We:noh pos a:man ke sepa nika:wi:n timona:mikih sepa nikneki nimitstatsi:ntoki:s *o**, ox tiki:xmattok yo:n se: kowit mochi:wa nika:wi:n we:ikowtahpa, nika:n a:tpoliwikopa no: mochi:wa, ka:mpa lohlo:mah mochi:wa yo:n kowit, tehwa:n tiki:xmatih ah..., ahmo:lkowit, mochi:wa melaktik, komo se: kite:ntek moka:wa kowte:n wa:n sepa itsmoli:ni, miakia yo:n wa:n melaktsitsi:n, kuali se: kikui para kale:wal, para taihtiyo:tsitsi:n *o** para tatili:nka:yo:t para ... Kualtia para salo:mets *o** hachahmets se: kikui yo:n kowit tikiliah ah..., ahmo:lkowit. Nehjó:n ima:i ne: pané: ke:meh ma:kui:l ima:i ne: kipia wa:n, wa:n semi ma:pata:wak ihkui:n ke:meh yo:n kowkamoh moma:itia, ma:kui:l ima:itsitsi:n kipia. Yehwa yo:n tikiliah ahmo:lkowit, metswe:weyak mochi:wa i..., ima..., ima:kowyo wa:n nika:n ki:sa ima:i mo..., momoya:wa ihkui:n ya, ihkui:n yetok mahyá: ma:kpal ihkui:n yetok. Moxe:xelowa ya. Moma:xexelowa, ihkui:n yetok ima..., ima:xiwyo, ma:kpal wa:n nika:n imetskowtsitsi:n ihkui:n wa:n ihkui:n acha im..., ima:xiwyo ihkó:n yetok. Pos nehjó:n kuali a tine:chtahtania nika:n ne:n, ke:meh i:n timona:mikih pos a:mo, pos neh no: nik..., nik..., nehwa no: nik..., nikita ne:n kowit, a:mo n'mati ox yehwa, tehwa:n tikiliah tsapokowit. Mm. Mehmela:wa:k wa:n neh nikitani ke:meh yo:n kahfe:n ima..., ima:xiwyo. Mm. Ihkó:n de xohxoktik wa:n mota:lia ima:yo ihkó:n. Mm. Mehmela:wak no: kowtsitsi:n wa:n semi eti:k. Mm. Semi tihtila:wak ne:n ie:wayo wa:n pos ke:mah kikuih para kale:walmeh para taihti:yo:meh no:. Para se: ihkó:n kaltsi:n de se: karto:nkaltsi:n, pos kikuih no: iwa:n ne:n ta:nka:yo:t, tein achi we:i kaltsi:n pos no: kikuitih, *siempre** teleti:k. Wa:n yo:n no: mochi:wa *hasta** ahko neh nik..., niki:xmati ne:n ma:..., ima:xiwyo ke:meh, yo:n ne:n kahfe:n ixiwyo, kahfe:n xoxoktik ne:n ixiwyo wa:n no: seki no: *mi..., mismo** yehwa ne: no: seki tein se: kita, ke:meh yo:n tsapot, ti:ltsapot i..., ixiwyo. Mm. Pero *mismo** yehwa. Ke:mah. Wa:n yehwa ne:n tikuiah, *hasta** seki no: se: kuiti ke:meh i:n tik..., te:chyo:le:wah tikuihtih kalkowit semi tel..., teleti:k. Etiktik. A:mo se: kimati ox yehwa pero pos yo:n ahmo:lkowit a:mo, a:mo nik..., a:mo nikye:ki:xmati pos ta:taman, ta:taman tikiliah. Wa:n pos ompa ne:, ne:wi:n onkak semi ne:wi:n masa:owatah. Ke:mah, nika:n i:n i..., Ompaka onkak nehjó:n kowit pero a:mo nik..., a:mo nikmati, a:mo ke:man nikita ne:n i..., iteyo. Mm, mm. Iteyo a:mo n'mati *qué tal** ox wehwei kowit mochi:wa. Pos neh nikitani tein i..., ke:mah, mm. Ne: ka:sá: ika nikita ne:n kowtsitsi:n seki ihko:kó:n wa:n seki ihko:kó:n mochi:wa. Wa:n seki ihkui:ntsitsi:n, kualtia para kale:wal wa:n no: kualtia para nen kuilo:t ke:meh i:n karto:nkaltsi:n para no: kowit. No:, no: kualtia para ne:n se: ki..., se: kitekiti. Ke:mah, pos neh nikitani ke:mas..., ke:masá:, ke:masá: nikitani ka:mpa yo:n ahmo:lkowit tikihtowa itampa se: panowa. No: mehmela:wak. Wehwetstok iteyo m..., ke:meh yo:n mehmetskowyohwe:weyak tepitsi:n, wa:n achi *medio** ohololtik, tahtamatisneki ke:meh yo:n pomarrosa ixo:chio, *cuando, cuando** kepotsi:n ixo:chio *pomarrosa** wa:n metswe:weyak iw..., iwki a ne: kasá: se: kita wetstok yo:n iteyo wa:n chi:chi:ltik ne: i..., ip..., ipan..., ipanko ne:n kowtet. Yehwa nimolia xa: yehwa iteyo yo:n, yo:n ahmo:lkowit, a:mo n'mati pero ke:meh ne: kowtah miak kowit onkak, a:mo se: kimati toni yo:n ompa te:ntok iteyo. pero nikita metswe:weyak, xa: ti..., ke:masá: tikita iwki ata metswe:weyak ihkui:ni wa:n, wa:n nehjó:n ih..., ihkui:ntsitsi:n iteyo ke:meh yo:n, iwki ke:meh *pomarrosa** ixo:chio *cuando** kepotsi:n, ololtik wa:n metskowyohweyak. Iwki te:ntok wa:n metschi:chi:ltik nochi imetskowyo ne: ... Kanah ahalaxtik ata, ihkui:ntsitsi:n. A, yehwa yo:n pané: tohtohmiyoh, ahalaxtik. Chi:chi:ltik yo:n se: kitani, a:mo n'mati oso xa: yehwa tein *de repente** yehwa yo:n ahmo:lkowit a, a:mo ke:mah, a:mo 'ta:liah *cuidado**. *Porque** ke:masá: se: kita ... Yehwa eski nimolia *porque** se..., te:ntok seki ipane:wayo ka:mpa yetok kowit, yo:n ita:mpa. Ke:mah, *porque** okseki taman kowit, no: taman, ke:meh ahkokowit no: taman iteyo wa:n ne: ahmo:lkowit nimolia xa: yehwa ne: pa..., pawetsi ihkui:n metschihchi:chi:ltik. Pos neh ne:pa ne:n kowit a nikitani. Mm. A:mo n'mati ox yehwa pero nehjó:n mehmela:wak wa:n ke:meh kahfe:n ima:xiwyo. Mm, ke:mah, mm. A:mo ke:man nikita neh iteyo mah kipia itech se: ke:meh ke:masá: se: kiteki ne:n pihpitsa:wak. A:mo te..., a:mo ke:man nikita ne: mah kipia ix..., ixo:chio ahko. Pos neh nikitani ne:n yehwa yo:n ahmo:lkowit nikiliah neh pero ima:i momahma:sowa ihkó:n ke:meh yo:n, ke:meh yo:n te:ntsonxo:chit ne: ima:xiwyo, iwki mochi:wa wa:n mets..., metskowyohweyak ihkui:ntsitsi:n mochi:wa imetskowyo. Wa:n iwki a mochi:wa ne: xiwit, mota:lilia ma:kui:l ima:i, kie:ra ma:kui:l ihkui:n ma:we:yak tepitsi:n, ihkui:kui:n de weyak xiwit. Ke:meskia ma:kui:l ixiwyo. Wa:n iwki momahma:sowa ihkui:n, iwki nochi mochi:wa ira:mas imahma:ko, ihkui:n kichi:wtok wa:n metskowyohweyak ihkui:n, ihkui:n yetok ima:xiwyo. Wa:n no: ma:pahpata:..., ma:pehpetaktik. Se..., pata:wak, ihkui:n de we:weyak wa:n ihkui:n de pata:wak xiwtsi:n, *medio** pi:pitsakweyak. Ma:mihmiliktik, a:mo. Ne:, neh nikita neh a:mo semi, a:chi *medio** xoxoktik pero a:mo semi mak..., a:mo ma:ka..., a:mo ma:kahkakaltik. Ma:kahkana:wak xiwit neh nikitani neh, ma:kahkana:wak. A:mo xahxakachtik. Wa:n *cuando** chika:waya ya ne: xiwit powetsi a, chi:chi:le:wi no: ke:meh na:ntsi:nkowit. Chi:chi:le:wi ima:xiwyo yo:n. A:, chi:chi:le:wi. Ke:mah, chi:chi:le:wi no:. Ke:mah, yehwa yo:n tiki:xmatiah, no: se: eski. Mah s..., mah se: mone:xtili kowit ompa ne:, kati:yeh, ke:mah, ke:mah. Pos a:mo, a:mo se: kimati ne: ox yehwa, xa: no: oksé: kowit pero komo ... Kualia, ke:masá: ne:wi:n ti..., timahsiskeh *o** kuali tikitati:wih nehjó:n kowit tein kuali tine:chne:xtili:s wa:n no: kuali nimitsne:xtili:s ne: ka:ni ke:meh i:n, xa: tikihto:s kati:n tikuitih para teisá: Ke:mah, yo:n mochi:wa ka:mpa lohlo:mahtipan, ka:mpa tawakal a:mo mochi:wa yo:n. A:mo mochi:wa yo:n, yo:n yetok sah ka:mpa mochi:wa, ka:mpa lohlo:mahtipan, pero tawakal a:mo mochi:wa. Ke:meh i:n tiknekih pero a:mo ... A:. Pos a:mo se: kimati, xa:, xa: yehwa oso xa: no: taman pero kuali se: mone:xtili:s ta: ke:meh i:n tiknekih, ke:meh i:n tokaltsi:n tiketsah wa:n yehwa ne: kuali se: kuiti:w. Mm, ke:mah. Yo:n ke:mah. Kuali se: kuiti:w komo no: kualtia para ne:n tein tikihtowa wa:n i:n tein ki..., Kualtia para kalkowit yo:n ye:keheti:k, mahyá: a:wa:t. Eheti:k, pos no: *igual** ne: ke:meskia a:wa:t de ... Ye:keheti:k, eheti:k, ke:mah. Wa:n ikowyo ti:ltik ke:meh yo:n ne:, ke:meh i:tsa:wa:t. A: pos ne: no: taman eski *porque** ne: ihista:k achi, achi nochi ... A:, ne:, a:, ne: ti:ltik ikowyo. Achi kohkostik n' ie:wayo, komo se: ki:xtilia achi kostik ne:n i..., ie:wayo. *Mero, mero** ke:m..., mm. Chi:chi:le:wi ne:n de se: kitamiki:xtilia n' e:wat. Mm, ke:mah, mm. Wa:n ye:kalaktia ne:n i..., ikowyo de se: ki:xtilia ne:n e:wat. Mm, mm. No: ke:masá: ne: tikonkuiah ne:n kowit para n' kaltsi:n. De semi teleti:k, toma:wak pos tiki:xtilia:yah ie:wayo. Ke:mah Ie:wayo wa:n komo yo:n komo paniá:n se: taksak se: i:xakawetsi, alaktik, alaktik ne:n ... Ne:nke:n se: ahketstiwetsi. Alaktik, alaktik, mm. Ke:mah. Yo:n no:. Pos yehwa yo:n, yehwa nimitshtania:ya, ne:n kowit ta:taman tiki:xmatih ito:ka:i pero seki se: taman sah tiki:xmatih pero seki ta:taman kowit ne: tik..., tiki:xmatih. Pos no: kualtsi:n ke:meh nika:n timona:mikih wa:n titahtaniah kati:n kowit tiki:xmatih ke:meh i:n tik..., tikowtahnemih. Ke:mah. Mm. Pos tikowtahnemih pos tikitatih kati:ni wa:n pos i:n a:man nika:n timona:mikkeh wa:n timoliah ox niki:xmati pero a:mo. Niki:xmati pero a:mo n'mati ox yehwa. Mm. Ke:mah. Pero komo tiki:xmati no: ke:masá: kuali tia:skeh ne: tik..., ne: ne:wi:n tikowtahnemih kuali tikihto:skeh ne:chne:xtili:ti yo:n kowit ka:ti:n tein teh tiki:xmati wa:n kati:n tein niki:xmattok. Ke:mah. Ke:mah. Pos ompa ya se: molia wa:n kuali se: kitekiti:w para ne:n kaltsi:n, se:, se: ki..., se: kuiti:w. Ke:mah, ke:mah, ihko:ni. *O** a:ksá: tokni:w kuali se: kili:s ta: xa: t'mati i:n kowit, n'mattok i:n mah se: kuiti, mah, mah se:, pos ka:sá: mah se: ki..., tahtani ta: ekintsi:n ampo:wi:n a:mo no: kinekih mah se: kiteki ok kowit. Ka:n kinekih ok. Wa:n ompa ne:wi:n kowtah pos kuali se: ki..., se: ki..., se: kuiti:w. Ka:n kinekih ok ki..., Ke:mah, ihko:ni. Se: kuiti:w wa:n komo *después** pos se: ki:xmatis a nehjó:n. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah, ihko:ni. Kowtsi:n tein tikihtowa. Wa:n neh nehjó:n pos a:mo, a:mo n'matik ox yehwa ke:meh ta:taman ne: tik..., a:mo nochi se: ki:xmati. Yehwa ya pos. Ka:n nochi se: ki:xmati, ka:n nochi se: ki:xmati yo:n. A:, ke:mah, ihko:ni. Pero kualtsi:n ke:meh i:n se: motahtania pos se: molia xa: se: ki:xmati wa:n de a:mo se: ki:xmati pos kuali se: ki..., se:, se: mone:xtili:s.. Se: kitati:w ne: ox kualtia, neh nik..., yehwa yo:n kowit nikitani, mm. Ke:mah pos. Ke:mah. Pos yehwa sah i:n nimitstatsi:ntokia soh ne:chilwi ke:ní:w moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Wa:n neh no: niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nimitsilia San Miguel Tzinacapan ok, mm. A:, we:noh, tasohka:matik nehjí:n.