kikonkuiah yehwa yo:n e:wat de ne:n tio:kowit. Wa:n no: nikmatia de ke ika seki no: te:chi:lia:yah tota:tahwa:n kimaxakualowa:yah nochi iwa:n yo:n chakaixiwit, yo:n iyo:lselo. Entó:s nochi ika tamane:lowa:yah ya. Ke:mah. Pero nehjó:n wa:n yehwa i:n xiwtsi:n nimitsilia tein niki:xmattok nehjí:n, in kowit, ne:n ra:biahxiwit pos yehwa no:, no: kuali iwa:n kima:nelowa:yah. Ke:mah. Wa:n sepa ke:meh ekintsi:n tine:chilihtok pos ne:n, pos a:mo se: kimati pero pos yehwa yo:n se: kitas ke:masá: *porque** no:, ke:masá: se: ki..., se: kineki pero no: kuali a ekintsi:n mah a:mo pano:skia nehjó:n kokolis de to:nawis. Semi kuali a *porque** neli fie:roh, fie:roh. Ke:mah. *O** teisá: sa:wameh *porque** yo:n sa:wameh nochi te:ke:mih no: *hasta** kone:meh nochi wa:n pos se: yo:lpoliwi a kati:n ne:n ika se: ki..., kipahti:s se: kone:t. A:, ke:mah, ihkó:ni. Mm. De kati:n te:chna:mikis, kati:n a:mo te:chna:mikis, a:mo, pos ke:masá: kachi te:chna:miki ne:n de i:n tama:pan. Ke:mah, kachi, kachi. De kowtahxiwtsitsi:n. Ke:mah. Miak tikpanohwihtinemih teisá: ihkó:n itech ohti ne:n teisá: xiwtsitsi:n pero pos a:mo tikmatih, a:mo tiki:xmatih kati:n tein te:chna:mikis. Ka:n se: kimati ox pahti, a:mo se:, a:mo se: kiahokui. Pero ekintsi:n tein tepitsi:n tiki:xmattokeh ... Pos yehwa yo:n timoliah wa:n ti..., tikuitih wa:n ihkó:n kualtsi:n timomati:ltiah. Ke:mah. Mah se: motapowi, mm. Ke:mah pos, ke:mah pos no: yehwa sah no: niknekia nimitstahtani:s wa:n yehwa sah no: nik..., niki:xmati ne: yo:n o:me taman wa:n i:n wa:n yehwa sah, a:man xine:chilwi ke:ní:w mo..., timono:tsa wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Ke:mah wa:n neh, neh yehwa sah tein nik..., tein nikmati, nimitsilih wa:n ne: .... Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n niwa:le:wak no: San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh, tasohka:matik.