We:noh pos ne: sepa nika:n timahsih, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n seki witsti ata mochi:wa, wehkapantik moskaltia, momahmaxalowa wa:n xo:chiowa pané: xilwa:stsitsi:n ata. Pané: xilwa:stsitsi:n mochi:wa wa:n *morado** ixo:chio wa:n nochi panwihwitsioh, A:mo wel se: kima:teki yo:n *porque** ye:kwitsioh, se: kimowilia, nochi ikowyo witsioh, ima:xiwyo witsioh, ima:yehyekapan *parejo** witsioh nochi i:xko i..., ima:i:xko de ima:xiwyo. Nochi imetskowyo witsioh wa:n a:mo wel, a:mo wel se: ki:tskia, yo:n semi se: kimowilia ata. Mochi:wa ka:sá: ixta:wat, mochi:wa, wehkapantia, kichi:wa , semi a:mo wehkapan ke:meh se:, *hasta** o:me *metro** ahsi wa:n momahmaxalowa wa:n, wa:n nehjó:n xo:chiowa no:, kualtsi:n moita ixo:chio pero a:mo wel se: kiteki. Tiki:xmattok yo:n xiwit ke:ní:w mono:tsa, ne: ta:taman t'to:ka:itiah *porque** ne: se:seko tehwa:n timoskaltihkeh pos ta:taman te:chmachtihkeh tota:tahwa:n ke:ní:w mono:tsa. Pos ... Pos kuali a de ke nika:n tine:chilihtok wa:n timomati:ltiah ke:meh i:n tinentinemih ne:wi:n kowtah ke:meh i:n tiowih itech ohti *o** itech ixta:wat ihkó:n pos semi nikuelita de ke tine:chilia kení:w ito:ka:i nehjó:n, tehwa:n nochi ta:taman tik..., tikiliah. Ke:mah. Tehwa:n t'to:ka:itiah, neh nikilia ne: wi..., witsxiwit. Mm. Wa:n teh no: tikilia no:, pos no:, no: *mismo** yehwa. Ke:mah, yehwa sah, yehwa nimitsilia, se: taman sah. *Mismo** yehwa nehjó:n nochi ne:n taman nochi de n' ixo:chio. Wa:n yo:n nochi ni..., imahma:ko nochi witsioh. Nochi witsioh, nochi witsioh. A:mo weli, a:mo weli. A:mo wel se: ki:tskia, nikihto:s ke: tiktekiti ne: xo:chitsi:n. A:, ta: te:..., te:witswih. Yo:n tak nio:nó: kipipi:nah ne:n chiktehmeh, yo:n wi:tsikimeh. Atox kipipi:nah *porque** a:mo ... A:mo welis, ta: mowihwitswi:skeh. *Porque** a:mo, a:mo xo:chiowa kualtsi:n ke:meh yo:n xokoxo:chit, sanoke ne: xo:chit mochi:wa mahyá: xilwa:s sah. Pané: xilwa:s wa:n yo:n xilwa:s ke:masá: ihkó:n de ke wa:ki a ihkó:n wehwetsi a.. Pané: xilwa:s sah. Poto:ni ke:meh yo:n seki xiwit mochi:wa ata ta:lpan panki:sa wa:n yo:n mokelpachowa de pos de, de selik ok. Poto:ni. Ata poso:ni a, poto:ni a yo:n pané: ahwatsitsi:n sayoh, iwki a no: ne: xo:chit ne: poso..., poso:ni, ke:mah. Itech ixta:wat n' e:wi wa:n ma:..., ma:pa:pata:wak ata yo:n. Yo:n ihkó:n moma:ahokui wa:n no:, no: itech ixta:wat e:wi, ihista:k. Ista:k mochi:wa imetskowyo pero molixtik de tanto tohmiyoh, wa:n mokelpachohte:wa, ke:chchihkoltik ihkui:n wa:n *cuando** poso..., *cuando** poso:ni a mokechmela:wa ya wa:n ke:mah ne: wa:ki a poto:ni a. Iwki sah moskaltia xiwit sah, moso:sowa ihkui:n, ata ma:moloxtik no:. Pero yo:n a..., a:mo witsioh. Yo:n a:mo witsioh yo:n, iwki a mo..., kichi:wa i:n xo:chit, iwki a no: ki..., de wa:ki, poto:ni no:. A:mo witsioh, mm. Pero i:n wits..., xiwit witsioh semi pero nehjó:n yehwa yo:n nimitstahtania ox tiki:xmattok no: wa:n ke:ní:w mono:tsa. Pos neh niki:xmattok ne:n yo:n xiwit, xo:chitsi:n, kiliah xo:chitsi:n no: porin kipia ixo:chio pero a:mo wel kitekiliah ixo:chio *porque** semi witsioh. Ke:mah. Telwitsioh, yo:n kualtsi:n para se: kia:ketsas, ye:kkualtsi:n mota pero se: kimowilia. Se: kimowilia *porque** se: ima:ko kahkalakis ne: witsti, witsti nehjó:n we:weyak ihkó:n. Ke:mah, ke:mah, ye:kwitsioh. Ye:kwistsioh. Ke:meh wi..., ke:meh yo:n *cilantro** de yo:n ma:yewalwe:weyak ihkó:n, ihkó:n de wetsioh. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n yehwa no: tine:ch..., nimitstahtani:ti kuali tine:chili:s ox kuali se:, para se:, se: mopahtia *o** pata de toni, ox se: ki..., se: kikui. Ke:mah yo:n xiwit neh niki:xmati neh, nika:n tehwa:n tikitanih moskaltia ne: yo:n xiwit wehkapantia ke:meh se:, se: *metro, hasta** o:me *metro** ahsi, ka:mpa ta:lkualka:n mochi:wa wehkantik wa:n nextik sah xiwit, ne: xiwit, nochi ikowyo, nextik sah. Pero nextik sah porin *tanto** metsmohmoloxtik, tikihto:ka:n de tohmiyoh, wa:n mahyá: potokyo pero kipia iwitsio ye:kmiak. Itech ikowyo witsioh wa:n itech ne: imahma:yekapan nochi witsioh, nochi n' i:xko de ima:..., ima:xiwyo *parejo** witsioh, a:mo wel se: ki:tskiah ne: nio:n kanah ika, wa:n ne:n ... Nochi ne: i..., de, de wa:ki a ne: ima:xiwyo ata mopahpampilowa, nochi witsti kipia a:mo, a:mo wel se:, a:mo se: kioli:nia yo:n xiwit. Yo:n se: ima:ko kalakis yo:n *porque** pihpitsaktik, de wa:ki a se: kimowilia *porque** kalaki se: ima:ko mahyá: tehtsonkilit *cuando** wa:ki ata. Wa:n yo:n komo se: ki:tskia se: ima:ko kahkalaki ne: witsti. Yo:n kahkalaki se: itech a komohkó:n wa:kik a. Wa:n pohposteki a:mo se: ki:xtia ok. I..., Wa:n yo:n de wa:kik kostik i..., iwitsio. I..., ke:mah kos..., kostia ya pero *cuando, cuando** selistok ok [...] ista:k. Kostik. P..., ista:k. Ista:k iwitsio yo:n xiwit, nochi witsioh n' i..., ima:xiwyo, i..., itech ima:kowyo, ixo:chio nochi yo:n itsi:nkaxyo ixo:chio, nochi witsioh, motake:ntia *puro** wi:tsti. Wa:n yehwa yo:n se: kimowilia, a:mo se: kiteki, pero yo:n no: kuali pahti yo:n xiwit, soh mah se: kiteki ika nehmachka:yo:t para a:mo se: mowitswi:s. Semi kuali pahti para yo:n, ke:meh yo:n kihtowah cha:wiskuih, kihtowah cha:wis kinkui, Kuali, kuali ma..., mah ika ma:lti:ka:n yo:n, pero a:mo yehwa sah, sayoh ke miak taman nochi wits..., witsti, *lo que es** witsti kisentiliah seko sah wa:n ki..., kimanah wa:n ika ma:ltiah. A:mo sayoh sentaman sah, yo:n kuali pahti no:, *porque** kitoka kokolis, porin witsti, kimowilia ne:n kokolis. Ke:mah wa:n nehjó:n neli ma:..., ma:ltiah yehwa yo:n, yehwa yo:n, neh niki:xmati kiliah tsi:ka:lwits, ihkó:n ne:chilia nowe:ita:tah ke:ní:w mono:tsa, tsi:ka:lwits. Tsi:kalwits, a:. Ke:mah, pero ta:ka:n a:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa, pos se:se..., we:noh se: kito:ka:itia tehwa:n nika:n t'to:ka:itiah tsi:ka:lwits, ke:mah, ihko:ni. Kimattoya, kimattoya kakilia:ya ke..., ita:tahwa:n ke:ní:w mono:tsa wa:n yehwa te:chtapowia:ya ke kualtia para pahti yo:n. Pos, pos cha:, a:chá: ihkó:n ito:ka:i ke:meh pos yehwa:n ne:n ta:tahtsi:n wehka:w pos kim..., kimattok no: wa:n, wa:n ... Pero a:mo sayoh sentaman sah, sanoke miak taman witsti ke:meh, ke:meh itskuinpahwits, yo:n ye:k, ata mochi:wa iteyo ne: pané: tepitsi:n a:..., a:chi:petik ata ne:n ixo:chio chi:chi:ltik, a:chi:petik pero ye:kpanwitsioh no: ata. Ohololtik sah. Witsioh. Mochi:wa, moolo:chchi:wa ihkó:n ke:meh moololpihpilowa ne: i..., ita..., ita:kilo wa:n ... Ke:mah wa:n i..., ima:xiwyo no: ma:nehnextik ima:xiwyo pero ye:k witsioh, witsioh ata yo:n ixta:wat mochi:wa no:, kiliah itskuinpahwits. I..., i..., iteyo, ihko:kó:n seki. Yo:n no: a:mo wel se: ki:tskia ta: se: se..., A:mo wel se: ki:tskia, yo:n no: iwa:n, iwa:n kinelowah kimanah wa:n yehwa yo:n itskuinpahwits yo:n seki mochi:wa kohkostik iteyo ata yo:n pané: ma:tahtalwayoh ata iteyo, ihkó:n pané:, pané: pio:texo:chit a, ata yo:n iteyo. Pantahtalwayoh, xoxoktik ipantahtalwayo ne: yo:n, yo:n kowtet. no: iwa:n kinelowah ne:, nochi iwa:n kinelowah nochi ne: ke:meh yetok i..., ita:kka wa:n ika iwitsio *parejo** kinelowah yo:n wa:n yehwa yo:n, yehwa ya nimitsilia ne:n i:n a:tsi:tsika:s, ta:lpan a:tsi:tsika:s, nochi witstimeh ... Kinelowah miak taman, a:mo sayoh se:, a:mo o:me taman sah, e:yi taman sah. Yehwa yo:n kiliah tanechiko:l. Tanechiko:lwitsti, kine.., kinelowah ika ma:ltia ne: kokoxkeh, a:kin ..., para, para ki..., ke:mah, ke:mah wa:n ika yo:n witsti kimohmowtiah kokolis kitokah wa:n pahtih kuali. Tanechiko:l, tanechiko:l kihto:sneki nochi kinechikowah yo:n ne:n xiwit. Mah nochi witsioh. Ke:mah, nochi, nochi witsti ika m..., kimolo:ntiah. Yehwa yo:n, pahti yo:n xiwtsi:n, pahti. Ke:mah. Pos yehwa yo:n, yo:n tikihtowa kuihkui:kuiltik ne:n i..., iteyo ne:n itskuinpahwits no:. Yehwa ya ata yo:n itskuinpahwits, nehjó:n onkak *hasta** e..., e:yi taman itskuinpahwits, se: taman ata yo:n xoxoktik, ata mo..., mochi:wa xoxoktik ne: ima:xiwyo pero no: ye:kwitsioh i:xko. Achi ihkui:kui:n, e:yi taman yo:n. Ima:i:xko de n', de n' ima:xiwyo wa:n no: ista:k iwitsio wa:n seki itskuinpahwits yo:n iteyo ne:, yo:n iteyo seki n' yo:n xoxoktik, yeh xoxoktik iteyo wa:n seki itskunpahwits yo:n nimitsilia nehjó:n no: ye:kwitsioh, yeh, yeh kohkostik, kohkostik iteyo. Kohkostik wa:n ... Wa:n i:n seki itskuinpahwits ma:..., ma:..., ye:kma:weweyakaxtik, ma:weh..., ma:wehwei ke:meh po:xne. Yo:n no: itskuinpahwits yo:n, e:yi taman itskuinpahwits. Nehjó:n de nochi yo:n e:yi, nochi ye:kwitsioh, nochi witsioh. E:yi taman. Nochi ye:kwits..., nochi ye:kwitsioh yo:n, yo:n xiwit. Wa:n nochi kinelowah iwa:n nimitsilia yo:n tsi:ka:lwits xiwit, iwa:n kinelowah para kichi:wah *remedio** yo:n. Wa:n yo:n seko sah kinechikowah, kisemanah. Mm, seko sah kinelowah, ne: tanechiko..., tanechiko:lxiwit, miak witsti kinelowah iwa:n para kisenechikowah seko sah wa:n kimolo:ntiah wa:n ika ma:ltia kokoxkeh. Ke:mah, yehwa yo:n tein yo:n, yo:n cha:wiskuih tok..., tokni:wa:n kuali se: ki..., ticha:wistih ika tepitsi:n kokolis. Yehwa yo:n kina:miki, yehwa yo:n ompa pe:wa tak eski, yehwa yo:n. Ke:masá: *cuando** se: momowtia tak. Pos kualtsi:n no: tinechilih ekintsi:n de pos se: momati:ltia ke:meh i:n tinentinemih ne:wi:n kowtah pos se: kitstinemih wa:n mah se: kineltoka seki tein te:chiliah ne:n ta:tahmeh ihkó:n pos ne: neh no: ne:chilia:yah tehwa:n tikiliah witsxiwit ne:n kikuiah pos neh nikmattok sayoh porin ne:n yo:n ka:mpa e:yi yo:n, xa: tiki:xmati se: chi:chi:ltik kokotsi:n ihkó:n ahwayowa wa:n ke:mah e:wa wa:n we:itia. Ke:mah. Ke:mah mah se:, mah se: kineltoka, mah se: kichi:wa. Chi:chi:ltik, kiliah chi:chi:lkokot. Mm. Entó:s yehwa yo:n kima:xakualowa:yah wa:n kita:lia:yah ne:n i..., ka:mpa, ka:mpa yetok nehjó:n kokot. Mm. Mm. Ke:masá: kaxa:nia no:. Ke:mah. Nochi kualtia, nochi kualtia soh mah se: kichi:wa sah ne: ke:meh yo:n teisá: te:iliah mah se: kichi:wa, mah a:mo se: kaki sah. Yo:n de i:n pos tak, no..., de nochi, nochi kualtia nehjó:n xiwit, ta: ... Para te:na:mikis, komo se: kaki sah, a:mo te:na:mikis iwki sah, mm. A:mo te:na:mikis, ta: pos yehwa yo:n kualtsi:n nika:n timonohno:tstokeh wa:n timomati:ltiah. Mm, mah se: kichi:wa, mah se: kichi:wa, ke:mah. Ke:masá: se: kinekis pos mah se: kite:mo:ti wa:n mah se: kinechiko nehjó:n xiwit wa:n mah se: kichi:wa. Ke:meh ne:wi:n ne: ixta:wat mah se: kite:moti, ta: nika:n kowtah, ne:wi:n a:mo, a:mo tei. Nochi ixta:wat. Ka:n mochi:wa, yo:n mochi:wa ka:mpa ixta:wat, ka:mpa, ka:mpa a:mo tawi:teki ompa yo:n e:wa yo:n xiwit. Wa:n yo:n nikitstoya a:it ke:ní:w para se: ki..., kikuiti:w ta: ye:k se:, se: moma:wihwitswi:s. Witsioh, witsioh pero *cuando** se:, se: kite:mowa yo:n pahti se: kuiti *fuerza**, se: kuiti. Pos tak itech kosta:l oso a:it ke:ní:w ta: se: kitsi:ntekis. Ke:mah se: kiteki ika, ika se: komaxal se: ki..., kitila:na wa:n se: kiteki wa:n se:, se: kibo:lsahketsa. Nochi de n' e:yi:n nochi *igual**, nochi witsiohkeh. Nochi witsioh, nochi witsioh. Nochi *hasta** imahma:ko yo:n seki ne:n witsioh. Nochi witsioh. Ke:mah, *parejo** witsioh. Wa:n neh nikitak seki ne:n de wa:ki no: y..., yo:n seki yo:n wehwei mochi:wa ihkó:n no:, no: kohkostia n' i..., iwitsio. Ke:mah. Kohkostia. Wa:n yo:n kohkostia no: seki, de: se: ima:ko kalaki a:mo se: kita. Kohkostia. Kanah, ta: a:mo se: kita yo:n wa:n ne:, de wa:kik pos posteki wa:n m..., a:mo, a:mo wel se: ki:xtia ok. A:mo se: ki:xtia ok. A:mo se: ki:xtia ok wa:n te:kokoh semi yo:n witsti no: Pos yehwa yo:n nochi tinemih ihkó:n, ta:taman tikto:ka:itiah pero se:, yehwa ne:n se:, de se: taman sah, se: taman sah. Se: taman sah, ta:taman t'to:ka:itiah. Yeh ika ta:taman ihkó:n tik..., tikitah de ke *cada** tinemih ihkó:n pos ti..., ta:taman tikitstinemih nehjó:n xiwtsi:n pero yo:n tikihtoh semi kuali. Ke:mah. Ke:mah. Pahti no:, pahti no:, ke:mah. Pos no: kualia de ke komo pahti, ekintsi:n no: timo..., timonohno:tsah, timomati:ltiah. Ke:mah. Wa:n semi kualtsi:n mah tikmatika:n nochi. Pos mah se: motapowi. Ke:masá: tiknekiskeh ne:wi:n wa:n tikuiti:wih nehjó:n xiwtsi:n. Ke:mah, ihko:ni. Nehjó:n de n' e:yi xiwtsitsi:n pos nochi, nochi kuali para se: kichi:wa nechiko:l. Ke:mah, se: ... Ta: se: kinechikowa wa:n ... Ke:mah. Ke:mah, ke:mah. Ke:meskia nechiko:l kihto:sneki, nochi se: kise:sentilia nochi ne:n xiwtsitsi:n para se:, te:maniliah ya, *o** kimanah. Kimanah wa:n ika te:... a:chá: no: seki se:, se: tai. A:mo se:, ta: sayoh ika ma:..., ika ma:l..., ma:ltiah sah ika. A:mo se: tai tak, yo:n xa: achá: chichi:k eski. Pos a:mo se: kimati pero ika ma:ltiah sah yo:n. Ika ma:ltiah sah. Nochi iwa:n, iwa:n kimanah de ka..., iwa:n kimanah. Koma:mo yo:n iteyotsitsi:n no: kualtias tak ne:n kimanah *o** iwa:n ya. Iwa:n kimanah. Wa:n nikistoya nochi *hasta** ne: iteyo**, ne:n wihwitsioh tepitsi:n, ne: ni..., ka:mpa ne: se:, *cerca** de n' e:wtok ne:, no: wi:tsioh. Nochi witsioh ne:n i..., itsi:..., itsi:nkowyo nochi witsioh, nochi witsioh, ke:mah. Nochi witsioh, pos ihkó:n, ihkó:n tikitah yo:n xiwtsitsi:n semi telwitsiohkeh. Telwitsioh. Witsioh, yo:n yehwa yo:n itskuinpahwits e:yi taman wa:n yehwa ya tsi:ka:lwits, ye:kwitsioh semi. Yehwa yo:n. Witsioh. Ke:mah, witsioh semi, pos yehwa sah yo:n. Ke:mah nimitstahtania ox tiki:xmattok wa:n a:kin tine:chilwih ke:ní:w tiki:xmati wa:n para toni servi:rowa pos se: momaka kue:ntah ke:ní:w yo:n se: kitatekiwtia, para toni n' kokolis ki..., kipahtia. Pos ki..., Yehwa yo:n, no: kuali a ke tine:chilia wa:n no: n'mattok neh. Pos no: kuali a de ke no: ekintsi:n nika:n timona:miktinemih pos timo..., timoliah. Ke:mah. Katí:n nehjó:n kuali ne:n xiwtsitsi:n, ke:masá: tiknekih pos soh tik..., kineki sE: tokni:w pos no: kuali tikili:skeh. Ke:mah. Yehwa i:n xiwtsitsi:n mah tiknechiko:ka:n wa:n pos yo:n kiliah nochi ne:n kasá: ika kiliah ta..., tanechiko:l *porque** nochi kisen..., kisentiliah ya n' xiwtsitsi:n ke:meh ekintsi:n tine:chilih. Ne: miak taman ya. Pos semi kualtsi:n no: motalna:miki:lis wa:n tine:chtapowih, a:mo ... Pos yo:n mah tikneltokaka:n wa:n tik..., mah tik..., mah tikuitih *cuando** ke:masá: tiknekih. Ke:mah. Mah se: kichi:wa, ke:mah. Yo:n xiwtsi:n ke:mah, mah se: kichi:wa wa:n ... Wa:n mah a:mo se: ka:wa ihkó:n ka..., wa:n yo:n de kimanah achto mah, mah se:wi para ne:n *o** toto:nik Yema:nka:toto:nik ika kina:ltiah, we:noh ma:ltiah tein mokokowa, yema:nka:toto:nik, ke:mah. Pos kualtsi:n de ke ekintsi:n tine:chilih pos neh a:mo, a:mo *más** nikmati ok de ke *a ver** teh xa: kachi *más** tikmattos ke ... Ke:mah, pos yehwa sah, yehwa sah tein nikmati neh, yehwa sah yo:n. A:, yehwa sah. Yehwa sah, yehwa sah. Pos nehjó:n ... Ke:mah wa:n, wa:n neh, neh ni..., nimitsilia notoka:i ke:ní:w mono:tsa, nitatsi:ntoka, nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, neh, neh nimono:tsa ne:n Anastacio Nicolás Damián, niwale:w San Miguel Tzinacapan no:. Tasohka:matik. Kuali yetok, tasoh..., tasohka:matik.