We:noh pos sepa nika:n timo..., timoahsih wa:n nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah ka:kahfe:nkowit. ne: ka:ni, ka:nika, ke:meh ka:ni mochi:wa wa:n, wa:n nehjó:n para toni nim..., kitatekiwtiah ox ta:ki no: *o** ke:ní:w, xa:, xa: tiki:xmattos. Pos yehwa yo:n tikneki tikmatis no: de ke nika:n timona:mikih. Ke:mah. Pos kualtsi:n no: de ke tine:chtahtania ne:n, ke:meh i:n tikowtahnemih pos tikitstinemih kati:n ne:n tepa..., se: kaltsi:n *o** ... Ke:mah. Mm. *O** para kowtati:l *o** oso mochi:wa para teisá:. Pos neh nikmattok no: kualtia para ik..., tikuih ke:meh i:n kaltsi:n, kale:walmeh *o** taihti:yo:meh. Mm, mm. Nochi para n' ta:nka:yo:tsi:n, nochi, nochi kualtia. Mm. Para kowtati:l, no: kualtia n' im..., ne:n ima:yo pero a:mo se..., Ima:tako:yo wa:n no:, no: nikita neh ke:masá: ne:n, ka:sá: ika nikita no: seki wehwei mochi:wa. Mm. Mm. No: wehwei wa:n tein ta:lpan seki yetok ihkui:ntsitsi:n pos nehjó:n kualtia para kalkowit, ne: telwehwei a:mo no: semi kualtsi:n mehme..., mehmela:wak mochi:wa. Yo:n kualtia *solamente** para kowtati:l wa:n yo:n no: chihchi:chi:ltik ne:n i..., ikowyo, de se: ki..., de chika:waya ya. Mowtati:l, mm. Wa:n no: nikitani ne:n nehjó:n iteyo, nochi yo:n ne:n ihkó:n mopahpampilowa. Mm. Wa:n chika:wa tapa:ni pero ki:sa ne:n ista:k, tak xa:, a:mo se: kimati ox ixo:chio *o** xa: n' i..., xa: n' iteyo. Mm. Ka:mpa ne:n, ka:mpa nehjó:n, nehjó:n kowit, ne:n ka:kahfe:nkowit kiliah pos ompa ke:masá: se: kinahsiti ne:n, ne:n *palomitas**, ompa ne: ne:nentokeh. Mm. Ompa ne: ne:nentokeh wa:n pos se: kihtowa xa: yehwa ne: kololowah, xa: ixo:chio, xa:, xa: iwa:n wi:tsa iteyo ya ne:n xo:chit. Pos ka:n se: kimati ke:ní:w yo:n, mm. Ke:mah, mm. Pero yo:n ne:n chihchi:chi:ltik ie:wayo wa:n de, tak dechika:waya mahmahka:wi wa:n wetsi a ne:n xo:chit. Wa:n yo:n nikmattok pero a:mo ke:man nikita mah mopihpilo ka..., nehjó:n tama:te:mpan oso n' iyo:lpan ne:n ... A:mo ke:man nikita, pero nehjó:n neh nikmattok yehwa yo:ni ne:n para tik..., tikuih para kowtati:l oso yehwa para ne:n kaltsi:n, nochi yo:n, nochi kualtia. Ke:mah. Ka:sá: ika para tik..., ika yo:n tiki:xtapalta:liah, yo:n nochi, nochi kualtia ne:n kowtsitsí:n. Mm. Yo:n de, de selik ok pos achi ista:k pero sepa chika:waya, chi:chi:le:wi. Ke:mah, chi:chil..., Wa:n ye:keti:k ne:n, de se: ki..., se: kwi:ka. Wa:n no: xohxowik, etiktik, ke:mah. Ahokt..., ahoktia. Wa..., ke eti..., etiktik wa:n de sepa wa:ki pos a:mo no: semi teleti:k ok pero yo:n seki no: kualtsi:n tapa:ni. Kualts..., yo:n kualtsi:n tapa:ni. Wa:n no: nikneki nimitstahtani:s ke nehjó:n xa: kachi, xa: kachi, xa: tikmati teh kati:n, ke:niwki iteyo oso ke:ní:w, para toni se: kikui, teh no: xa: tikmattos, ke:meh i:n tikowtahnemih pos nochi tikitstinemih, ke:mah. Ke:mah, ke:mah. Pos neh a:mo nik..., niki:xmattok ke:mah ka:kahbe:nkowit wa:n no: nikitani ixo:chio, ne: mah..., kua..., imahma:xiwyotsi:ntan mota:lia ne:n ixo:chio yo:n chi:chi:ltik wa:n ne: de, de tapa:ni se: kita ista:k yo:n, yo:n ka:kahfe:n pero a:mo n'mati yo:n ox ompa wi:tsa iteyo, a:mo n'mati ke:ní:w. Ke:meh a:mo t'ta:liah *cuidado**, yo:n de a:mo impo:rtah pero moneki mah se: kita:li *cuidado** para se: momakas *cuidado** ke:ní:w, ka:ni wa:le:wa yo:n iteyo, ke:nwki, kehke:niwki, a:mo timomakah kue:ntah wa:n neli yo:n kualtia para kowtati:l se:, komo se: kitatapatsa ye:kxohxowik ok, chi:chi:le:wi kualtsi:n kowtsi:n. Chi:chi:le:wi. Wa:n no: kualtia para kalkowit wa:n a:mo okuilowa. A:mo okuilowa wa:n no: taxi:kowa ke:meh ahkokowit. A:mo okuilowa, a:mo okuilowa, ye:ktaxi:kowa, taxi:kowa, yehwa ... Ihkó:n *mero** taxi:kowa. Wa:n nehjó:n, yehwa yo:n tik..., tikitanih pero a:mo tiki:..., a:mo niki:xmatih iteyo, nio:n niki:xmati ixo:chio ke:niwki, nikitani, nikitani soh yo:n ike:span yetok chi:chi:ltik. pero a:mo n'mati ox yehwa iteyo oso ixo:chio, a:mo se: ki..., a:mo se: momaka kue:ntah, yehwa sah yo:n tehwa:n tikitanih. Pos ekintsi:n no: kuali se:, se: kitas nochi ne:n, ke:meh i:n se: mona:miktinemi, se: motahtania. Ke:mah. Ta:ka:n tikitah ne:wi:n, ke:ní:w yetok n' i..., xa: teyowa. Mm. Ta: ke:meh i:n tinemih ne: kowtah pos se: ki..., se: kitas wa:n se: momati:lti:s. Mm. Ke nehjó:n ke:niwki iteyo *o** xa: iwa:n wi:tsa ne:n i..., xo:chitsitsí:n ya, a:mo se: kimati, xa: iwa:n wetsi a. Pero nehjó:n nochi mah ... Ke:mah. Pos ka:n se: kimati, ka:n se..., ke:mah, ka:n se: kimati *hijo de la mala** ke:ní:w. Mah se: kita *porque** i..., ima:yo kualtsi:n no:, no:, no: tikiliah ka:kahfe:nkowit. *Porque** ixiwyo ke:meh yo:n, iwki a ne[li] ke:meh kahfe:n, motekpa:na nehjó:n ... Ke:meh kahfe:n no: ya, ke..., motekpa:na ke:meh kahbe:n ima:tako:yo wa:n iwki motekpa:na ninipaka. Ihkó:n ninipaka ne: motekpa:na wa:n no: moolo:chohtiw nehjó:n ke:meh i:n kahfe:n, ke:meskia nehjó:n itahta:x ne:n kahfe:n pero nehjó:n yehwa yo:n no: ma:..., ma:ahalaxtik. Ke:mah. Ihkó:n *mero**. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ekintsi:n tik..., *o** se: motapowia ke:meh ekintsi:n nochi tikitstinemih, ke:meh i:n tite:tekitilia:nih oso ka:sá: ika tiowih pos tikitstiowih oso a:ksá: te:chyo:le:wa, ne:chkui:li:ti nokalkow. Mm. Niman se: kihtowa pos ton kowyo, pos yo:n ka:kahbe:n. A: pos neli, tikihtowa, yehwa i:n ka:kahbe:nkowit, tiki:xmattokeh. Ke:mah. Tiki:xmattokeh pero a:mo tikmatih ke ox ke:ní:w teyowa. Nio:n yo:n, ke:mah. A:mo tikmatih *porque** ... Tehwa:n sayoh tik..., tikitah ne:n ... Wetsi ixo:chiotsi:n pero a:mo tikitah ox xa: iwa:n wi:tsa ne:n iteyotsi:n ya. Ke:mah, ka:n se: kimati. Pos ... Xa: tapa:ni wa:n iwa:n wi:tsa oso a:mo se: ... Xa: yeh, *o** xa: yehwa ya ne:n, ne:n iteyo, a:mo se: kimati. Ka:n se: kimati, ka:n, ka:n tikta:liah *cuidado**. Ompa no: ekintsi:n kuali, para se: ya:s ne:wi:n kowtah pos se: kitas ne:wi:n wetstok xo:chitsi:n, mah se: kita. Mah *según** mah se: kita ke:ní:w, ke:ní:w yo:n i:n xo:chitsi:n yetok, ka:nika yetok iteyo. Xa: ompa yetok tatsa:la:n iteyo. Pos a:mo se: kimati, yehwa yo:n te:chta:ni ke a:mo, a:mo t'chi:wah kue:ntah. *Porque** neh ... Pero moneki i:n teisiá:, i:n ke:meh powetsi teisá: xo:chitsi:n mah se: kiahokui wa:n se: momaka kue:ntah toni, ka:n yetok iteyo, ke:niwki xo:chitsi:n. *Porque** ne:wi:n ka:sá: ika se: kita ne:n iyo:lpan ompa no: motachihchi:wia ne:n chechelo:t, xa: yehwa no: kikua iteyo. Mm. Pos ka:n se: kimati, ka:n se: kimati. Ka:sá: ika se: kita ompa ne: ahko yetok, ihkó:n nentinemi. Ke:mah. Xa: kitate:molia oso xa: a:mo se: kimati, xa: ixo:chio ki..., kipipi:nah *o** xa: ki..., a:mo se: kimati. Ke:mah, ka:n se: kimati yo:n. Pero nehjó:n no: kitate:molia. Ke:mah. Ke:meh yo:n se: kimattos xa:, xa: nehjó:n, xa: iteyo xa: ki..., kitehte:mowa. Pero a:..., a:mo se: kimati, pero nimolia xa: ke:mah eski *por eso ne: mo..., nentok itech yo:n kowit xa: ... Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n nochi mah se: kimatis. Ne: ta:ka:n tikita ne:wi:n pos kuali tine:chili:s ne:n ... Wa:n neh no: nikita ne:wi:n se: kowit, entó:s takah ekintsi:n tikitakeh ya ke takah iteyo nehjó:n no:, no: seko yetok wa:n no: seko yetok ixo:chio. Mm, mah se: motapowi, ke:mah, mah se: motapowi. Ke:mah. Mm, komo iwa:n wi:tsa ne:n ixo:chio ne:n tapa:ni se: kikua..., se: moli:s, entó:s iwa:n wi:tsa ya ne:n xo:chitsi:n. Ke:mah, yehwa yo:n, ke:mah. Mm. Tikmattiowih wa:n timomati:ltihkeh. Ke:mah. Okachi kuali ihko:ni, mah se: motapowi, mah se: motapowi. Pos yehwa sah ika nimitstahtania:ya wa:n sayoh ne:chilwi:s ke:ní:w timono:tsa wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos yo:n kualtsi:n se: momati:ltia nehjó:n, ekintsi:n ... mm. Pos no:, pos neh a:mo nikmati *más**, yehwa sah tein nimitsilih nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. A:, ke:mah, pos neh no: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa niErnesto Vázquez. A:, we:noh, tasohka:matik.