Pos a:man sepa n'nekia nimitstahtani:s, a:kin ka:n timonohno:tstokeh, mm, ke:ní:w tikilia teh, tehwa:n tiki:xmatih yo:n kahbe:ntah mochi:wa oso ka:sá: ohte:n, nika:kui:n se: kita i:n, ata Kowtahpe:wal, senkarrete:rahte:n mochi:wa, ata yo:n se: kua:lpanowa poso:ntok yo:n xo:chit tikiliah *palma**, tikiliah *cimarrón palma** tiki:xmatih pero xa: tiki:xmattos teh ke:ní:w mono:tsa, neh iwki tikto:ka:itiah. wa:n ka:sá:, komo kahbe:ntah mopeta, yo:n ye:ktaxiwmiktia semi yo:n, yo:n xo:chit. Wa:n poso:ni xo:chit no: chi:chi:ltik wa:n momahmaxalowa ata. Momahmaxalowa ne:n, ne:n yo:n xo:chit tikiliah ke:meh *palma** wa:n no: kuali se: ka:kehtsa, yo:n a:mo, yo:n a:mo se: kowa, yo:n se: kuiti sah ne: ka:mpa mochi:wa. Wa:n no: kinamakah ne: Cuesalan, ke:masá: yo:n xo:chinamakanih iwa:n kilpiah xo:chit *salia**, ke:mah iwa:n kilpiah ata no: ki..., ki..., kinamakah, no: kualne:xtia yo:n xo:chitsi:n. Pos ... Ke:mah, tiki:xmattok toni yo:n, ke:ní:w nankito:ka:itiah namewa:n wa:n para toni se: kitatekiwtia *más**, toni se: kichi:waltia. Pos nehwa kuali a ke tine:chtahtania, nika:n timona:mikih pos nehjó:n miakka:n no: nik..., nikitstinemi wa:n no: tikneki tikmatis. Ke:mah. Ka:sá: ika ne:wi:n onkak, ne:wi:n kahfe:ntah wa:n ne:wi:n we:ikowtah, ka:sá: ika a:mo, a:mo tei, onkak ka:mpa pahpaniá:n, ka:mpa kahfe:ntan pero yo:n, ka:m[pa] wetsi iteyo. Mm. Ikamohyo wa:n momiakchi:wa. Ke:mah, mm. Mowe:ita:lia. Yo:n ka:sá: ika se: mohtia nio:nó:, nio:nó: wel se: moh..., se: yowi, ta: te:tsakuilih oso ika se: wehwetsi. Ke:mah. Tehwa:n, tehwa:n tikilia:yah ne:n sa..., sa..., sakat. Mm. Yehwa yo:n tehwa:n tikiliah ke:meskia sakat *porque** yo:n ma:..., ma:..., ma:tehte:neh ima:te:mpan de wa:ki. Mm. Pero komohkó:n tikilia ihkó:n pos tak ke:mah *porque** kipia ixo:chio. Ke:mah. Yo:n kipia ixo:chio ne:n chi:chi:ltik wa:n kualtsi:n ihkó:n mo..., mokehketsa ihkó:n, nikneltoka *porque** ki..., kitekih *o** tiktekih, tikwa:lkuih se: *rollo** wa:n tika:ketsah ne:n to..., Mm. Sa:ntohi:xpan. Wa:n tiktekih wa:n yo:n ne:n i..., iteyo ihkui:ntsitsi:n, nahnalwayoh iteyo, ihista:k. Mm. Ke:meh yo:n se:, se: kikui, pané: se: kwiwita. Wa:n se: kitamo:ta a:mo wa:ki, a:mo wa:ki. A:mo wa:ki yo:n. Wa:n iwa:n wi:tsa ya, ika *sartita, bolitas**, n' i..., ista:k ne: tein ika mo..., mo..., mochi:wa ya komoke, ke:mah, mm. Ke:mah, iwa:n wi:tsa ne:n, se: kitila:na ihkó:n iwa:n wi:tsa ya ne:n, ke:meskia, ke:meskia ompa tak yo:n ikone:w oso mati ke:ní:w, itsi:ntan yetok. Ke:mah. Tak ompa tak momiakilia. Yo:n mochi:wa itech yo:n, mo..., moxina:chowa itech ikamohyo, itech nalwat mochi:wa kamoh, mosa:lowilia kamoh pisi:ltik wa:n yehwa yo:n se: kamohtsi:n mochi:wa se:, se: xo:chit a, se: *palma** ya. Ke:mah, yo:n, yo:n ixo:chio a:mo, a:mo ta:ki iteyo, soh xo:chit sah poso:ni, pawetsi. Wa:n yehwa yo:n ne: ... Pero itsi:ntan itech nalwat, ompa mochi:wa yo:n pané: kokotsitsi:n, yehwa ne: mochi:wa kamoh wa:n ompa selia, momiakilia ya yo:n, yo:n xiwit. Ke:mah. Pos yo:n de ma:ski se: kwiwitas wa:n ne: se: kitamo:tas wa:ki n' ahko. Mm, xiwit sah wa:ki. Pero ne:n i..., i..., ikamohyo a:mo wa:ki. A:mo wa:ki wa:n, wa:n kachi miakia, kachi miakia. Kachi *más** itsmoli:ni ihkó:n. Pos ka:sá: ika se: kita ihkó:n i:xamtontok, ye:kwehwei, nio:nó: wel se: mohtia. Ke:mah. Ke:mah Se: kimowilia *porque** ke:masá: kihtowah ke ka:mpa yetok yo:n a semi se: ki..., mota:lia ne:n kowa:t wa:n xa: ka:mpa ne: ... Mota:lia n' okuilin, ke:mah kwelita porin ... Yo:n a:mo, a:mo semi tak a:mo te:teki oso ke:ní:w, ika ne: kwelita mota:li:s. Wa:n mo..., mo..., motila:wa, mm, ke:mah. A:mo te:teki, ke:mah. A:mo te:teki, ta: se: kita iekapan te:neh pero pos a:mo, a:mo te:teki eski *por eso** ne:n ompa mota:lia ne:n okuilin. Ne: kowa:t, ta: ke:masá: yo:n na:weyak oso yo:n kowa:we:wentsi:n oso ompa nochi mo..., Mm, ke:mah. Ta: neli yehwa yo:n se: kimowilia pos yo:n de se: ki..., se: kiteki sah yo:n, se: kiteki ixoc:hio, ta: yo:n ka:sá: ika ye:kkualtsi:n no: tachi:chi:le:wtok. Ke:mah, miak mochi:wa. Tachi:chi:le:wtok wa:n yo:n a:mo no: nikmati neh kati:n, kati:n to:nal, kati:n ne:n me:tsti ne:n xo:chiowa. Ke:mah. Mm. Sioh nikita xo:chiohtok ne:wi:n pero a:mo nik..., a:mo nik..., a:mo nik..., nikita ne:n, nikita, nikita pero a:mo nikmati ke:maniá:n, teh xa:, xa: tikmattok, kuali tine:chili:s, xa: tikits..., tikita ne:wi:n. Pos neh nikita ke a..., ke a:mo ika *tiempo**, nikitani ke mochi:wa, ke:meh i:n se: kita, yo:n ke:meh chika:waxtiw mo..., motami, *igual** ompa xo:chiohtiw, ihkó:n xo:chiohtiw. Ke:meh yo:n tato:kchamakih, yeh a:mo, a:mo ika *tiempo** xo:chiowa, yeh ahsi chika:walis wa:n, wa:n chika:waya pos ki:sa ya xo:chitsi:n, poso:ni a wa:n ompa tami. Tein ika *tiempo** sah mochi:wa ke:meh i:n yehwa ne:n, ke:meh yo:n kowtah, kowtahchamakih ika *tiempo** mochi:wa, yeh yetok sah to:nal ke:man mochi:wa pero yo:n tato:kchamakih iwki a ke:meh i:n se:, *palma** nimitsilia, *cimarrón palma** de chika:wa ya ne:n *matita** ki:sa xo:chit wa:n xo:chiowa wa:n ke:mah ompa tami a. Pero a:mo, a:mo ika *tiempo** mochi:wa yo:n, ke..., nochipa senonkak, Senonkak, nikitani ompa ne:, semi mochi:wa nika:n kowtahpe:wal sah, ohte:noh se: kita, ke:mah, ompa mochi:wa yo:n xo:chit semi. Yo:n a:mo ke:man poliwi. Ka:n poliwi, a:mo poliwi, moskaltihtiw. Iwki moskaltihtok, xo..., mo..., motami a, ke:mah xo:chiowa wa:n ompa se:, sepa seki moskaltihtok, xo:chiowa wa:n sepa ompa tami. Nochipa so..., xo:chiohtok yo:n. Wehwetsi. Ke:mah, yo:n kimá: ehekat, mopeta ihkó:n, momahma:ma, ompa ke:mah mochihkolowa xo:chitsi:n, panki:sa ya ata. Mochihkolowa ya. Ke:mah, iwki mochi:wa yo:n. Pero neli a:mo ... Kualtsitsi:n no:, kualtsitsi:n, semi, semi pantepe:wi pero sikie:ra tepitsi:n. Pero yo:n no: kualtsitsi:n ixo:chio, no: taxi:kowa. Ke:mah, takualne:xtia o:me, e:yi *ratito**. Pos yehwa yo:n ne:n ika se: ... Ta: tehwa:n ne:wi:n ka:mpa ti..., tia:yah. Pos titekititih ompa tikwa:lkuih xo:chitsi:n se: *rollito**, se: taki:tskil wa:n tika:ketsah. Ke:mah, ne: de kualtsi:n, se: kwelita yo:n xo:chitsi:n. Pané: toe..., sa:ntohi:xpan. Ke:mah. Nehjó:n no: taxi:kowa pero tak achi tahtakua:wak, chika:wak nohjó:n *mata**, a:mo, a:mo, a:mo ma:xi:ni. Ke:mah. Ka:n semi, ka:n semi. De wa:ki a, ma:xi:ni, pe..., pero de wa:ki a. Ma:xi:ni pero tepitsi:n de wa:ki a kuali. Yo:n tak tahtakua:wak eski, ta: sioh semi pisi:ltik pero kualtsitsi:n. Ke:mah. Kualtsitsi:n no:. Ke:meskia ne:n momahma:yo:tia wa:n pos kualtsi:n no: seki wehwei mochi:wa we:weyak ihkó:n xo:chitsi:n. Kualtsitsi:n. Ke:mah yo:n kachi kualtsi:n mochi:wa ke *palma, porque palma** yeh m..., se:sah wa:n ne: pos momaxalowa miak ima:tsitsi:n kipia morahra:mahtia ne:n xo:chitsi:n. Pos nochi momahma:yo:tia ne:n *hasta** mo..., *hasta** moskaltia ihkó:n. Ke:mah, nochi, ma:yeh. Ika yo:n kualtsi:n mota *porque** miak ima:i mota:lilia pos takualne:xtia ya de poso:ni. Pos ka:sá: ika se: kita kualtsi:n no: se: kwelita, chi:chi:le:wtok, ta..., tachi:chi:le:wtok ihkó:n ka:mpa miak onkak ihkó:n. Ke:mah, chi:chi:le:wtok kualtsi:n. Ke:mah. Tachi:chi:le:wtok ne:n ika xo:chitsi:n wa:n pos yo:n eski no: seki kitekih tak. Pos kitekih ke:meh i:n se: kia:ketsa *o** seki kinamakakih Cuesalan, se: kita kua:lkuih ne: parahko tokni:wa:n, kinamakakih, kwa:lkuitiki:sah ne: ohti wa:n kinamakakih. Tehwa:n ke:meh nika:n a:mo kachi tei. Ne:wi:n kima:nelowah wa:n ki..., Ke:mah, nika:n tehwa:n a:mo kachi tei xo:chitsi:n wa:n taman nika:n tehwa:n San Miguel pos tie:kmiakeh tik..., titaa:ketsah pos nio:n te:chahsi xo:chitsi:n, timoma:ma:kuiliah tein ne: kwa:lkuih Cuesalan. Ke:mah. A:, pos nika:n i:n mik ki..., taa:ketsah, seki tik..., tikma:nelowah ya no:. Iwa:n se: tamahxitia ya, ke:mah, ika se: tamahxitia ya *porque** ... Se: tamahxitia *porque** ke:masá: a:mo ahsi wa:n ... Nochi *palma**, yeh yo:n kuahkuali *palma** pati:yoh, a:mo se: kimahxitia wa:n yo:n xo:chitsi:n *corrientito** pos iwa:n se: tamiakiltia ya. Se: kimiakiltia ya wa:n no:, no: kualtia ta: ne:n, ne:n tein te:chkuida:rowa yeh nochi, nochi kwe..., nochi kwelita, nochi, nochi. Ke:mah. Nochi itech powi yeh tein eski, soh mah se: kita:lili sah. Wa:n tehwa:n ne:n pos tiktekih para sikie:ra mah taa:ihka. Kie:ra tepitsi:n mah kuali mota. Ke:mah. Ke:mah ta:taman, ta:taman tiki:xmatih to:ka:it, pero se: taman sah yo:n xo:chit, soh ke ta:taman sah tikto:ka:itiah. De a:mo, a:mo no:, de wa:ki pos a:mo no: *igual** wa:n yehwa ya ne:n ta:taman tikto:ka:itiah ne:n ta:taman ta: pos ... Ta:taman, tehwa:n tikitah xo:chitsi:n wa:n nochi ta:taman ti..., tik..., tik..., tik..., tikihtowah, ta:taman tikto:ka:itiah. Mm, ta:taman. Ta:taman. Pero *mismo, mismo** yehwa. *Mismo** yehwa. *Mismo** yehwa:n. *Mismo** yehwa, ke:mah. Neh nikwelita no: kualtsi:bn de ke nika:n se:, [tein] a:mo se: molia. Pos kie:ra ki..., se: motahtania ke:ní:w se: kito:ka:itia se: yehwa wa:n ke:ní:w oksé:. Ke:mah. Pos ihkó:n nochi se: ki..., se: kimattiw. Se: momaka kue:ntah ke:ní:w, ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. Se:, se: kim..., se: kimattiw ke:ní:w ito:ka:i wa:n ke:ní:w neh nikto:ka:itia wa:n pos ka:ni mochi:wa, pos ihkó:n nochi se: mo..., se: momati:ltia. Ke:mah wa:n pos neh a:mo no: nikmati *más** ne:n nimitsili:s, yehwa sah yo:n nik..., nikmattok ika se:, se: kikui ika se: taa:ketsa wa:n a:mo wa:ki ma:ski se: kwiwita. Ke:mah, pos yehwa sah ne:n ... Ke..., yo:n a:mo wa:ki, a:mo wa:ki, porin kamoh kipale:wia. A:mo wa:ki. Kipale:wia kamoh, ke:mah pos nehwa, neh yehwa sah ne:n ... Mm, kipale:wia kamoh, ke:mah. Pos yehwa sah ne:n, yehwa sah no: niki:xmati neh wa:n kuali tine:chili:s moto:ka:i wa:n ne: ka:mpa tiwa:le:w. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Mm, kuali yetok, no: neh ... Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: pos we:noh, tasohka:matik.