A: pos a:man sepa nika:n timonohno:tstokeh no: n'neki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok ka:nachi taman onkak epaso:t nika:n, de nika:n tehwa:n, ne: ka:mpa, ne: nika:n San Miguel, e:x..., ka:na:chi taman onkak epaso:t, ke:meh kah..., kahkati:yehkeh. Pos nehwa nik.... ya:ke:n tine:chtahtania, neli i:n ninentinemi nikita ne:wi:n ka:sá: ika ohte:noh yo:n de ... E:yi taman sah epaso:t yo:n de se: kikua, yo:n tein ista:k wa:n okseki chi:chi:ltik wa:n oksé:. Mm. Yo:n ne:n, pos yehwa yo:n kita:liliah emo:ltsi:n wa:n iksá: ne:n xilimeh no: kita:liliah wa:n ne:n yo:n okseki para ne:n tapalo:l de yo:n *pe..., pescado** no:, no: kita:liliah. Mm. Pero yehwa sah yo:n de n' emo:ltsi:n kita:liliah, a:mo okseki teisá: ihkó:n tapalo:l a:mo kita:liliah, ta: yo:n no:, no: yetok sah yo:ni. Entó:s tein, tein kue:liltia. Wa:n pos yo:n no: kuali para ne:n ke:masá: tein se: ki..., te:kokoh se: ihtik pos no: kikuih, *baratito** sah ika te:chpahtia:yah ne:n tota:tahwa:n. Yo:n no: kualtia se: ki..., kimanah wa:n ika te..., ke:masá: te:tai:ltiah oso ika te:pox..., poxpi:kih. Mm. Wa:n pos yehwa yo:n nikmattok de n' oksé: taman yo:n ne:wi:n a:mo, a:mo nikmati pero pos no: kuali tine:chili:s kati:n ne:n teh no: tik..., tiki:xmattok tein teh tik..., tikmati. Ke:mah, pos neh no: niki:xmati epaso:t de miak taman, ne: onkak epaso:t chi:nahepaso:t, china:hepaso:t yeh *más, más** ma:wehwei wa:n ma:tsitsikiltik semi. Wehwei ma:tsitsikiltik yo:n chinah..., chi:nahepaso:t wa:n nehjó:n mochi:wa telwehkapantia yo:n wa:n ka:mpa moma:tahta:lia a:mo, a:mo niman poliwi kit. Kichi:wa de se: xiwit, o:me *hasta** ma:kui:l xiwit kichi:wa yo:n epaso:t, chi:nah, kiliah chi:nahepaso:t. Chi:nah. Yo:n kachi telahwia:k, tel, telchika:wak iahwia:kka wa:n nehjó:n yo:n onkak chi:chi:lpaso:t, yeh ahwia:k tepitsi:n sah wa:n yeh no: ch..., yo:n kiliah chi:chi:lepaso:t metsahalaxtik imetskowyo. Wa:n i:n ista:kepaso:t *icompańero** i:n chi:chi:lepaso:t, no: iwki a wa:n yo:n no: ihsiwi sah a:mo, a:mo wehka:wa onkak no:, se: xiwtika *o** sepa teyowa ke:mah chichinawi a ne:n kowtsi:n. Wa:ki. Wa:ki wa:n nehjó:n onkak seki yo:n epaso:t ne: mochi:wa ne: a:taw *o** ohtipan se: kita, se: kipanowia yo:n ma..., ma:tohtomiyohepaso:t, *desde** ikowyo i:pa tohtomiyoh. Mm. Yo:n *cimarrón** epaso:t tikiliah yo:n pero a:mo, a:mo, a:mo n'mati ox we:lik paro tapalo:l tak pero tak koma:mo tei tak we:lias, we:lias. Pos seki, seki ki..., kikuih ma:ski a:mo tei. Ke:mah, pero nehjó:n *cuando** a:mo tei se: kikua *fuerza** pero yo:n niki:xmati yehwa yo:n epaso:t wa:n yo:n chi:nahepaso:t no: semi kuali ke:meh i:n pilimeh ne: so:ne:wkuih *o** se: so:ne:wkui ke:meh tehwa:n tiso:ne:wkuiah. Komo se: takuah wa:n se: mote:kati a, te:ta:liliah yehwa yo:n, kitsonkuahkuah wa:n te:ta:liliah ne:n epaso:t para a:mo te..., tekoko:s se: ihtik se: wa:lihs..., a:mo se: moxwiti:s yo:n kit, kipahtia para yo:n ne:n se: so:ne:wi. Te:poxpepechowilia:yah. Wa:n onkak se: epaso:t yo:n kiliah epaso:zorrilla, yo:n i:pa pahti sah yo:n, a:mo, a:mo kualtia para tapalo:l, telfuerte yo:n. para se: moihtikokowa *o** se: kalanemi:liskui te..., te:makah mah se: tai yo:n, kimanah wa:n se: tai, no: te:na:miki yo:n para kalanemi:lis. No: kuali, pero nika:n a:mo, nika:n a:mo kachi tei. Yo:n a:mo teh kualtia, yo:n, yo:n a:mo weli, nika:n a:mo onkak pero ne: ahkokopa onkak wa:n i:pa sayoh para pahti wa:n a:mo para tapalo:l, tapalo:l a:mo se: kikua:s telfue:rteh. Wa:n yo:n epaso:t, i:n nimitsilia ke:meh ne:n chi:nah wa:n chi:chi:lepa:so:t wa:n ista:kepaso:t yo:n kita:liliah ke:meh i:n etsi:n, kita:liliah para epaso:emo:l tikiliah mah kita:liliah ne:n ke:meh yo:n xilitsi:n *o pescado** kita:liliah oso *camarón**, kichi:wah chi:lposo:n, kita:liliah ne:n, kita:liliah n' epaso:t wa:n no:, no: kita:liliah nehjó:n epaso:t ne:n, ke:meh i:n kichi:wah ne:n, i:n koyo:meh kiliah *quesadillas**, yo:n tehwa:n kiliah koma:ltamal. Yo:n komaltamal yo:n ... Pos ke:meh ekintsi:n ne:n a:mo tei ok tein tato:k, ne:n nanakatsi:n de n' xi:lo:t, elo:tsi:n kipia no:, no: mochi:wa wa:n yehwa yo:n ne:si kiliah koma:ltamal. Koma:ltamal, kita:liliah epaso:t, mah xo:chitsi:n kita:liliah oso mah nakat, iwa:n se:, e..., epaso:tsi:n ima:tsi:n wa:n ompa kahwia:lia yo:n. Yo:n no: kual..., yo:n kualtsi:n we:lik ata koma:ltamal ki..., Ke:mah, kualtsi:n we:lik yo:n. Kue:liltia epaso:tsi:n, kue:liltia. Kita:liah yo:n wa:n yehwa kita:liah ne:n epaso:t *igual** ke:meh ekintsi:n onkak nehjó:n ixo:chiotsi:n de n' ayoh. Pos no: kichi:wah nehjó:n taman tak koma:ltamal, yo:n ki..., kichi:wah wa:n ompa kita:liah wa:n ompa ki..., tatahkoya:n kita:liah ya ne:n epaso:t. Ke:mah. Koma..., koma:ltamal, mm. Ke:mah. Wa:n ika se: tsikitsi:n chili:toh. Yo:n no: kwe:liltia wa:n ika se..., seki chi:ltekpin. A: ˇUta! kualtsi:n, kualtsi:n kina:miki, kina:miki semi yo:n, epaso:t semi. We:lik para tapalo:l kichi:wah, para, para *pollito** no:, no: kita:liliah tapa..., ne:n epaso:t pori..., pollito chi:lposo:n ye:kwe:lik no:, no: kichi:wah no:. Entó:s kwe:liltia nehjó:n ... A: nehjó:n epaso:t semi telwe:lik para ika nehjó:n te:..., se: mopahtia wa:n we:lik para ne: se:, se: kikua para tapalo:l, para ti:ltikemo:l. No:. Ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi ne:n tikmahmattokeh ne:n totapalo:l tein tak tota:tahwa:n te:chne:xtilihkeh ke:ní:w ne:n yehwa:n kichihchi:wayah. Ke:mah.e *[Por]que** miak a:mo kimatih ox we:lik para nehjó:n, p..., kimatih sayoh para ne:n emo:ltsi:n. Pos niki..., para emo:ltsi:n sah pero we:l..., kue:liltia miak taman tapalo:l, soh neli mah se:, mah se: kimatili. *Porque** de i:n timonohno:tsah, de te:chte:nkaki a:ksá: pos mah no: kichi:wa ya wa:n kieko:s ox neli a:mo we:lik wa:n kualtsi:n, kualtsi:n tawe:liltia epaso:t. We:lik *hasta** nanakatsi:n, yo:n xo:no:nanakat, komo kichi:wah ke:meh i:n tikihtowa koma:ltamal kita:liliah oso yehwa yo:n kita:liliah no: xo:no:nanakatsi:n ne:n n' ia:yo. No kita:liliah *lo que es de** nanakatsi:n nochi, nochi kwe:liltia. Yo:n ta:lpan e:wi ne:wi:n, yo:n *bolitas** kilwiah, ne:n to:tolko:skat. Ke..., kue:liltia wa:n ke:mah, kue:liltia semi. Ke:mah oso chi:ltaxkal, yo:n kua:yah chi:ltaxkal iwa:n kita:liliah no: epaso:t, kue:liltia no:. Yo:n no: we:lik nehjó:n kita:liliah epaso:t ne:n n' a:tsi:n. No: kue:liltia, ke:mah no:. No: kueliltia. No: kue:liltia. Ke:mah. Wa:n seki sayoh tikmatis a de motio:..., a:mo ta: nochi tikmattokeh tak ihkó:n tota:tahwa:n no: kichi:wayah wa:n te:chwa:ntiah tikua:yah de tinohne:lmeh wa:n *después** te:chilia:yah *hasta** ekintsi:n tikmattiowih. Wa:n ... Ke:mah. Ke:mah wa:n, wa:n yo:n. Epaso:t no: kuali pahti para ke:meh i:n se: motsonteki *o** se: metskokoti, s..., ki..., ki..., se: kimolo:ntia wa:n se: ki:xpa:ka to..., yema:nka:tohtoto:nik ke:meh se: taxi:ko:s wa:n no: kipahtia yo:n para, para kokot *o** para se: *cortada**. No:, no: pahti yo:n epaso:t ki..., se: kipa:ka ika wa:n pahti, a:mo te:malowa. Ka:mpa se: kiteki mah se: kita:li ompa ne: para ... Ke:mah, mah se:, mah se: ki:xpa:ka ika. Ye:ma:nka:tohtoto:nik ke:meh se: taxi:ko:s wa:n niman kipahtia. Wa:n yo:n iteyo nehj..., no: kualtia para se: kito:ka oso se: kitepe:wa sah, ixwa sah. Ne: se: kitepe:wa iteyo wa:n ixwa sah, ixwa, se: kitepe:wa iteyo, ixwa, mochi:wa miak. Ka:sá: ika ni..., ka:sá: ika se: kita ihkó:n kualtsi:n ixwatok tatampa. Ke:mah, ta: yo:n a:mo mone:neki pero sayoh ka:mpa onkak ne:n *semilla** pos mochi:wa sah pero ka:mpa a:mo tei pos neli mah se: kito:ka para se: kipias yo:n. Mah se: kito:ka, ka:sá: ika ne:n kaltsi:ntan onkak. Mah se: kito:ka, ke:mah. Ke:mah. Ka:sá: ika wa:n ka:sá: ika ohti se: kita ihko:ni yetok pero yo:n ka:sá: ika ki..., ne: we:ia:t, ka:sá: ika se: kita no: kwiwita, kua:lkui n' a:t de ne:wi:n ahko seki. Ata mochi:wa ne: a:taw, yo:n, yo:n ma:tohtomiyoh epaso:t. Yehwa yo:n okseki. Ompa ixwa. Mochiwa ata ka:mpa yo:n texa:l kite:matih ompa ixwa ne:n epaso:t, ke:mah ixwa. Pos ompa miak se: kita ke:meh i:n se:, se: yowi ne: a:te:nte:noh, ke:masá: se: kita ihihkatok nehjó:n epaso:t pero yehwa yo:n metstohtohmiyoh. Ke:mah. Ke:mah onkak, yo:n metstohtomiyoh. Achi mets..., metstohtomaktik wa:n ye:ktohtomiyoh nehjó:n ... Ke:mah. Tohtomiyoh ata ima:kowyo *hasta** ima:xiwyo, *parejo** ima:ix:ko, nochi i..., tohtohmiyoh. Wa:n yo:n a:mo nikitstok ox *hasta** ahko ne:n xo:chiowa. Pos ka:n, ka:n ke:man se: kichi:wa kue:ntah. I..., ita:k..., ita:kka ke:mah, iwki mochi:wa neli, ke:mah. *Porque** i:n seki kualtsi:n ihkó:n moma:yo:tia wa:n ompa ima:te:mpan mopihpilowa ya n' i..., iteyo, ita:kka. Wa:n neh a:mo nikitstok ne:n ixo:chio ke:niwki. Pos neh a:mo no: nikma..., ke:ní:w xo:chiowa, a:mo ke:man nikita, nikitani teyowa pero a:mo n'mati ke:ní:w ixo:chio, ke se:, ox, kati:n *color** ixo:chio, ka:n niki:xmati ke:niwki tikitanih i..., iteyo pero a:mo tikitah ixo:chio. Ka:n no: t'ta:liah *cuidado** ke:meh ka:n se: molia se: motapowi:s, ka:n se: kelna:miki yo:n pero, pero xo:chiowa eski *por eso** teyowa. Moneki se: kitas ke:niwki ixo:chio, ista:k oso chi:chi:ltik oso kostik. Ke:mah. Moneki ke:meh i:n ka:sá: se: yowi mah se: kita:li *cuidado** toni onkak, ke:ní:w ox, ke:ní:w xo:chiowa se:, se:, se: ke:meh yo:n kiltsi:n, mah se: momakas kue:ntah, ke:niwki ixo:chio. Pos neh niki:xmattok iteyo ke:meh yo:n wa:wkiltet, yo:n tsikitsitsi:n, tihti:ltik. Ke:meh wa:wtet, ke:meh wa:wtet, pisi:ltsi:n, pisi:ltik, ke:mah pero a:mo se: kimati ixo:chio, ke:niwki. Ixo:chio neh a:mo ke:man nikita, nikita *solamente** n' i..., iteyo ihkó:n mopihpilowa wa:n yehwa sah yo:n neh nikita. Ka..., ka..., ka:mpa se: ... A:mo. Ke:mah. Ke:mah. Pero ne:n okseki a:mo, a:mo ke:man nikitstok ixo:chio ke:niwki, chi:chi:ltik oso kostik oso ista:k, a:mo ... I..., ka:n se ki..., ka:n se: ki:xmati ixo:chio, ka:n ke:man tikitah. Ke:mah wa:n pos yehwa yo:n kuali para ne:n to..., topah katka, ihkó:n te:..., te:chpahtia:yah tak tota:tahwa:n wa:n te:chilia:yah. Ke:mah. Ke:mah. Nikneltoka *porque** te:chpoxpi:kiah komohkó:n se: moxwitia:ya *o** teis´: ihkó:n te:ahsia pos te..., tekokowa:ya se: ihtik wa:n te:..., te:na:mikia. Te:na:mikia. Te:na:mikia wa:n yehwa yo:n a:mo se: kimati xa: ne:wi:n ahko kionkuiah nehjó:n ... De ne:wi:n ahko kualkuih, i:pa para se..., nehjó:n to..., topah, a:mo se: kimati. Ke:mah. Mm, pero ... Pos yehwa sah yo:n ika nimitstatsi:ntokia ke..., pos epaso:tsi:n de miak taman onkak, we:noh, miak taman wa:n, wa:n miak taman ne: tapalo:l kue:liltia no:. Pos kualtsi:n ke:meh i:n timona:mikkeh wa:n timo..., timotahtaniah wa:n timo..., timoliah ke:ní:w panowa:yah, ke:ní:w ... Katí:n kuali para totapalo:l, *después** kuali, kuali se: kuiti:w, se: kite:mo:s wa:n ... Ke:mah, ke:mah. Ke:mah. Se: kinilwi:s mah te:chihchi:wili:ka:n tapalo:l, emo:ltsi:n mah kita:lili:ka:n oso yehwa yo:n xilitsitsi:n *o** teisá: ihko:ni, ne:n nanakatsi:n pos ... Ke:mah. Yo:n nochi ne:n kue:liltia, entó:s no: tik..., no: tikmattiowih ya, ke:mah. Kue:liltia nochi, kue:liltia. Ke:mah, se: kimati no:, se: kimati, mah se: mota..., para se: kichi:was iwki no:, se: kikua:s tapalo:l. Pos nochi kualtsi:n se: mo..., molia. Ke:mah, ihko:ni, pos yehwa sah i:n nimitstahtania:ya, yehwa, yehwa sah no:, ke:mah. Ke:mah pos neh, yehwa sah, no: *igual** neh yehwa sah tein nikmati nimi..., nimitsilih. Yehwa sah, yehwa sah ne:n, ne:nke:n ne:chilwi mo..., moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:w. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wak nika:n San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh.