*Pues** a:man sepa ke nika:n timonohno:tstokeh ne: no: nik..., sepa 'neki nimitstahtani:s ne: ox tiki:xmati yo:n xiwit ne: mochi:wa teke:span *o** ta:lpan, ka:sá: ka:mpa yo:n a:mo semi owihka:n, se: kita yo:n mochi:wa yo:n xiwit kiliah nexokoli:lpah. Ixo:chio achi *medio**, aha:chi:petik sah, chi:chi:ltik pero a:chi:petik, yo:n xa: tiki:xmattos yo:n xiwit. Pos no: kualtsi:n de ke tine:chtahtania ke:meh i:n timona:miktinemih pos timonohno:tsah ka:ni etok nehjó:n xiwit nexokoli:lpah. Nehjó:n nexokoli:lpan kiliah *porque** yo:n ka:mpa, ke:masá: se: wetsi wa:n se: ti..., yehwa yo:n te:kui:li:tih. *o** se: mokui:li:ti no: ka:mpa ne: se: ki:xmattok yo:n nexokoli:lpan kima:xakualowah wa:n tete:kiliah ika refini:toh. Mm. Yo:n no: e:wi ka:mpa tet, ka:mpa kisa:lohtokeh seki, tet oso ike:span. Mm. Ompa e:wi yo:n nexokoli:lpah. Yo:n a:mo semi wehkapantia. Tsikitsitsi:n. Kualtsi:n, kualtsi:n ima:yo no: wa:n tsikitsitsi:n ihkui:kui:n. Wa:n yo:n kikuih ixiwyo sah, oso xa: no:, xa: no: kikuih ne:n i..., ixo:chio wa:n yo:n kikuih wa:n ki..., a:mo semi wehkapantia tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n. Wa:n yehwa yo:n tikiliah wehka:w ne:n ti..., ihkó:n te:chkui:lia:yah nexokoli:lpah. Mm. Kualtsi:n ne:n, pos ixo:chio tepitsi:n tamati ke:meh i:n taman de, no: taman, a:mo semi telchi:chi:ltik, a:chi..., a:chi:petik, a:chi:petik, achi ista:k, a:chi:petik. Ne: *rositas** sah, a:chi:petik, chi:chi:ltik, a:chi:petik. Ke:mah. Wa:n yo:n kihtowah ke semi yo:n, kihtowah ka:mpa se: moxokolia semi kuali wa:n pos yo:n no:, no: kuali se: tai. Yo:n kuali, kuali se: tai, mm. No: weli se: tai ka:mpa, ke:meh i:n ka:sá: ika ohti se: yahtok oso se: pawetsi ihkó:n. Se: moxokolia wa:n yehwa nehjó:n te:ta:liliah. Ke:mah. Te:..., te:..., kima:xakualowah kualtsi:n ihkó:n wa:n te:ta:liliah. Mm. Ke:masá: pos tepampi:kih se: *ilomo** os ka:sá: ika se: ima:ko wa:n pos yo:n kuali, kuali nexokoli:lpan wa:n pos teh no: tine:chili:s xa: kachi tikmattok de ke nehjó:n ox yehwa sah para yo:n pahti de ka:mpa se: moxokolia. Ke:mah. *O** xa:, xa: okseki koko..., se: kokolis xa:, xa: kuali. Pos neh no: niki:xmattok yo:n xiwtsi:n ne:n nexokoli:lpah kiliah, mochi:wa ka:sá: ohte:n, ka:mpa a:mo semi telowihka:n, mochi:wa yo:n ohohte:n, ke:meh i:n ka:mpa, ke:meh i:n kiliah *calzada** i:xko *o** tehtepa:nke:span mochi:wa yo:n nexokoli:lpah. Wa:n neli kikuih para, seki kuitih tokni:wa:n, kite:mowah kia:pachowah ika *refi:noh** wa:n ke:masá: yo:n, yo:n no: kuali para se:, yo:n tikihtowa para nexokoli:l kuali no:, komo se: moxokolih no: kuali se: mota:lilia. *O** se: wetsik wa:n se: mochala:nih no: kuali se: tai yo:n, se: tai no: kuali. Wa:n nehjó:n yo:n kia:pachowah ika refi:noh yo:n xiwtsi:n yo:n ke..., ke:masá: ne:n pilimeh wetsih oso a:mo poliw teisá: kitekipach..., wetsi wa:n taka:n momowtih pos kikuih wa:n ika kin..., [sio] kinyo:li:ka:na:lpi:chiah pilimeh, yo:n para a:mo momowtiah wa:n ta:ka:n ke:masá: kikui toto:nik pili, tataxistoto:nik, no: iwki, no: ika kikua:te:te:kiliah, kiyo:lte:..., kipante:te:kiliah *parejo** nochi ka:ltiah ika wa:n kitsompachowah wa:n ki..., a:mo kito..., kika:wa toto:nik ma:ski toto:nis..., toto:niaskia, yehwa yo:n no: kuali para toto:nik. Pilimeh kinka:wa ika yo:n nexokoli:lpan taa:pacho:l ika refi:noh, yeh ika kinkua:te:te:kiliah, nochi kini:xa:miah ika, inyo:lpan, iyo:li:ka:n wa:n kintetekuinowah ika se: a:ya:tsi:n wa:n kochih ya. Kinka:wa n' toto:nik no:, yo:n kuali para to..., no: kuali para toto:nik yo:n. Pero mah mi:to:ni:ka:n. No: kualtia para toto:nik wa:n ... Ke:mah. Pos semi kualtsi:n ke:meh ekintsi:n tine:ch..., tine:chilihtok pos no: tikmattiowih ihkó:n ti..., *cada** tise:meh pos tikmattokeh no: de ke ton, ton *remedio** pos, ton te:chna:miki pos yehwa para i:n ke:masá: pos i:n [to]pi:pilwa:n *o** ke:meh i:n se: wetsih. Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni yo:ni. Kone:meh a:mo semi chika:wkeh pos yehwa yo:n de ke koma:mo nik..., [...] se: kite:mo:ti a yo:n xiwtsi:n wa:n yehwa ya ne: ki..., kichi:wah yo:n te:..., te:ohxiliah, se: kinohxilia kone:meh. Wa:n pos yehwa ne: ekintsi:n ne:n timomati:ltiah pos semi kuali. Ihko:n. Ke:mah, pos onkak ne: se: kite:mowa sah, se: kite:mowa sah. A:mo mochi:wa, kowtah a:mo mochi:wa. Kio..., mochi:wa xo:xolalpan, a:it ke:ní:w yo:n xiwit, mochi:wa xola:lpan pero, pero wa:n seki no: yo:n ixo:chio, yo:n iwki tikisto..., tikihtohtoyah chi:chi:ltik, a:chi:petik wa:n seki ixo:chio ista:k. Ke yo:n a:mo nikihto:s se: kikowati, ne:wi:n se: kite:mo:ti ka:mpa ohte:noh oso, oso ke:meh tikihtowa ne:wi:n, yo:n a:mo nikihto:s ne:wi:n kowtah tikte:mo:tih wa:n tikahsitih, ne:wi:n a:mo tikahsih, ta: sayoh nika:wi:n xola:lte:noh, ompakawi:n se: kahsi, ompaka ne:. Ista:k. Ista:k, neh nikitak nika:n Xochitlán niahka ne: tikue:tehkuitoh yo:n ke:man wa:n ohte:n ka:mpa kuete:roh ikalte:noh, nochi yehwa onkak kalte:noh. Ohte:nakas. Seki chi:chi:ltik, ne:n a:chi:petik ixo:chio wa:n seki ista:k, n'mattok neh *porque nikitak, ke:mah, o:me taman mochi:wa yo:n, ompa, ompakawi:n, nika:n tehwa:n a:mo ke:man tikitah yo:n, pero ompakawi:n nikita mochi:wa yo:n ista:k ixo:chio, ke:mah. A:cha: yo:n, a:cha: kitohto:kah. Kanah, mochi:wa sah yo:n, a:mo, a:mo kito:kah, mochi:wa sah. Mochi:wa sah. Wa:n nochi ista:k, a:mo a:chi:petik, neh nikitani a:chi:petik. A:..., a:m..., ista:k, se..., senista:k, ista:k, ke:meh yo:n mo:so:t ixo:chio ista:k. Pero yehwa, yehwa *mismo porque** iwki a ixo:chio wa:n iwki sah de moskaltia, ima:i iwki, ixo:chio mopata. A:, pos yehwa neh nik..., nikitani ihkó:n ka:sá: ika a:chi:petik, a:mo semi chi..., a:mo chi:chi:ltik, a:chipetik wa:n ... Mm, yeh ika nikitak neh ke yehwa *mismo** ne: yo:n. Ke:mah, chi:chi:ltik, a:chi:petik pero yehwa yo:n tein nika:n tehwa:n mochi:wa, ompa ne: nikitak no: mochi:wa onkak tein chi:chi:ltik a:chi:petik wa:n onkak tein ista:k ixo:chio. Ke:mah, nikitak neh, ne: nikelna:miki, ke:mah. Ke:mah yo:n, yo:n para momoya:wa esti, kimoya:wa yo:n, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n kima:xakualowah, neh, neh nikmattok kima:xakualowah wa:n yehwa ya te:[k]a:pi:chiah ihkó:n de ki..., kipi:tsah iwa:n refini:toh wa:n yehwa ya yo:n te..., *o** seki te:..., te:ta:liliah, te:pepechowiliah sikie:ra se: ihkui:n *bolita** te..., kima:xakualowah wa:n te:ta:liliah ka:mpa se: moxokolia, momoya:wa esti. De teh tikmati, ke:masá: se: wetsi ihkó:n. Pos seko sah mota:lia ne:n ololtik ne:n esti wa:n yehwa yo:n kwitih wa:n te:ta:liliah para yo:n moi..., maya:waya ne:n esti. Ke:mah. Para a:mo nehjó:n te..., te:..., te:kokoh *más**. Pero a:mo te:kokoh ok, ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n semi, yo:n semi, semi kuali yo:n xiwit se: mota:lilia iwa:n refini:toh wa:n, wa:n a:mo se: mota:lilia istat.. De moya:waya esti pos ... *Porque** komo se: mota:lili istat, yo:n no: kimoya:wa esti kihtowah. neli kimoya:wa *porque** poye:k pero no: tein mochi:was se: *mal**, pero komohkó:n semi t'ta:lilihkeh, tikta:lilihkeh istat wa:n kahsi n' io:miyotsi:n teiktia wa:n ika tepitsi:n ke:mah sepa wehwetsis, posteki a. *Por eso** nehjó:n tehwa:n *mismo** timochi:wiliah, koma:mo tikmatih yo:n istat, ne: yo:n istat tawehwelowa. Pos de ke ... Istat tawehwelowa, a:it ke:yeh, porin poye:k. Tein eski kiwehwelowa *hasta** tepos komo ti..., komohkó:n ne: is..., kita:lihkeh *cerca** istat *o** kipiswilihkeh istat ne:n se: tepos, moxo:xa wa:n kikoyo:nia iwki. *Igual** tehwa:n itech too:miyo, yo:n nehhjó:n istat tawehwelowa. Wa:n neh nik..., niki:xe..., xa:, xa: te:koko:s de ke se:, mo..., moxitomas. Yo:n, yo:n, yo:n, yo:n te:kokoh porin poye:k. Xa: ta..., xa: ki..., Xa: kitehtekis porin poye:k. Porin, porin i:n, i:n xiw..., i:n xiwtsi:n a:mo te:kokoh, pero yo:n a:mo, a:mo, a:mo te:kokoh wa:n refi:noh semi te:kokoh porin, porin tepitsi:n me:dia koko:k, pero *más** a:mo te:kokoh semi. Pos kihtowah nehjí:n xiwtsi:n no:, no: kuali se: tai, i:n a:mo teh ... Kualtsi:n, a:mo, a:mo chichi:k. Ka:..., ka:n semi, ka:n semi chichi:k, ka:n semi chichi:k. Mm, tepitsi:n sah ne:n ... A:mo, a:mo chichi:k i:n no:, no: kuali se: tai. Ke:mah wa:n *cuando, cuando** nehjó:n yankuik ne:n yo:n xiwit se: ka:pachowa ika refi:noh, xoxoktsi:n kualtsi:n wa:n de wehka:wa ya a:mo, a:mo xoxoktia, kostik moka:wa n' a:t, de n' refi:noh Te:nki:sa. A:it ke:yeh pero *fuerzas** moka:wa itech ne: pero kualtia se: mo..., pahti yo:n xiw..., xiwit se: ka:pachowa ika refi:noh, kualtia. Ne: tak kuali i..., Pero *cuando** yankuik se: ka:pachowa, moka:wa xoxoktis:n a:tsi:n, xoxoktsi:n, xoxoktsi:n. *Cuando** yonkuktsi:n se: ka:pachowa. Wa:n yo:n xoxoktik a:cha: icho:kilo. Tak yehwa ne: ki..., kipa ne: xiwtsi:n, kipa xiwtsi:n. Kipa. Pos kualtsi:n nehjó:n xiwtsi:n semi kuali ne:n para topah, ta: ... Ke:mah. Pahti, pahti kuali. Pos kihtowah ke yehwa ne:n ti..., ika te:chpahtia:yah, ke:meh i:n ekintsi:n pos te:chta:lilia:yah pos, ma:s[ki] semi te:ch..., te:chkokohtos ke:meh i:n se: wetsi, komo te:ta:lilihkeh de, se: ipoxko *o** se: *ilomo** oso se: ima:ko. Pos momoya:wa ya esti. Momoya:wa ya, ke:mah. Momoya:wa ya. Momoya:wa ya wa:n yehwa yo:n te:..., te:na:miki a, a:mo te:kokoh ok. Te:na:miki. *Porque** esti, ne: koma:mo semi nima:n te:ta:lilihkeh ne: nexokoli:lpah. Te:na:miki. Pos ompa mota:lia se: *bola** de n', se: *bolita** de n' esti. Ke:mah, ka:n nehnemi ok. Wa:n ti:le:wi wa:n yeh te:kokoh. Te:kokoh ya. Te:kokoh wa:n ... Te:kokoh ya, mahyá:, mahyá: te:malowa, koma:mo se: mota:lilih yo:n pos te:malowa ya, mo..., mochi:wa este:mal ka:mpa esti moka:wati. Pos nehjí:n nexokoli:lpah miak kite:mowah, miak kite:mowah *porque** kimattokeh ke de i:n semi kuali. Ke:mah. Pahti. Pahti no:, yehwa ne:n, yehwa *solamente** yehwa yo:n nexokoli:xpah kiliah *porque** ne:n ka:mpa se: moxokolia pos yehwa ne: se:, se: kite:mo:ti. Pahti. Ke:mah yo:ni. Pero neh a:mo nikmati *más** ox ne: ... Teh xa: kachi tikmattos para ton seki ne:n kikuih, xa:, os sayoh ka:mpa se: moxokolia oso *más** okseki, okseki kokolis ka:mpa se: mo..., teisá: te:..., te:ahsi. Ox te:..., A:, yehwa sah yo:n nikmattok, yehwa sah yo:n para toto:nik kikuih wa:n yehwa yo:ni. Yehwa yo:n nexokoli:lpah me..., ka:mpa se: moxokolia wa:n para toto:nik te:..., ki..., kinxakualowah pilimeh oso *más** tehwa:n te:xakualowah para se: kikuis toto:nik te:xakualo:ka:n wa:n no: te:na:miki no:. Wa:n no: kina:miki para a:mo momowti:s pili se: kia:lpi:chia ika. Wa:n yo:n kitsompi:kih ya para mi..., mah mi:to:[ni]. Yo:..., yo:..., iyo:li:ka:n wa:n iyo:li:xko se: ka:lpi:chia para a:mo momowtia. Ke:mah yehwa yo:n miak taman kikuih yo:n, sayoh de a:mo se: kimati, a:mo se: kitatekiwtia. A:mo se: kimati, pero ekintsi:n kualtsi:n no: ti..., timomati:ltiah, ke:masá: tiknekih para nen topi:pilwa:n oso ke:meh i:n okseki kone:meh ihkó:n te:chiliah. Pos kuali se: kite:mos wa:n kuali se: kichi:was nehjó:n se: ki... kina:lpi:chi:s i:n kone:meh oso *hasta** se: yehwa ke:meh i:n se: wetsi no:, ma:ski se: wehwei:n pero no: se: momowtia. Se: momowtia wa:n ... Ke:mah. Se: momowtia, se: momowtia. Pos yehwa yo:n kuali no: se:, no: se: tai:s oso kuali te:ohxili:skeh, te:a:lpi:chi:skeh no:, se: itsontekon, se: ipoxko, se: imetsko, nochi kuali, nochi no: te:na:mikis ta: yo:n a:mo nikihto:s se: kikowati, se: kite:moti ne:w..., ne:pa sah. Te:..., ke:mah te:a:lpi:chiah ika n', ika refi:noh taa:pacho:l, ke:mah te:..., te:na:miki. Se: kuiti sah. Se: kite:mo:ti ne:wi:n ka:mpa n' tehtetah, ne: ka:mpa kisa:lohtokeh tet oso ka:mpa *calzada** Ke:mah. Mm. Ompa se: kahsi. Mochi:wa ompa. Ompa se: kahsi wa:n yehwa yo:n mah se: kite:mo:ti:w, semi kuali. Ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:ni. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania wa:n kuali tine:chili:s moto:ka:i ke:ní:w timono:tsa wa:n de, de ka:ni ne: ti..., tipowi. Pos nehwa nimo..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. Mm, wa:n neh no: niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. Mm, tasohka:matik.