Ne:chpohpolwi tehwa:tsi:n no: n'nekia nimitsnohno:tsas, ta: ika seki xiwtsitsi:n tein tehwa:n tiki:xmatih, a:mo n'mati tehwa:tsi:n ox no: tiki:xmati, mono:tsa ahwachma:ma:ni. yehwa yo:n n'nekia nimitstahtani:s. Ke:mah, niki:xmati no: yo:n xiwit mochi:wa ne: ka:mpa se: tato:ka, ka:mpa mi:lah wa:n ke:meh ekintsi:n, ekintsi:n pané: a:mo tei, mochi:wa *cuando** se: tamitapixka, se: kololowa sintsi:n wa:n de mochi:wa ya nochi miak taman xiwit, ka:mpa onkak yo:n xina:ch de yo:n xiwit, yehwa nochi moskaltia wa:n ka:mpa yo:n mochi:wa yo:n xiwit moso:sowa eliwis wa:n yo:n kiliah ahwachma:ma:ni porin yektohtomiyoh pero itohmiyo nr: pisi:ltik, mah tikihto:ka:n moloxtik sah. Mahyá: potokyoh, wa:n ncohi ima:i, ima:i, itech ixo:chiotsi:n, imetskowyo wa:n itech ikowyo, nochi ima:xiwyo, iyo:la:n moloxtsi:n nochi. *Por eso** yo:n kilia ahwach kisentilia, komoke ye:kmiak *cuando, cuando sereno** wetsi a, moka:wa itech yo:n, kitsakuilia, a:mo, a:mo xi:ni *porque** potoktik yo:n kipia ne: mahyá: i..., itohmiyotsitsi:n wa:n ika i:n kiliah ahwachma:ma:ni wa:n komo se: koli:nih ye:k, ye:kmiak a:t powetsi ata itampa. Yehwa yo:n wa:n ka:mpa yo:n mochi:wa mo..., onkak ne:n tapala:n, mochi:wa sintsi:n semi ata, yo:n mahyá:, mahyá: no: tapala:n ki..., ki..., we:noh kipale:wia n' ta:lmanik. Ke:mah, yehwa yo:n xiwit kiliah wa:n ixo:chiotsi:n me:diochi:chi:ltik, a:chi:petik sah, ixo:chiotsi:n wa:n tsikitsi:n ixo:chio. No: semi kualtsi:n ihkó:n ke:meh nikaki tehwa:tsi:n tine:chnohno:tstok pos pané: no: ihkó:n, pané: no: ihkó:n niki:xmati neh. Ke:mah. Wa:n ihkó:n ke:meh tine:chtapowihtok ka:mpa onkak nehjó:n xiwtsi:n. onkak miak tapala:n wa:n telsenka motelchi:wa tatok. Mochi:wa. Mochi:wa tato:k wa:n yo:n xiwtsi:n a:mo sayoh kualtia para n' tapala:n sanoke no: kikuah *hasta** tapialtsitsi:n. Kikuah no: n' tapialtsitsi:n komo se:, komo se: kwi:teki iwa:n ne:n wa:lah sakat, iwa:n kikuah ya. Yehwa yo:n kikuah, kikuah kua:kuehmeh, kikuah pio:tsitsi:n. Pio:tsitsi:n no: semi kitelweliatah yo:n xiwtsi:n *hasta** pitsomeh. Ke:mah yo:n, ke:mah. No: kwelitah porin yema:nik, ke:mah kwelitah. Ke:mah yo:n nimitsili:sneki neh *este** semi kualtsi:n yo:n xiwtsi:n te:chpale:wia para nochi, a:mo sayoh para tapala:n, te:chpale:wia para tapialtsitsi:n no: ika tikintekipanowah. Wa:n neh niki:xehekowa pos semi kualtsi:n ka:mpa onkak neli yo:n, *porque** ka:mpa onkak neli yo:n tel, telinachichi sinti mochi:wa. Mochi:wa kualtsi:n. Telkualtsi:n mochi:wa n' e:lo:t wa:n yehwa yo:n tikuelitah nikiliah neh. Mm. Mah nochi yehwa yo:n eskia pos yo:n a:mo te:chma:lchi:was, a:mo te:chtawehwelowilia itech tota:lmaniktsi:n. Ke:mah. *Si no que** más este** tikihto:ka:n tehwa:n ta..., ta..., ta:pala:ntia. Tapala:ntia, ke:mah. Tapala:ntia. Wa:n yehwa yo:n xiwtsi:n ka:nachi taman xiwtsi:n tiki:xmati de yo:n. Pos niki:xmati, nikitani i:pa sentaman sah, ka:mpa eski tikitas nochi yehwa sah yo:n, a:mo, a:mo mopata de, de ichihchi:wka sanoke iwki sah se: kita nochi ka:mpa tiknekis, tia:s nika:n tanikua:kopa, tia:s nika:n ahkokopa, nika:n tahchiktekopa, ompa a:mo mochi:wa kachi. Mochi:wa nika:n Osto:ka:pan. Ompa mochi:wa ne: yo:n semi ka:mpa tato:kah wa:n yehwa nochi mochi:wa ka:mpa de we..., kitamo:tah owasin oso ta..., wetsi a okseki xiwit ehkaw, chika:waya, panki:sa yehwa yo:n xiwtsi:n, ne:n ahwachma:ma:ni a. Aha:, ke:mah. Yo:n ... Mm, mm, ke:mah, ke:mah. Yo:n para *cuando** tai:xta:i a ki..., ki..., kiwi:tekih oso ke:ní:w, ompa moka:wa para mochi:wa tapala:n wa:n para titato:kah ya. Wa:n yeh semi kitelwelita ka:mpa tawakaloh, ne:nke:n ok *más** moye:kta:lia ata. Yo:n, yo:n, yo:n ke:mah, yo:n kie:kwelita. Ke:mah yehwa yo:n no: nikitani neli neh wa:n neli ni..., nika:wi:n de San Miguel, San Miguel Tzinacapan para ne:paka tawakalkopa onpakawi:n, nochi yehwa yo:n xiwtsi:n wa:n motelchi:wa sinti. Ke:mah. Mm, nochi mochi:wa, mochi:wa. Mochi:wa, ka:mpa mochi:wa yo:n xiwit, mochi:wa sinti, mochi:wa sinti tak se:..., semi no: kipia weliti:lis ika i..., ika ne:, de pala:ni, yemaxtsi:n. Mochiwa sinti. Pos ... *Por eso** ne: mochi:wa ne:n tatok ka:mpa yetok yo:n xiwit, ka:mpa onkak. Tak tikmatis tehwa:tsi:n porin ke:meh i:n *cuando** pe:wa onkak, onkak wa:n *cuando** pe:wa wa:kiti a yehwa ya yo:ni ixiwyotsi:n ke:meskia taman, mahyá: tikihtowah tehwa:n tapala:ntia. Ye..., yehwa pala:ni a. Entonces** de pala:ni a *pues** yehwa yo:n motelchi:wa tato:k wa:n ... Ke:mah. Ke:yeh *porque** yo:n a:mo ke:man tawa:ktok semi ka:mpa onkak, takuecha:wtok, takuecha:wtok. Takuecha:wtok, takuecha:wtok, ke:mah. Yehwa yo:n niki..., nikilia neh, tak yeh ika kito:ka:itiah ahwachma:ma:ni porin kitelsentilia semi n' a:tsi:n neli, *cuando** i:n ihwa:k mixkiowi *o** wetsi ne:n ... Tehwa:n tikihtowah ne: *este** n' ahwach. Mm. Semi kitelsentilia. Kitelsentilia, yo:n ke:mah kisentilia. Kisentilia, ke:mah. Pos a:mo nikmati ne: *este** xa: tehwa:tsi:n tikpia *más** tanemili:lis *o** má** talna:miki:lis de n', de yo:n xiwtsi:n, xa: teisá: kualtia para pahti *o, o** i:pa sayoh para tapialtsitsi:n wa:n para tapala:n sah. Pos tehwa:n tikitah para, i:pa sayoh para tapala:n wa:n n' tapialtsi:n kikua se: ... kini..., we:noh se: k..., komo se: kitekik iwa:n wi:tsa ya ne:n sakat wa:n iwa:n kikuah pero *más** a:mo n'mati teisá: pahti kikuih. I:pa yehwa sah n'mattok para tapialmeh sah wa:n para ne: tapala:n, ke:mah. Wa:n oksé: ta, oksé: tasti:ntokalis de n' nimitstahtani:snekia neh yo:n, yo:n seki, seki mahyá: sakat. No: tiki:xmattok yo:n no: kisentilia semi n' a:tsi:n ata i..., ixo:chiotsi:n. Yo:n, yo:n sakapo:poto. Es..., Yo:n ye:kmetstohtomiyoh ata ima:xiwyo komoke mo..., pitsa:wak semi sakat wa:n semi ye:kmetsmohmoloxtik no:. Aha:, yehwa yo:n. Yehwa no: kisentilia semi n' ahwach no:. Aha:, yehwa yo:ni, yehwa yo:n nimitstahtani:snekia no: neh. Ke:mah, mm. Yo:n no:, a:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa yo:n, xa: tikto:ka:i:xmati teh. Pos ta: tehwa:n tikiliah sakapo:poto. Sakapo:poto. Sakapo:poto. *O** tohmiyohsakat. E:soleh, ke:mah tehwa:n tiki:xmatih, kiliah *este** ma:tohmiyohsakat porin teltomiyoh yo:ni. Po:potot porin ye:k, ye:k, ye:ktohmiyoh sakatsi:n, ke:mah. A:, teltohmiyoh ata. Ke:mah, yehwa ika kito:kaitiah ata ... Wa:n ahwach no: kiye:ksentilia semi, kiye:ksentilia, ke:mah. No: kiye:ksentilia, no: kiye:ksentilia, yehwa yo:n neh nimitsilia no:. Entó:s mah tikihto:ka:n onkak ke:meh, onkak tein ... Xiwit sah. Aha:. Ahwachma:ma:ni wa:n onkak sakat no:, no: ahwachma:ma:ni no:, ke:mah. *Andale**, yehwa yo:n. Ke:mah, tak kiliah ahwachma:ma:ni neli porin tikihto:sneki tehwa:tsi:n kinechikowa miak a:tsi:n *cuando** kiowi, yehwa yo:ni. Yehwa yo:n ika, yehwa yo:n ika. Ke:mah. Ke:mah, mm. *Pues** a:mo teisá:, yehwa sah yo:n no: 'neki nimitstahtani:s ke a:mo, de a:mo onkak ok. I:pa yehwa sah [...], pos kuali yetok. Pos i:pa yehwa sah nehjó:n niknekia nikmatis no: neh. Kuali yetok, kuali ke tite:chta..., timotahtaniah nika:n, mah se: moilwi tein mela:wak para no: se: kimattos para ton servi:rowa wa:n ka:ni mochi:wa wa:n ke:ní:w mono:tsa. Wa:n ... Ke:mah, yehwa yo:n niknekia n'matis neh para toni kualtia, pero pos kuali a no: tine:chtapowih, n'tasohka:mati miak, neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chi:lkowtah, nipowi San Miguel. Ke:mah. Tasohka:matik, neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n nipowi San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik.