We:noh, *este** sepa nika:n timoahsih, *este** timo..., timotapowi:tih de n' xi:koh tein yo:n ki..., kikoyo:nia kowit wa:n kiteki kowit. *Este** tehwa:tsi:n xa: no: tiki:xmattok, moneki nika:n timotapowi:skeh mah tik..., tikmatika:n ka:nikawi:n nohjó:n okuiltsi:n mose:wia *o** kanah, *este**moneki tine:chtapowi:s no: ox tiki:nismattok ke kati:n *tamańo** okuiltsitsi:n o:me:n. A:, no: tikneki tikmatis pos no: kualtsi:n de ke tine:chtahtania no: ox niki:xmattok, a:kin nika:n timona:mikih wa:n pos *siempre** timona:miktinemih mah timo..., timoli:ka:n Eh. Mm. Kati:n okuiltsi:n tiki:xmatih de nehjó:n xi:koh. Ke:mah. Pos onkakeh seki wehwei wa:n seki tsikitsitsi:n. Ke:mah neli. Nehjó:n xi:koh no: nimitsili:ti ne:n kati:n, kati:n kichi:wa no: kikohkoyo:nia ke:meh i:n tikiliah tokalyekawiltsi:n. Mm. I:n ke:masá: koyo:nia wa:n ompa moka:kalakia. Ke:masá: kwehwelowa. Ke:masá: sikie:ra e:xka:n kikoyo:nia wa:n yo:n tsikitsitsi:n kohkostikeh. Ihkó:n, ihkó:n. Mm, kohkostikeh. Ke:masá: ike:span de n' tet ne:nentok. Ompa no: koyo:nia ne: ka:mpa kita:lia no: i..., tak icha:ntsi:n ompa ne:, pero *más** nemi itech i:n kaltsi:n ne:n tokalyekawiltsi:n tiki..., tikiliah. Ihkó:n. Ihkó:n, ihko:ni. Ihkó:n tikiliah ne:n ta:tahmeh. Ke:masá: koyo:nia ne:n kaltakpayo:t, de n' te:nkowa:yo:t, nochi de ke:meh i:n taihtikowa:yo:t, ne:n kale:wal, teh nehjó:n nochi tikmati nehjó:n ... Ke:mah, nikmattok, niki:xmattok nehjó:n *partes** de n' kali. Ke:masá: sikie:ra na:wka:n nehjó:n kohkoyo:nia nehjó:n n' okuiltsi:n. Mm. Nehjó:n okuiltsi:n ne:nemi ihkó:n. Kostik, achi tsikitsi:n pero yo:n ki..., *cuando** se ki..., se: kita ke panxi:ntok a nehjó:n n' i..., n' i..., kohkoyo..., ne:n tamomox. Niman se: kihtowa pos ne: kohkoyo:nihtok a ne:n xi:koh. Mm. *Eso**, ihkó:n xi:koh. Nehjó:n okuilin pos a:mo ke:man nikita ne:n ta:lpan mah, mah yeto. Mah yeto nehjó:n xi:koh. A:mo. Mm. Nochipa se: kita ne:wi:n ne:nentinemi, ne:wi:n ne:nentinemi. Wa:n kohkoyo:nia itech ne:, ke:masá: se: kita nochi kohkoyo:nia. Ke:mah ne: ke:man no: ti..., ti..., tikmattok no:. Ihkó:n. T'ta:lia:yah tokalyekawiltsi:n ihkó:n *de que** seki kowtsitsi:n tikta:lia:yah semi yema:nik. Ke:mah, ke:mah. Yo:n teswakot oso te..., seki kowtsitsi:n oso ke:meh i:n ohtat. Mm. Ke:mah. Mm, tamomox. Mm. Pos koyo:nia:yah, koyo:nia:yah ne:n okuilin wa:n kipaxi:nia:ya ne:n tamomox, ke:masá: komo se:..., se: tamahse:wtok, nehjó:n yetok nika:n se: i..., se: itakual, tein titakuah. Pos ompa ke:masá: panxi:ni a ne:n tamomox. Ihkó:n wa:n ompa tikitah ya, mm. Tamomox, mm, ompa panpa..., se: kita ne: kakistitinemi, tsahtsi ne:n okuiltsi:n Ihkó:n. Wa:n yehwa yo:n nochi nikmattok de ke:meh i:n kaltsi:n ke:man achi yehyetok, kaltakpayo:t, taihtikkowa:t, ne:wi:n tate:nkowa:yo:t, kale:walmeh, nochi kinkohkoyo:nia:ya, ke:masá: sikie:ra ma:kui:l ... Nehjó:n ma..., ma:kuil nehjó:n kikoyo:nia:ya, ma:kui:l ne:n kichi:..., kohkoyoktsitsi:n ihko:ni. *Hoyitos** kichi:wa., Ihkó:n. Wa:n yeh ompa ke:masá: ompa postekia ya. Posteki a ya ompa *porque** ke:yeh kipano:ltia:ya, ke:mah, ke:mah. Postekia ya *porque** kowtsitsi:n ihkui:n de toma:wak tik..., tikta:lia:yah toma:wak, a:mo semi teltoma:wak, ihkó:n achi pitsa:wak wa:n kikohkoyo:nia:ya. Mm. Ke:masá: de se: tekho ya, se: kita:lia:ya ne:n, se: kisohsoya ne:n nochi ne:n teisá: de n' ipantsakka. Pos se: kimowilia:ya se: panwetsis. Se: kimowilia *porque** pos se: kimattok koyoktik, posteki ompa ya. Posteki wa:n yehwa yo:n ekintsi:n no: kuali tine:chili:s, teh xa: kachi tikmattok no: ke:meh ne: ke:maniá:n ya no: tinemi wa:n pos ya ke nika:n timona:mikkeh wa:n tik..., timo..., timoliah no: ke:meh teh tikmatis, no: kuali tine:chili:s. Posteki ompa ya. Ihkó:n. Neh nikwelitaskia mah nochi tikmatika:n ke:ní:w se: okuiltsi:n ke:ní:w mo..., mo..., yo:n no: motate:molia ka:ni kipia icha:ntsi:n. Pos neh ... Pos kual..., ihko:ni. No: ke:meskia kichi:wa. Kualtsi:n mah nika:n timotapowi:ka:n tein tikmatih de ne:n okuiltsitsi:n pos neli ke:meh oksé: tokni:w kihtowa neli mah moka:wa n' *este** tahto:l de n' okuiltsitsi:n, mah *a ver, ojalá** topi:pilwa:n mah no: tikintapowi:ka:n mah kini:xmatika:n yo:n okuiltsitsi:n wa:n mah, mah no: ki..., a:mo kelka:waka:n, wa:las *este rato** no: kintahtani:skeh pos komo kita:liah *cuidado** tehwa:n tikinilwiah ke:ní:w yo:n okuiltsitsi:n moto:ka:itiah wa:n ke:ní:w motekipanowah wa:n ke:ní:w *este** ka:n, toni ne: kitekih *pues** para yehwa:n pos a:mo ke:man moelka:was. Pero *que bueno** yo:n okuiltsi:n neli no: niki:xmattok *este** se:, se: neli chi:chi:ltik wa:n se: nehyó:n, yo:n ti:ltik pero tein chi:chi:ltik pos neli kiteki yo:n kowit pero tein kita no: tein ema:nik. Wa:n tein takua:wak a:mo no: kiteki, pero *solamente** toka..., tokaltsi:n ne: ke:meh i:n kaltsi:n ki..., kita tein kuali kiteki, yehwa, yehwa kohkoyo:nia, wi:tsa ika *rato**, ompa kalakiti wa:n sepa ki:sa, ki:sa ika *rato** kalampa, ompa ki:sa pero a:mo ke:man tikitah *este** ox, a:mo ke:man nikita neh ox *este** itech ta:ltsi:n moe:wa ox mocha:ntia itech ta:ltsi:n *o** ke:ní:w yo:n wa:n a:mo ke:man nikita miakeh, i:pa se:sah se: kinita yo:n ko..., itech kowit kikoyo:niah wa:n yo:n tak ompa mose:wiah wa:n a:mo t'matih *porque** tikak..., neh nikakini miak *veces** se: kaltsi:n *apenas** ne: a:nalpa de n' ta:l de Ecatlán nikpia wa:n wa:kik ne:n ko..., kowtsi:n, nikaki ompa ne: kakistitok ahko wa:n tik..., pe:wak nikoli:nia, nikoli:nia wa:n sayoh no..., no..., no..., nookichpil nikwi:kak *pues**, ke oksé: *compańero** nikaki ne:wi:n nik..., nikte:nkakik kihtowa ke kin..., kikalakilia:ya kowit ne: ka:mpa *iagujero**. Pos kichi:wak iwki *nomuchacho**, nikilia "a:mo ika xima:wilti n' okuiltsi:n" nikilia "*porque** ompa mikis, ka:ni ok ki:sati" nikilia. "*Porque** ke:meh yeh" kihtowa "kiteki ne:n kowit sentapal ki:sas". "Pos a:mo" nikilia, "este** ki..., " Yahki *nomuchacho** niki:xtilih yo:n kowit ne:n..., *este** ka:mpa kite:ntsakka, pos ki:sak n' okuiltsi:n, tsahtsitiah. *Después** sepa se: pe:wak kakisti se: *lado** no: *mismo** itech kali, pero oksé:, oksé: *color** ya. Oksé: ya, no:, no: kikoyo:nia. No: taman ya ne:n xi:koh no:. Wa:n yehwa yo:n nimolia neh, a:mo n'mati, o:me tamameh wa:n yehwa nimolia, tehwa:tsi:n *este** ox no: tikini:xmattok yo:n o:me tamameh. *Casi** o:me tamameh tikini:xmattok ne:n okuiltsitsi:n. Wa:n a:mo nikmati no: *este** ox xa: no: timomaka kue:ntah ox te:tipi:niah no: *o** kanah de yo:n o:me tamameh. Pos no: komo se: kikoli:nih, ihkó:n ki:sa no: te:..., te:mi:ma yo:n pero a:mo teh kipia n' ikuitapan ihkó:n. A:ah, e:soleh, ihko:ni. Yeh nehjó:n achi potoxtik wa:n yo:n tehwa:n tikitayah, nikneltoka ke:meh i:n tatsakuil. Mm. 'Ta:lia:yah tatsakuil, ihkó:n de yema:nik. Pos para a:mo *más** ki..., ki..., kitehtekis ne: *porque**, de se: ka:wa ihkó:n posteki. Posteki kowtsi:n, posteki. Posteki. Entó:s kita:liliayah seki kowtsitsi:n. ihkó:n kikahkalakilia:yah. Para a:mo *más** kohkoyo:nis wa:n ke:masá: kalakilia:yah, ihkó:n kita:lilia:yah. Mm, Ke:mah, ke:mah. I:n ke:meh i:n se: imahpil wa:n ompa mikia n' okuilin. Mm. Ompa mikia, ompa ke:masá: ki..., se: kita tate:noh, ompa wetstok, tak ompa ... A:mo wel ki:saya. Mm. Neh nikne..., nikneltoka ke:meh tikihtowa. Ihyo:mikia. Ke:mah, ke:mah. Ompa miki a. *Eso**, ke:mah, ke:mah. Ompa mikia ya, pero yo:n niman kihtowah pos nehjó:n ke wa:n seki kihtowah ke:yeh tikmiktia i:n okuiltsi:n. Mm. Pos tikihtowah *malo porque** kite..., kiwehwelowa kalkowtsi:n wa:n ... Pos i:n tikmiktihkeh wa:n tikta:lilihkeh kowit *porque** para a:mo kitehtekis ne: to..., tokalkowtsi:n. Pos se: ko..., kalkowtsi:n no: tik..., tiktasohpixtokeh *porque** pos tokalyekawiltsi:n tikihtowah a:mo tiknekih mah teh kioli:ni pero ke:meh yeh okuiltsi:n pos yeh kimati kualtsi:n ompa ne: mo..., cha:nchi:wa pero *pues** de ke tikitah *malo** no: tikte:moliah de ke:ní:w para no: tikwehwelowiliah ka:mpa ne: mo..., mo..., cha:nchi:wa, wa:n yehwa yo:n *este** nikita *pues** a:mo, a:mo mochi:wah ta:lpan. *Solamente** itech kowit yo:ni *este**, n' tak ompa ne: moservi:rowah, ke:ní:w pero neh se: *vez** nikitstoya *este** nehyó:n yahki wa:n wa:lah, kwa:lik seki xo:chit, kalaki:ti itech *hoyito**. Wa:n yo:n xo:chit kwi:kak wa:n nikpihpipiak sepa ki:sak wa:n niknemilih *este** se: kowit *este** we:i, ne: sepa wa:lah. Pos niknemilih *este** nik..., nikw..., niki:xtapa:nas yo:n nikihtoh komo ne:chkua:skeh wa:n ne:chkua:ka:n pero nikahsik n' ihtik, yo:n *cuando** pe:wak niktapa:na yo:n kowit *este** de yo:n tein tasakatoya yahki, choloh, a:mo ne:chkuah de mohka:yo:t, tak no: momowtih pero ompa nikinahsik ne:n kone:meh we..., *este** ihista:keh. Ihista:keh kone:meh. Kintasakihtoya, ke:mah pero a:mo miakeh, e:yi:n. E:yi:n sah. E:yitsitsi:n nohjó:n, yetoyah ompa taihtik de n' kowit. Entó:s yo:n okuiltsitsi:n ompa ne: nikinka:w ya, a:mo no: nikinoli:nih ok *porque** pos nikitak takah ipiliwa:n yo:n kintasakihtok. Wa:n yo:n nimolia ke ompa ne: taskaltia pero pos a:mo itech ta:l wa:n a:mo miakeh. Wa:n a:mo n'mati tehwa:tsi:n *este** ox tikmattok no:, moneki no: tine:chtapowi:s ne: ke:ní:w oksé: taman no: yehwa:n ne:n kichi:wah, i:n nimitsilwihtok de ne:n *este** tein chi:chi:ltik. Tein chi:chi:ltik, pos neh niki:xmattok ne:n kostik wa:n pos a:mo ke:man no: nik..., nikita mah ta:lpan ne: mah kipia icha:n ihkó:n teisá: mah motachihchi:wi. Tein chi:chiltik, ke:mah. Mm. Neh no: nochipa nikita itech ke:meh i:n okuiltsi:n de ke ihkó:n ne:nentinemi oso ka:sá: ika itech tet ihkó:n yetok. Mm, itech n' tet. Se: *viaje** ne:wi:n koli:nihkeh wa:n wa:lah ihko:ni. Ke:mah, ke:mah. Wa:n ka:sá: ika tikitah ye:kmiak, miakka:n ne:n mo..., motachihchi:wia, yo:n kohkoyo:nia. Takohkoyo:nia. Pero neh a:mo ke:man nikita mah ni..., kipia ne:n ikone:wa:n. A:mo ke:man no: ti..., yehwa, a: pos a:mo eski ... A:mo ke:man nikita de yehwa *o sea**, xa: taihtik de yo:n ta: wehkatan koyo:nia. Wehkatan motakoyo:nilia, ke:mah, ke:mah. Wehkatan koyo:nia ne:n wa:n xi:ni yo:n tamomox. E:soleh. Yo:n tamomox semi tel..., *hasta** se: i:xko ke:masá: kalaki de ke panxi:ni. Pos ta: *polvito** kichi:wa, tein kitektiw ki..., *polvito** mochi:wa kowtsi:n. Ma:ski ke:meh i:n ohtat ne:n, pos ne: ke:man onkaya yo:n seki ohtat *hasta** ekintsi:n onkak ok ne:wi:n a:te:n onkak, yo:n semi kikuiah. Tein tiki..., tikiliah nika:n ta..., tota:tahwa:n kitekiah semi n' ohtatsi:n, a:man i:n a:xka:n tikitah ne:siko pero sepa okseki. Ika timo..., Wa:n tik..., Mm. Yeh t'ta:lia:yah para tatsakuil wa:n tikwi:pa:nayah wa:n tik...., ke:masá: ompa yehwa ya ne:n kikohkoyo:nia:ya *o** kitetekia Wa:n yehwa ya ne: oso yo:n xo:nokowtsi:n tik..., tiktekpa:nayah wa:n ompa nehjó:n kohkoyo:nia:ya. Yehwa semi kiwelitaya. Kwelitaya. Semi kiwelitah, ta: neli nemih, *como siempre** kichi:wah pero pos neli ka:mpa i:n kaltsi:n yetok de, de kowtsi:n Wa:n tein ema:nik semi kiwelitah kikoyo:nian, ompa mochi:wah. Ompa cha:nchi:wah *o** a:mo x'mati ke:ní:w yo:n tak i:pa iwki Dios kinka:wak no: para iwki mo..., motekiti:lti:skeh no:. Pos ... Wa:n neli *este** pos tikits..., tikitah ok neli, *ojalá** ke *pues** tinemiskiah *más** te:chmakak todios *tovida** pos ... Tikiskeh *más para adelante** ika topi..., pipi:..., topipi:pilwa:n *o** toxwi:wa:n, *ojalá** ke *más** kahokuiskiah, *más** we:i i:n tanemili:l de n' okuiltsitsi:n *porque** onkakeh miak okuiltsitsi:n, seki a:mo tikinto:ka:i:xmatih pero ... Pos ika yo:lik, xa: se: kimatis ke:ní:w moto:ka:itiah wa:n tehwa:tsi:n xa: no, xa: no tikini:xmati okseki *más** okuiltsitsi:n wa:n ... Pos neh nikmattok nehjó:n miak taman de nehjó:n okuiltsitsi:n xi:kohmeh. Pero pos yo:n seki ta:lpan ne:n yetokeh wa:n seki ne:wi:n itech kowit ihkó:n. Wa:n tein ekintsi:n tikihtohtokeh itech i:n, i:n kaltayekawiltsi:n de i:n kaltsi:n. Ihkó:n Mm. Ka:mpa tikpia se: kaltsi:n pos yehwa ya yo:n okuiltsi:n yo:n kiteteki Kitehtekih, ke:mah. Yehwa yo:n kiteteki wa:n ... A:mo se: kimati nehjó:n xa: kachi tikmattos no: kati:n, a:xá: kachi *más** ne:n okuiltsitsi:n xa: tikini:xmattos sikie:ra ka:n ... Tikihtowa o:me tikini:xmattok, o:me taman. O:men. O:me taman de yo:n kikoyo:niah kowtsi:n, o:me taman. Ke:mah pero nikitak oksé: taman ki..., neli nikitak, nikahxilih ne:n kone:meh, nikwehweloh n' kowit pero ne:n oksé: taman a:mo nik..., a:mo nikchi:wilih *lucha** de ne:n nohjó:n achi nohne:lmeh. Ke:mah, pero chi:chi:ltik nikahxilih. Wa:n yo:n no: wehkatan mokalakia itech n' wehkatan ti..., para pa..., panki:sakoh ne:n kone:meh. Ke:mah. Yowi. Pos ko..., wehka de kikoyo:nih kowit ihko:ni ne:n kowit, komo de *poco, como de veinticinco centímetros** de wehka. A:mo semi wehka. Ihko:ni de wehka koyo:nih wa:n neh nikitak *porque** nikwehweloh kowit, koma:mo a:mo nikmatiskia. Ompa ihkó:n mahyá: ki:xtapalkoyo:ni:to ya ihtik wa:n ompa ya ne: pilimeh ne:n mochi:wkeh. pero tein yo:n de n' kal..., tein ka:mpa ikalte:noh mah tikihto:ka:n kalakte:w, *derecho** yahki wa:n ne:n taihtik. mahyá: ki:xtapalta:lkoyo:nih, ompa ya mochi:wkeh ne:n pilimeh. Entó:s ompa yo:n nikneltok ke neli *este** mochi:wah pero a:mo miakeh wa:n ompa mochi:wah a:mo itech ta:l. Ke:mah, a:mo itech ta:l pero n' okseki *pues** a:mo nikmati ke:ní:w yo:n no: mo..., mochi:wah. Ke:mah. A:mo, tehwa:tsi:n tikihtowa tikitak, a:mo, a:mo no: tik..., tikitak, a:mo no: tikmati ke:ní:w yo:n ox mochi:wah itech kowit ox kanah pero we:noh ... No itech kowit ne:n takohkoyo:niah, ke:mah no: itech kowit. Ke:mah. Takohkoyo:niah wa:n no: itech kowit yo:n oso itech kowit kikohkoyo:niah. Pos neh nimolia no: *igual**. Yo:n ... No: *igual** eski, xa: no: ihkó:n pero neli a:mo, de a:mo se: kinita nochi ke:ní:w yo:n mo..., mo..., mochi:wah *pues**, neli a:mo ika timota:liah pos tein tikitah pos tikihtowah wa:n tein a:mo tikitah pos a:mo wel tikihtowah *porque** pos neli de a:mo t'matih. pero demás** neli yetokeh o:me tamameh. Pos ne: ke:man ke:meh i:n tak no: kakistitokeh ahko. Ke:mah, m . Wa:n kite:mowa:yah se: kowtako:t wa:n kahkotsohtsopo:nia:yah. Entó:s ki:stiki:saya, ke:masá: *hasta** wa:la:ya se: ne: [...] nikuala:nia, ata itech se: itsontekon kinekia mopilo:s nehjó:n okuilin. Ke:mah, ke:mah. Kuala:ni, ihko:ni neli. Okuilin. Ke:mah, kuala:ni. Wa:n ke:masá: no: se: kaki, se: kaki ke:meh ne: kakistitok. Mm. Entó:s ne:pa yetok ne: xi:koh, kitetektok ne:, ne: kowtsi:n. *Eso**, ihkó:n. Pe:wa kitsohtsopo:nia ihkó:n wa:n koma:mo yehwa yo:n nimitsilia ki..., seki ahkokowtsitsi:n ihkui:ntsitsi:n wa:n kahkalakilia:yah ka:mpa ne: kohkoyoktik, ke miakka:n kikohkoyo:nia:ya, ihkó:n. *Eso** ihkó:n, miakka:n, miakka:n. 'tekpa:ntia:ya, kikohkoyo:nia:ya wa:n ompa kita:lia:yah para mah a:mo ki:sa ok. E:sole. Wa:n mah a:mo ki:sa ok wa:n yehwa yo:n seki mikia. Mah, mah ompa miki a. Mm. Wa:n seki ne: okseko motakoyo:nia:ya para ki:saya. Pos ke:meh i:pa de i:n, de kowit kiteki pos kichi:wilia *lucha** taihtik, sepa mohtia seko. *por eso** ki:sayah sepa seki pero tein a:mo kip..., kipia ya *ventaja** ok, ompa mikia ya. Ompa mikia ya. Ke:mah. Pos yo:n tein ti:ltik *este** yeh semi takua:wak, wa:n kipia ihkó:n chihchi:wtok ne:n i..., ite:noh, mah *cuernitos**, no semi takua:wak wa:n mahyá: kipia *rayitas ilomo**. *Rayitas ilomo** en..., *andale**, itake:n, mahyá: ra..., mahyá: *rayitas**. A:, de nika:n, intake:n nochi, de nika:n ki..., Pero yo:n a:mo nikmati ox te:kua ox kanah *porque** ka:mpa nimitsilia kaltsi:n yetoya tikimiktihkeh ompa ke:meh se: na:wi:n. Ki..., Ihkó:n ika *sombrero** se..., tikitah wi:tsa, kalakiti tik..., we:..., nopi:pilwa:n, ke:meh ... Mm, mikia wa:n tikitayah, tikitayah kualtsi:n mahma:yeh, kipia *seis** n' ima:i. A:, tik..., tikwi:tekia wa:n mokalakia itech *sombrero o** ta:lpan wetsia. A:, chikuase:n. Kualtsi:n wa:n ite:noh, nochi kualtsi:n mahyá: kualtsi:n chihchi:wtok. Wa:n kipia mahyá: o:me *cuernitos** wa:n ne:n paniá:n ke:meh ne: i:n tepostsi:n *rayitas** kipia ihkó:n. A:, ipanko de nika:n i:n, i:i:xtapal. Kualtsi:n, kualtsi:n *rayitas** pero, pero semi takua:wak. Takua:wak. Semi takua:wak. Pero a:mo nikmati tehwa:tsi:n ox no: tiki:xmattok, moneki no: tine:chtapowi:s. Kohkoyo:nia ya. Mm, ke:mah. A:mo ke:man nik..., nik..., nikma:pa:taya ihko:ni. A:mo nanki:tskihkeh, a:mo. A:mo niki:tskia:ya *porque** nikmowilia:ya, kihtowah semi te:mi:ma no:. Se: kimowilia pero tehwa:n tiki:tskia:yah, Wa:n yehwa pero ... A:mo nikmatik ox takua:wak oso yema:nik ihkó:n pero se: kitamo:taya, ke:masá: se: kahkotsohtsopo:nia pos ki:sa ya wa:n ya:ya ne:wi:n. Cholowa:ya. Cholowah. Cholowah wa:n ke:masá: ihkó:n ta:tayewalowa wa:n tikakis sepa ne:wi:n okseko kakistitok. Ta..., mm. Wehka mahchi:wa, sepa kite:mowa ka:ni n' takoyo:ni:s. Takoyo:nia. Pos tehwa:n a:mo, a:mo nimitskaya:was, tiki:tskia:yah *porque** tiksenkuiah iwa:n nopi:pilwa:n. Se: no: kitsakuilia, se: no: kitsakuilia. A:, nanki..., Entó:s ika yo:n tikyo:lpolowah no: n' okuiltsi:n sepa sah nikaki kima:ya, wetsiti, ompa ne: tahmati wa:n tiki:tskia:yah ya ihkó:n. *Por eso** nikihtowa ke takua:..., takua:wak ke:meh xili ne:n ie:wayo. Kimiktia:ya wa:n ... Wa:n yo:n kimiktia:ya wa:n ne:wi:n kitamo:taya ya. Kitamo:tayah ya. Pos kihtiwah "*malo** kiko..., kikoyo:nia kowit" kihtowa, "mah miki". Kua:yah a:skameh ya. Ke:meskia kitawe:l..., kintawe:litaya wa:n se: kitawe:lita *porque** kichi:waya ne: ke:meh ne: kohkoyo:nia se: i..., se: ikowtsi:n de se: ikaltsi:n. *Eso.** Se: ikalkowtsi:n *este** nehyó:n ki..., ki..., kima:lchi:wtok. Ke:mah. Pos se: kihtowa ne: mah a:mo kima:lchi:wa *porque** pos itampa timo..., timo..., timoservi:rowah wa:n para tikchihchi:wah se: kaltsi:n pos ika miak *este** chika:walis, ika miak *centavos**. Pos ompa tietokeh para a:mo ... Pos ... A:mo teh..., yo:n semi tietokeh *a la mano**, mah tikihto:ka:n mah wehweliwtiwetsi. Wa:n ika nohjó:n *este** yo:n okuiltsitsi:n pos komoke te:chkuala:ntiah. Tikin..., tikinpahpe:wah. Wa:n a:mo n'mati tehwa:tsi:n xa: no: ihkó:n ne:n tik..., timonemilia. No:, no: iwki pos ta: se: kihyowia para se: ketsa ne:hjó:n kaltsi:n. Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah, pos ye..., yehwa sah neh nik..., nikmati de n' nehjó:n de n' timonohno:tskeh ke:meh i:n timahsih nika:wi:n itech nehhjí:n ohti. Mm. Pos kualtsi:n timo..., timonohno:tskeh wa:n timotapowihkeh wa:n ihkó:n sepa oksé: *viaje** timoli:skeh de ke:ní:w nehjí:n xi:koh, ke:ní:w de ki..., kichi:waya *mal** de nehhjó:n kaltsi:n. Ke:mah, ke:mah. Pos kuali yetok, niktasohka:mati miak, *a ver** ke:maniá:n sepa timonohno:tsah ika i:n talna:miki:lis ka:mpa timoahsiskeh *pues**. Ke:mah, pos no: nik..., nehjó:n ... Kuali sepa timotapowi:skeh, a:mo *mal, porque** pos *mientras** ke tikmattokeh wa:n tin..., tinemiskeh pos tik..., timoilwi:skeh. Mm, tasohka:matik miak. Ke:mah, pos ... Ke:mah, nehwa nimoto..., [nimo]no:tsa *este** niAndrés Martín Juárez, de San Miguel Tzinacapan. Tehwa:tsi:n, a:mo n'mati ke:ní:w moto:ka:itsi:n. Pos, pos nehwa nehjó:n ... Pos kualtsi:n no: timonohno:tskeh, no: niktasohka:mati miak, ojalá** ne:wi:n timona:mikiskiah wa:n sepa timotapowi:skeh de i:n xi:koh ke:ní:w ki..., kichi:wa, ke:ní:w takohkoyo:nia pos ekintsi:n no:, no: tikmati:ltihkeh ya. Kuali yetok, yetok, tasohka:matik miak. Pos no: nik..., nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. Yehwa yo:n, tasohka:matik miak, ke:mah. Tasohka:matik, we:noh.