Pos a:man kachi, sepa nika:n timoahsih no: nikneki nimitstahtani:s ne: ox no: tiki:xmattok yo:n seki xiwit mochi:wa itech chia:wit, ka:mpa takuecha:wtok ompa ya mochi:wa yo:n xiwit ata, ne: kiliah chi:chi:l, a:it ke:ní:w teh tikto:ka:itia, ox no: tiki:xmattok pero ta:taman tikto:ka:itiah. Ika nimoliah neh xa: tiki:xmattok ke:ní:w mono:tsa, para toni se:, se: kikui. Pos neh no: niki:xmattok, kuali a ke tine:chtahtania wa:n pos tim..., timomati:ltiah ihkó:n de n' tikitstinemih ke:meh i:n kowtah tinemih, itech nehjó:n a:tsi:n kiliah cha:wit. Mm. Ompa etok seki sakatsitsi:n. Wa:n ompa e:wi nehjí:n xiwit. Mm. Pos no: se: kita ka:sá: ika nehjó:n ta..., tawa:kpan no: e:wi nehjó:n pero pos *más** e:wi itech i:n cha:wit wa:n yo:n kiliah chi:chi:l, tehwa:n tikiliah chi:chi:lxiwit. Itech chia:wit, itech chia:wit. Mm. Yo:n ima:yo ne:n kohkostik n' i..., ixiwyo. Mm. Ixiwyo wa:n ixo:chio. I:n tehwa:n ... Wa:n seki mochi:wa wehwei. Mm. Wehwei wa:n ike:span seki nehjó:n ke:meskia yo:n nohne:lmeh wa:n pos yehwa yo:n nikitstinemi ne:wi:n ka:mpa *más** ka:sá: ika telmiak ihkó:n itech ohti pero no: taman. No:nohne:lmeh sah, mm. No: taman, no: taman. No: taman. Okachi n' cha:wit nehjó:n miak e:wi wa:n yo:n se: kwiwita, paniá:n yetok sah. Paniá:n ata, yo:n paniá:n sah, ke:mah paniá:n, kuali se: kwiwita. Paniá:n se: kahkotila:na ihkó:n wa:n paniá:n. Wa:n yo:n no:, no: wa:ki kihtowa komo se: kitamo:ta ne:wi:n paniá:n wa:n seki kit ne: monalwayo:tia. Mm, a:, ke:mah eski. Monalwayo:tia kit komo se: kita:lia sepa itech ne:n cha:wit. *Porque** yo:n cha:wit ne:, tak ompa ne:n ki:stok ne:n a:tsi:n wa:n ompa ya, ompa tak ixwa oso tak ... Ke:mah, kwelita ka:mpa ... Kitamo:tati tak ne:n chikteh. Ke:mah kwelita ka:mpa takuecha:wtok. Pos yehwa yo:n neh nikmati wa:n no: kuali tine:chili:s ke:meh i:n tinentinemih ne: kowtah, ne:wi:n timona:miktinemih wa:n no: tikitstinemih pos kie:ra kuali a timotahtaniah ke:ní:w, xa: tikitah yo:n chi:chi:l. Ke:mah. Ke:mah, pos neh no: niki:xmattok ne: 'to:ka:itiah chi:chi:l ne: chi:chil. Chi:chi:l tikiliah tehwa:n *porque** mochi:wa mochi:wa chia:wit wa:n yo:n, yo:n chichi:k. Chichi:k wa:n nehjó:n yehwa yo:n no: kuali kihtowah kikuih para, para sa:watih itskuimeh ika kina:ltiah, pahti no: para sa:wameh. Yehwa yo:n pahti, ata seki itskuimeh ata kokoliskuih wa:n tein itskuinti tein servi:rowa, kiikne:liah kipahtiah ma:s[ki] sa:wati, kipah..., kipahtiah, kite:moliah ne:n pahti, ke:ní:w ika, para pahtis ika. Ne: pahti yo:n, yo:n xiwit nite:kakilia, we:noh ne: te:chilia:yah ta:tahmeh, achto pos ekintsi:n a:mo kikuih ok yo:n, a:mo tiki:xmatih pero tikmattokeh tehwa:n ke kikuiah pahti para tein yo:n sa:wati itskuintsi:n oso pitsot sa:wati. yehwa ne: ki..., kia:ltiah no:. A:, no: kuali. Kuali pahti para n', para n' sa:wat kiliah. Ke:mah wa:n ... Pos yehwa yo:n nochi nehjó:n kuali ke tine:chtapowihtok pos ... Wa:n yo:n ke:ní:w kichi:wah, kima:xakualowah oso kimanah *o** ... Ki..., kimanah, kimanah ke, kimanah wa:n ompa ke:mah de kuali molo:ni a ki..., yema:nka:toto:nik kipante:kiliah itskuinti, ika ka:ltiah. A: ka:ltiah wa:n yo:n miak n' a:t kipante:kiliah. Ehe, ika ka:ltiah ika, mm. Miak kite:kiliah, miak, miak kie:ra se: ... Achto pos onkaya ko:nmeh, a:mo onkaya kube:ahmeh, onkaya se: we:i ko:mit, kimanah wa:n kuali molo:ni miak xiwit wan ika kina:ltiah wa:n ika xapoh kixakualowa:yah ne: yo:n onkaya, ima..., ihwa:k kinamakayah ata yo:n pa:nxapoh, [a:mo ke:meh] ekintsi:n onkak *polvo**. Onkaya pa:nxapoh ika kixakualowa:yah. Ke:mah kohkostik, ye..., kostik. A:, yo:n kohkostik ihkui:n de wehwei. Kiliah ko..., kowtsapoxapoh kito:ka:itia:yah ne: ta..., ta:tahmeh. Wa:n ... Yehwa ne: ika kina:ltia:yah, ika yo:n semi kuali pahti para yo:n ... Ke:meskia iwa:n poso:nia ya ne:n xapoh. Ke:mah, ihko:ni. Pos ... Ke:mah wa:n kina:mikia ne:n, ne:n tapialmeh ki..., kina:ltia:yah. Wa:n yo:n kilpia:yah itskuinti oso pitsot ne: kilpia:yah para a:mo mihkuani:s. Kilpia:yah, kilpia:yah para a:mo kinkehtsomas wa:n kika:ltiah wa:n kixakualowah ika xapoh wa:n kite:te:kiliah n' a:t wa:n yowi kokolis pero ke:ra ka:n na:wpa ka:ltia, kika:wa yo:n kokolis. Yo:n kuali pahti yo:n nite:kakilia wa:n tein tota:tahwa:n tikinkakilia:ya ke pahti yo:n no: xiwtsi:n, kiliah chi:chil, pero ni..., ka:sá: ika mochi:wa ne: yo:n kow..., xiwit, ikowyo chi:chi:ltik wa:n i..., ima:xiwyo ne:, ke:meh chi:ltekpin ima:xiwyo. A:, chi:ch..., Wa:n nehjó:n ixo:chio, ixo:chio pa:pata..., pa:pata:wak wa:n ma:i..., i:xse:sah. Wa:n ma:kui:l sah pané: motekpa:na xo:chitsi:n, moyewalowa ihkó:n moke kostik. A:, a:mo miak. A:. Yehwa yo:n mo..., mo..., kanah meh...., mah.., mahyá: kiliah xo:chitsi:n, koyo:meh kiliah *petalos**. Mm, yehwa se: mota..., ma:kui:l sah mota:lilia. Yehwa sah yo:n mopata:wa ihkó:n pahpat..., pahpata:wtok. Wa:n yo:n de nep..., A:, pata:wak ah[ko.] Wa:n imets..., imetskowyo xo:..., ixo:chiotsi:n mahyá: yo:n *clavo** ne: tsi:npitsaktik wa:n ikua:ko mota:lia xo:..., ixo:chio, ihkó:n *mero**, yo:n *clavo** pisi:ltik wa:n ne: wehwei, ihkui:kui:n we:weyak. Yehwa yo:n ika ki..., kiliah chi:chi:l. Wa:n yo:n tak nepantah xo:chiowa oso kati:n eski ... Pos a:mo se: kimati ke:ní:w pero nepantah xo:chiowa ke:meh yo:n xo:no:ochpa:was, yeh nepantah xo:chiowa, pero yo:n, yo:n xiwit nimitsilia a:mo n'mati ke:ní:w tak xa: poso:ni *este** de kualka:n. *Porque solo** yetok sah tein x..., tein poso:ni nepantah yehwa ke:m..., ke:meh yo:n ala:wakochpa:wa:s yeh ke:mah poso:ni nepantah sah. Yehwa sah yo:n *hora** ta:tahmeh kipiayah yehwa inhora, komo poso:ni eski nepantah ya. Yo:n poso:ni nepantah, yo:n tak no:, no: kimati. Komo mixtah oso kiowtok ka:mpa, nepantah poso:nik a ne:n xo:chitsi:n. Ke:mah, yehwa inhora katka, ke:mah, yehwa yo:n pero ... Yo:n yehwa kitahya nehjó:n nepantah. Pero neli yo:n xo:chit a:mo n'mati ke:maniá:n poso:ni, tak poso:ni de kualka:n ke:meh yo:n *cuando** chika:waya xo:chit pos poso:ni a. Pos yehwa yo:n kuali a tine:chtapowihtok ke neh a:mo nikmati, neh sayoh nikita yo:n xiwit pero ... Pos a:mo, ta: seki kuali ... Ekintsi:n kuali a ke tine:chilia nehjó:n ke:masá: tikuiskeh para sa:wat, kikuis yo:n se: itskuinti, ke:masá: tikimpiah ihkó:n itskuimeh tikte:mowah. Ke:mah. Ke:mah mah se: kin..., Mah se: kinina:lti ika. Wa:n komo kikui yo:n kokomeh. Pos kuali se: kikuiti:w yo:n chi:chi:l [suat] para se: ki..., se: kitas. Ke:mah, se: kina:ltia. Yo:n a:mo se: kowa, sayoh mah se: kichi:wa sah, mah se: kimana. Mah se: kite:mo:ti ne: ka:mpa cha:wit oso ke:meh yo:n ohtipan, ka:sá: ika se: kita. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah. *Porque** niman yo:n moma:yo:tia wehka. Ke:mah. Moma:yo:tia seki. Moma:yo:tia wa:n seki ne:, ne: yo:n tsikitsitsi:n a:mo semi wehkapantiah, ihko:ko:ntsitsi:n. Ma:wehwei ka... neli wa:n seki ne:, ne: ... Ata neli moso:sowa wa:n ma:pisi:ltik semi yeh pero, yeh no: taman yeh. Pisi:ltik wa:n kati:n de n' kuali para ne:n se: kipahtia Ma:pisi:ltik, mm. Ma:pisi:ltik pané: yo:n ochpa:w..., pos yo:n tein wehwei, tein yo:n wehwei, wehwei xiwit. Wehwei mochi:wa, ihkui:kui:n mochi:wa, ke:meh xo:no:ochpa:was moskaltia. Ke:mah, ne:s..., chichi:k, chichi:k, chichi:k. Yo:n no..., nochi, nochi, nochi ie:wayo, *casi** ikowyo *parejo** chichi:k yo:n. Komo yehwa yo:n chichi:k, chichi:k ixiwyo wa:n ikowyo. Chichi:k. Ke:mah. Wa:n yehwa ni..., nochi ne:n wa:n i..., iteyo, a:it ke:ní:w iteyo [...] Iteyo a:mo ke:man nikita iteyo ke:níwki yo:n, a:mo nikita pero xo:chit tikita kostik. Kostik a:chi:petik, a:mo semi kualtsi:n, sanoke kostika:chi:petik. Ke:mah. Ihkó:n *mero**, ihkó:n no:. Ke:meh yo:n ochpa:was i..., ixo:chio. Ihkó:n. Pos neh no: nikitak ke:masá: kualtsi:n xo:chiohtok ne: pero a:mo, a:mo no: nikita i..., iteyo. Ke:mah, a:mo se:, a:mo se: kimati ke:niwki iteyo pero a:mo se: kimati. Ke:niwki ox wehwei *o** tsikitsitsi:n. Ox ixwa tatampa, a:mo ke:man nikita. Ke:mah, pero teyowa no: *por eso** mo..., mo..., moxina:chowa. Moxina:chowa no:. Teyowa no, teyowa. Wa:n yo:n no: miakka:n mochi:wa ihkó:n ka:mpa chahcha:wit. Pos ka:mpa cha:wit, ompa semi kwelita ka:mpa chahcha:wit wa:n ka:mpa yo:n ma:ski ohte:n ka:mpa yo:n mo..., mote:ka a:t, ompa semi kwelita mochi:was. Wa:n komo tapala:ntok kachi wehkapan moskaltia wa:n ka:mpa a:mo tapala:ntik a:mo semi moskaltia wehkapan. Ka:n moskaltia wehkapan. Wehkapan wa:n ka:mpa a:mo semi tapala:ntok, a:mo semi wel moskaltia. Ka:n moskaltia wehkapan, ke:mah tsi..., nohne:lmeh, ke:mah. Tsikitsi:n. Nika:n i:n ka:moa Paynos inta:lpan nochi, nochi yetok cha:wit, nochi mochi:wa yehwa yo:n, moi:xkuitok ata wa:n se: kita ke:masá: sepa takose:wtok ixo:chio, poso:ntok kualtsi:n ihkó:n. Pos nochi nika:n Texa:yakatitan nochi e:wi itech yo:n cha:wit ka:mpa ixta:wat ihkó:n ka:mpa ... Mochi..., ompa nochi mochi:wa yo:n ka:mpa n', yo:n ixta:wat nochi mochi:wa yo:n chia:wi, mochi:wa nochi. Ka:mpa onkak yo:n cha:wit, neli ka:mpa cha:wit semi onkak kuahkuali. Ke:mah. Semi kwelita yo:n xiwit, semi kwelita. Pos yehwa yo:n nik..., [ti]kiliah nika:n timonohno:tstokeh mah timomati:lti:ka:n nochi ... Ke:masá: ni..., a:ksá: te:chtahtani:s pos kuali tikili:skeh yo:n pahti para itskuinti *o** para se: pitsotsi:n, ke:mas ..., Ke:mah no:, no: pahti wa:n se..., seki a:mo iwki tiki:xmatih. Tikitah xiwit ke:niwki pero, pero a:mo ki..., t'matih ke:ní:w mono:tsa *porque** seki a:mo te:chiliah tota:tahwa:n ke:ní:w mono:tsa ne:n yo:n xiwtsitsi:n tein onkak ne:wi:n ohti se: kita. Ka:n te:chiliah wa:n seki titatsi:ntokanih te..., te:chiliah tota:tahwa:n tikmatih wa:n tik..., tikelna:mikih sepa ekintsi:n, tikihtowah ke:ní:w mono:tsa xiwit, tiki:xmattokeh miak taman xiwit. Pos ihkó:n no: tikiliah chi:chi:lxiwit pero a:mo, a:mo nochi chi:chi:ltik sayoh ihkó:n por *partes**, sayoh seki chi:chil[tik], imetskowyo sah. Mm. Imetskowyo sah, ima..., ikowyo wa:n imahma:hma:kowyo sah ne: xiwtsitsi:n. I:pa yehwa sah, pero a:mo chi:chi:ltik *parejo** ixo:..., ixo:chio a:mo chi:chi:ltik, ixo:..., ixo:chio kostik. Ke:mah. Pos tak a:mo pero tak a:mo, a:mo, amo para, para itskuintsi:n sah pero tak no: komo se:, kokoliskui de yo:n kokolis tak no: te:na:mikis mah ika se: ma:lti. Wa:n no: xa: tikmati para tehwa:n xa: te:ch..., teisá: ke:meh i:n teisá: te:chkui wa:n tim..., mah te:chmakaka:n ihkó:n mah tipahtika:n ox kuali para so..., i:pa para sah itskuinti. No: te:na:mikis. Ne: ta pos kina:miki, pos kina:miki kokolis kina..., te:na:mikis se: yeh. Pos kualtsi:n no: ekintsi:n nika:n timomati:ltiah, nika:n timona:miktinemih wa:n ihkó:n *siempre** timonohno:tsah wa:n tik..., Ke:mah. De ke:meh i:n tinentinemih kowtah pos tikitstinemih nehjó:n xiwit, yo:n chi:chi:lxiwit wa:n ekintsi:n no: tikmattia:tih ya de ke kati:n kuali para se: itskuintsi:n komo tik..., tikte:mowah se: itskuin..., wa:n kit..., kite:mo..., we:noh, kahsi nehjó:n kokolis. Ke:mah se: kita, mm. Kokotsitsi:n pos yehwa ne: mah se: kuiti:w. Yehwa se: kimpahtia ika.kite Yo:n a:mo se: kowati:w, yo:n sayoh se: kuiti:w a. Se: kuiti:w wa:n sak..., se: kima:xakualowa no:. Ke:mah. Mah se: kwiti sayoh se: ki..., kichi:wa ke:meh te:nawatiah se: ... Ke:mah. *O** se: kimana. Wa:n yo:n se: kimana iwki sah oso ma:neliwtok. Se: kima:xakualowa wa:n se: kima:xakualowa tamanal wa:n kuali [a]. Iwki sah, yehwa sah yo:n. Yehwa sah yo:n, nimitsilia wa:n ... Yehwa yo:n ika sah. Soh ke ka:ltiah ika xapoh, yo:n pa:nxapoh ika se: kixakualowa. Kina:miki kokolis. Wa:n inalwayo no: kuali. Ki..., ki..., kikuih ... Tehwa:n tikakilia:yah nowe:ita:tahwa:n de ke xiwit sah iwa:n ikowyo tein kima:postekih wa:n kolo:chmanah ihkó:n. Xiwit sah. A:, *porque** ikowyo takua:wak. Takua:wak pero iwki, iwki te..., a:mo ta: te..., kitekih ahko ima:i..., ima..., ma..., ima:tsitsi:n wa:n se[ki] iramitas** Takua:wak, a:mo no: ... Kipohpostekih wa:n kima:xakualowah wa:n kipante:mah wa:n komo molo:ni yehwa yo:n kichi:wah, pahti para ika ka:ltiah itskuinti, nimitsilia mokokowa, sa:wati. Kite:mowah sayoh de n' selik. Te..., ka:n ta: kualtia nochi kimanah xi..., xiwit tein ixiwyo, nochi kimanah wa:n kualtia. Ke:mah. Wa:n sayoh paniá:n oso xa: kitai:ltiah no: itskuinti. Ka:ltiah sah. Te..., a:mo sayoh, sayoh ka:ltiah ika, ka:ltiah sah, ke:mah ka:ltiah sah. Pos kualtsi:n no: nehjó:n, kualtsi:n pero no: wa:n *después** ki:sa nochi a mochipa:wa de yo:n me..., e:wi a ne:n ihwiyo itskuinti, a:mo teh xi:ni ok. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah ih..., ihwiyowa ya de ke yo:n, yo:n ki..., ihwiyoxi:ni porin nokta motsotsonah. Ika yo:n ihwiyohxi:ni, yehwa yo:n itskuinti ke:meh yo:n mokokowa pos nokta moxa:xakualowa sah, ke:masá: *hasta** moeski:xtiah. Ta: yo:n sa:wat de kinkui nochi, nochi ki:sa ne:n in..., inihwiyo, moka:wa sayoh ne:n e:wat, ne:n kuetax. Ehe, ke:mah, nochi ki:sa, yehwa sah, yehwa sah yo:n wa:n ... No: ika mikih koma:mo se: kimpahtih pero komo se: kinta:liliah ne:n pahtsi:n, ne pahtih. Pahtih no:, seki te:kehtsimah no: itskuimeh pero a:mo nochi:n, mah se: kinkechilpi. Pahtih, pahtih. A:, ke:mah. A: ke:mah. Pos yehwa yo:n neh a:mo nikmatia pero kualtsi:n ne:n tine:ch..., tine:chilih ekintsi:n no: nikmattia:ti. Ihko:ni yo:n. Ke:mah, ke:mah. Mah ihkó:n kualtsi:n mah timomati:lti:ka:n kati:n kuali para ne:n itskuintsi:n wa:n para se: yehwa. Mah se: motapowi para ton servi:rowa yo:n xiwit *porque** seki tikmattokeh pero a:mo t'matih para toni i:pa sayoh tamela:wa xiwit sah pero a:mo ... Seki onkak ne: servi:rowa teisá: para pahti. Ke:mah. Wa:n xa: tikmati ka:sá: ika xa: kachi onkak ne:kui:n wehka *o cerca**. A:mo, tehwa:n tikitah ompakakui:n sah timoketsah kowtah sah, nika:n Tahchiktekopa tikitah mochi:wa yo:n, ka:mpa cha:wit, ompa sah. wa:n nika:n ka:mpa i:n se: mohtia, Texa:yakatampa yo:n ixta:wat, yo:n a:chia:wit, nochi moye:kchi:wa ompa xiwit. A:, ka:mpa yo:n, ke:meskia a:tawit ahkotsi:n, ompakawi:n. Ke:mah, ompa *merito** onkak, nochi yehwa wa:n ne: a:t..., komo a:taw no: mochi:wa yo:n ke:meh chia:wit mochi:wa ata. Nochi onkak a:tekohkomol a:..., a:te:nte:noh nochi onkak yo:n xiwit, ke:mah nochi yehwa mochi:wa yehwa. Pos yehwa yo:n timotahtania pos neh a:mo no: nikmati, ne:n nochi niki:xmattok nehjó:n xiwit, chi:chi:lwit pero ... A:mo nikmatia ox kuali para ne:n sa:wat. Ke:mah, ke:mah, kuali pahti no:. Kuali pahti, ke:mah. Ekintsi:n no: tikmattia:tih ya. Ke:mah. Mm. Pos kuali yetok komohkó:n nehjó:n a:keh timonohno:tsah ika i:n, i:n xiwtsi:n ke:ní:w mono:tsa *o** ke:niwki wa:n para toni servi:rowa, tikmatik a no:, a:man tak tikilia xine:chili ke:ní:w timo..., timono:tsa wa:n de ka:ni tiwa:le:w. Pos kualtsi:n no: timonohno:tskeh wa:n timomati:ltihkeh ke:ní:w no: kual... de yo:n xiwtsi:n ox kuali *o** kualtsi:n para ke:me:h i:n itskuintsi:n nochi tikimpahti:skeh, ke:masá: tik..., tikahsih se: itskuintsi:n wa:n tikpiah kalihtik pos kualtsi:n mah tikpahti:ka:n, ekintsi:n no: timomati:ltihkeh, ekintsi:n ti..., nehwa ni..., nimono:tsa ne:n Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. Mm, pos neh no: iwki nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.