*A ver** tehwa:tsi:n, nika:n timonohno:tsatih tepitsi:n ika seki okuiltsitsi:n tein tehwa:tsi:n tik..., nimitstahtani:ti ox tiki:xmattok *o** a:mo tiki:xmati, mono:tsa te:to:kani. Yo:n se: okuiltsi:n a..., mahyá: ata mahyá: yo:n a:lsimit. Ke:mah. Onkak o:me taman, onkak tein yo:n achi wehweitsitsi:n wa:n onkak yo:n tein achi tsikitsitsi:n. Kito:ka:itia te:to:kani ata porin kihtowah ke:meh i:n ka:mpa ... We:noh neh nikita ka:mpa i:n xiohtoka itech ohti, tachkuah. Mm. Kita..., kita:liah mahyá: se:, se: koyoktsi:n. Ke:mah. Wa:n ompa yo:n okuiltsi:n xkakto teh komo tipanowa aktok n' ta:lihtik x'ta..., xik..., niman tikmakas kue:n..., tikmakas ihkó:n, tikmatis ke ompa yetokeh komo koyoktik n' ta:ltsi:n wa:n xtaksa wa:n ke:mah kolo:ni sah, kakistitok ompa ta:lihtik. Mm. Ompa ka..., ompa ihkoyokatok. Ke:mah, ke:mah. Neh sepa yo:n nipano:ka nikitak neh *este** koyoktik ta:ltsi:n, n'nemilih nikna:l..., na:li:xte:mo:s toni, pe:wak nikui se: kowkotoltsi:n wa:n pe:wak n'pankohkowakia. Pos ... Mm. Wa:n entó:s neh, ihwa:k a nikitak panki:sak yehwa yo:n okuiltsi:n nimitsilia neh, yo:n mahyá: a:lsimit. Wa:n kiliah te:to:kani porin nikpihpiak neli se:, sepa no: neh nikitak nikpihpiak, nikitak ke:yeh kiliah te:to:kani takah yo:n okuiltsi:n ka:mpa yetok Ke:mah, ke:mah. Wa:n komo yetok se: chapoltsi:n *o** se: tokatsi:n kitsi:tskia wa:n ki..., kiwi:ka. Ke:mah. Kwi:ka, tikitas teh ke kiahkoketstiw kwi:ka wa:n kalaki:ti itech yehwa, itech yo:n *hoyo**, itech yo:n tekochtsi:n ka:mpa yetok. Pos yo:n okuiltsi:n neli onkakeh pero a:mo komo kie:rah se kinita, se: kinita ne:wi:n kowtah *o** ohti ke:meh tikihtowa pero pos neli yo:n iwki ne:n tekiti yo:n okuiltsi:n, n' okuiltsitsi:n tein tsikitsitsi:n kinololowa wa:n kiniwi:ka ka:mpa ne:, a:mo t'mati ox ompa mose:wia *o** ke:ní:w, ompa kine:wa, ke:ní:w nohjó:n kichi:wa pero pos yehwa yeh itekiw kichi:wa pero a:mo t'mati ox oksentaman ok *más este** okseki ki..., kie:wa *o** xa: i:pa yehwa:n sah yo:n okuiltsitsi:n *mismo** kinololowa pero pos iwki mono:tsa nohjó:n okuiltsi:n kowtekini. Ke:mah pero o:me taman neli onkakeh pero pos a:mo eliwis se: kinita, ke:mah, se: kinitas pero mah se:mi se: tak mah ika se: mota:li pero ke:man se: kita pos a:mo se: kimattok *cuando** se: kahsi. Ke:mah, pero a:mo n'mati tehwa:tsi:n ke:ní:w tik..., I..., yo:n, we:noh yo:n okuiltsi:n neh nimitsilia, no: niknekia nikmatis, neh a:mo ke:man ne:chtipi:nia yo:n kiliah so:sokitsi:n, *este** so:sokitsi:n, *este** te:to:kani nikihto:sneki. *Eso**. De yo:n te:to:kani kilwiah, ne:n nikte:kakilia:ya kihtowah te:tipi:nia kit *igual** ke:meh yo:n ke:ní:w kiliah, *este** a:lsimit. Mm. Ihkó:n kihtowah te:tipi:nia, neh aya:mo ke:man ne:chtipi:nia yehwa yo:n te:to:kani pero neh nikitani neli ke:meh ihkó:n tamatisneki ke:meh, ke:meh a:lsimit. Ihko:ni, ihko:ni, ke:mah. Chi:chi:ltik wa:n no: kipia ne: iah..., n' iahtapaltsi:n. Mm. Tsihtsitsikuika, tsihtsitsi..., tsihtsi:tsikuika. Wa:n tikmatis yo:n te:to:kani de sepa mota:li:ti itech ne: *hoyo** pe:wa mahyá: tsihtsikui:ni wa:n iahtapal ata pe:wa kioholi:nia. Tsitsikuika wa:n kioholi:nia iahtapaltsi:n wa:n ima:wan yo:n pe:wa ihkó:n kinoholi:nia ima..., ima..., ima:tsitsi:n. *Esole**, mm, nochi *parejo**. Wa:n ihwa:k te:i:xahsi sepa sah pankalktiki:sa itech *hoyo**. Moe:wa. Moe:wa. Moe:wa. Ke:mah. Wa:n neh yehwa yo:n neh nimitsilia nikitak wa:n n'nemilih nikpankohkowaki:s ika ne:n kow..., se: kowpitsaktsi:n nikna:lpostek wa:n n'neki nikpankohkowaki:ti, sepa sah *cuando** ki:stiki:s. *Hasta** no: ne:chmowtih *porque** neli neh nikihtoh xa: ne:chtipi:ni:skia, tak xa: ne:chtipi:ni:skia komohkó:n no: nikuehmolowa:ni, nikuehmolowa:ni kachi pero ka:n no: teh nikwe:ichi:wilih sayoh nikitak sah ke iwki yo:n kichi:wa *mejor** nik..., *mejor nimihkuani. Ke:mah, ke:mah pos ... *Mejor** nimihkuanih wa:n neh niki:xmattok *este** o:me taman, a:mo nikmati tehwa:tsi:n, xa: tikini:xmati tepitsi:n *ma..., mas** miaktsitsi:n *porque** ke:meh yo:n *cada** okuilin tikmatis *este** no: yetokeh seki *hasta** ehe:yi taman, oho:me taman, ehe:yi taman onkakeh n' okuiltsi:n. Miak taman. Neh niki:xmatok sayoh o:me taman de yo:n te:..., *este** te:to:kani. Pos neh no: i:pa sah niki:xmattok yehwa tein ti:ltik wa:n se: mahyá: chi:chi:ltik pero *más** we:i, senchi:chi:ltik. Mm, ke:mah, *más** we:itsi:n. Wa:n *este** neli a:mo no: nikmati ox te..., te:tipi:nia *o** te:kua *porque** neli a:mo ke:man te:ch..., te:chtipi:nia. Ke:mah pero *demás** i:n nikinahsi *este** neli pero pos a:mo nochipa, semi ke:man weli se: kinita yo:n okuiltsitsi:n. Ke:mah pero a:mo n'mati tehwa:tsi:n pos ke:meh i:n no: tinentinemi xa: no: tikmattos ke:ní:w yo:n ox te:tipi:nia *o** kanah. Pos neh niki..., neh nikitani *solamente** itech ohti sah, ke:meh ne:wi:n ta:chi:chi:lkopa, se:, ke:masá: se: yowi ata. Niman, niman, niman tikmatis komohkó:n yehwa yo:n okuiltsi:n yetok, takoyokka:n itech yo:n ta:ltsi:n. Mm, *hoyito**. Wa:n ompa xikimpihpia wa:n tikitas *o** itech ohti sah, *porque** ihkó:n mah nikihto ka..., ke:meh i:n kaltsi:n mah se: kihto se: kite:mo:ti ihkó:n mah se: kinahsi, a:mo se: kinahsis. A:mo se: kinahsi, *solamente* kowta ke:mah. Mm. Yo:n a:mo, a:mo se: kahsi, a:mo, ne: kowtah. Kowwtah *o** itech ohti ke:meh i:n ka:mpa se: ohtokatinemi. Mm. Ihko:ni. Wa:n *cuando** yo:n telsemi telki:sah ihwa:k i:n teltakawa:ni, i:n en..., *este** abril, mayo, ihwa:k semi telpanki:sah, telta..., mm. Yehwa yo:n *cuando** telto:na *fuerte**. *Cuando** to:na *fuerte**, ihwa:k ki:sah, ke:mah. Ihwa:k yo:n neh nikitani wa:n tak, wa:n ke:ní:w tiki:xehehkowa tehwa:tsi:n ke:meh yo:n ka:mpa yo:n mocha:nchi:wiah wa:n *cuando** i:n kiowi tak ka:n ke:man tikita teh xa: a..., a:tokoh ika yo:n, ika n' a:ohpana:t. Se:sepa pos nikitani itech ohti telpaniá:n wa:n a:mo nikihto:s mah motate:ntsakuili, ta: nikita neh iwki sah i:n mona:l..., mona:lkalaki:ti sah n' okuiltsi:n. Pos ... Pos nimolia yo:n okuiltsi:n eski a:mo tikmati, xa:, xa: *más** wehkatan moto:ka *o** a:mo t'mati ke:ní:w xa: mote:ntsakua *o** xa: neli ompa ki:xpolowa n' a:t. pero *cuando** kiowi wa:n *fuerte** pos tachipa:wa n' a:t wa:n yeh ompa yetok nimolia xa: kiwi:ka. Ke:mah, a:mo n'mati tehwa:tsi:n ke:ní:w tikita ox iwki *o** a:mo, pero we:noh neh nimomaka kue:ntah xa: ihkó:n eski. Tak se:sepa tehwa:n timoliah se: okuiltsi:n a:mo, a:mo, a:mo kipia ne:n tamachi:lis pero ta: no: kipia tamachi:lis, a:xá: *más** kipia tamachilis ke tehwa:n, neh nimoneli..., niminemilia neh xa: ne: ka:mpa, we:noh soh nimonemilia, a:mo ke:man nikita. pero ne: ka:mpa takoyokka:n neh nimolia xa: i:xaka, i:xakata..., i:xakatachkua ne: ka:mpa no:, ka:mpa mose:wia. *Porque** a:mo nikihti:ti mah semi senki:s, sanoke mah ihkó:n tame:la:wka:temo ne:n, ne:n on..., ne:n koyoktsi:n ka:mpa mokalakiah, *sino que** eske xa: i:xtapal ... *Derecho**. I:xtapaltachkua. Ihko:ni, *eso**, ihkó:n. Mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n mochihchi:wilia mahyá: se:, se: kaltampa, kaltampa, kitampakalo:tia n' ta:ltsi:n, neh nimonemilia sah. Ke:mah. *Porque** neh nimolia komohkó:n semi senki:s tachkuaskia sah yo:n okuiltsi:n mah, mah ihkó:n tamela:wka:tachkuaskia sah. Ihwa:k neli, *cuando** yo:n kiowiskia pexo:niskia n' a:t wa:n mikiskia n' okuiltsi:n. Niman i:xpoliwis, a:mo taxi:ko:s. Niman i:xpoliwis. Ihko:ni neli. Pos panki:sa. Ke:mah *porque** neh nikita neh ihkó:n kiowi wa:n taki:sa wa:n sepa xikitas teh, sepa panki:sa n' okuiltsi:n, sepa panki:sa. Pos xa: neli ihkó:n ke:meh tehwa:tsi:n tikihtowa eski, eski ne: *derecho** ka:mpa pankalakte:wa wa:n tatampa xa: mahyá: mocha:nti:ti a. Nimolia iwki eski, kikalo:tia n' ta:ltsi:n. Ke:mah. Ma:ski kiowi *fuerte** pero paniá:n sah. Aha:, yehwa yo:n, iwki neh nimonemilia kichi:wa eski yo:n okuiltsi:n, iwki eski *porque** ... Ihko:ni, ke:mah. Pos ka:n ke:man tikihtowah tehwa:n mah *porque** neh niki:xehehkowa komo iwki yo:n mochi:waskia mah, mah a:to:ko:ka:n a:mo teh onkaski ok yo:n okuiltsitsi:n, i:xpoliwiskia. A:mo ok. Niman, niman i:xpo..., I:xpoliwiskiah. Pexo:niskiah de a:t. Aha: yehwa i:n neh nikihtowa. A:mo ta: neli no: moe:wa eski, kipia tal..., tanemili:l ke:ní:w mopale:wia no: *porque** ma:ski okuiltsi:n pero no: tamattok. Pos ke:mah, neh nimonemilia iwki eski, *porque** pos ka:n ... Komohkó:n iwki *este** a:toko:skia ika yehwa ika n' a:hohpana:tpos a:mo teh onkaskeh n' okuiltsitsi:n, a:mo onkaskia. A:mo ok, a:mo ok. Wa:n na..., wa:n yo:n tein wehwei:n, tein achi wehweitsitsi:n no: tikinin..., tikinitani no: ka:niwi:ni, ke:ní:w motapechtiah, porin no: ikwi ke:meh yo:n okseki yo:n tein pi..., tein pisi:ltikeh tikihtowah. Ke:mah. Pos tein wehwei:n pané: *cerca de igual** sah no:. A:, no: *igual** sah. Aha:. No: *igual** sah *cerca**, ke:mah pero pos wehwei:n oksé: ta..., oksé: *color**, ke:mah. Neh iwki niki..., nikinita, nikinitaya ne: tani, nika:n, nika:n *lado** no: nikpia se: *rancho** wa:n nikinita wa:n nikita ne: moe:wah, ompa ki:sah pero o..., o:me tamańo okuiltsitsi:n. A:. Ke:mah. Ke:meh, ke:meh a:lsimit neli pero oksé: color neli pero *pues** a:mo nikmati ox neli te:kua yo:n okuiltsitsi:n. Ke:mah. Pos neh niki:xehehkowa xa:, xa: te:ch..., xa: te:tipi:nia ta: a:mpó:n nikaki kihtowah se:, se: towa:mpoy nika:n San Miguel. Mm. Kihtowa ke se:, se:..., sepa iwa:n nimonohno:tstoya wa:n ne:chtapowihtoya, kihtowa ke te:tipi:niah no: ke:meh se: a:lsimit kit te:kokoh wa:n a..., *más** te:kokoh ke se: chokoy kit. Eski ke:mah, ke:mah eski. Ke:mah. Neh ne:chtapowihtoyah wa:n timonohno:toyah i:pa ke:meh i:n ekintsi:n timonohno:tstokeh wa:n tikelna:mikkeh yehwa yo:n okuiltsi:n wa:n pe:wak ne:chilia, a:mo n'tahtani no: neh nikilia "ox te:tipi:nia i:n okuiltsi:n, ke:meh tehwa:n a:mo tikmatih, ke:mah aya:mo ke:man ya te:chtipi:nia. Mm, se: ma:wiltia sah se: kimati. *Porque cuando** se: pi:pil ata se: kihtowa pos se: kinin..., a:mo se: kinimowilia n' okuiltsitsi:n, komoke se: kina:wilita sah, se: ma:welita sah sah. Ihkó:ni. Ne: ke:man nikilia neh kihtowa ke ne:ch..., ne:chnohno:tstoya se: *viaje** yo:n towa:mpoy, kihtowa ke, itech ohti, kihtowa kinemilih kit ipan, ipan taksas kit yo:n okuiltsi:n. Mm. Wa:n tein ki..., tein ki..., tein mochi:w n' okuiltsi:n kihtowa kimets..., kimetstipi:nih. Kimetsmi:mak [...] yo:n okuiltsi:n wa:n ihwa:k, ihwa:k kimatik yeh ke neli te:tipi:nia neli yo:n okuiltsitsi:n. Ke:mah. *Eso**, eski, eski neli, ke:mah. Ke:mah, ke:meh i:n tikita i:n se:, se: mosenohno:tstinemi. Ay** se: mosenohno:tsa wa:n ke:meh i:n pos kualtsi:n neli ke:meh i:n timonohno:tsah timotapowiah. Se:sepa *cuando, cuando** se: pipil pos neli mah tikihto:ka:n tehwa:n *este** a:mo teh se: kipo:wka:ita, mahyá: nochi, nochi kuali sah teisá: se: kinita sah n' okuiltsitsi:n. Neli, neli pero, mm. Ihkó:n, pos tikina:wilitah sah, ihko:ni, ke:mah. *Pues** a:mo teisá: *más, este**, yehwa sah yo:n ika neh nimitsnohno:tsaya. Pero *este** ... Ke:mah. Nik..., A:mo tikpia *más este** tatsi:ntokalis *o** tikpias se..., *este más** talna:miki:lis de yo:n okuiltsitsi:n, xa: i:pa yehwa sah no:. Pos pané: a:mo teh *más** nikpia de tanemili:l de yo:n, pané: a:chá: iwki sah. Pos semi kualtsi:n timonohno:tskeh, nikpia ... Miak niktasohka:mati, neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, neh niwa:le:wa nika:n Chilkowtah, nipowi nika:n San Miguel. Ke:mah, ke:mah. We:noh, tasohka:matik miak, de, neh nimono:tsa niAdrés Martín Juárez, niwa:le:wa nika:n San Miguel no. Tasohka:matik. Mm, tasohka:matik ke:mah.